Adhyaya 281
ईश्वरः शुकन्यायाः कथां वर्णयति। सा शर्यातेर् दुहिता, महर्षेः च्यवनस्य भार्या। वनमध्ये दिव्यवैद्यौ अश्विनीकुमारौ तां दृष्ट्वा, तस्याः सौन्दर्यं प्रशंसन्तौ, जर्जरस्य च्यवनस्य अशक्तिं कथयन्तौ, तां पतिं त्यक्तुं प्रलोभयितुं प्रयतते। शुकन्या तु पतिव्रताधर्मे स्थिता, दाम्पत्यनिष्ठां प्रतिपाद्य, तयोः वचनं नाङ्गीकरोति। ततः अश्विनौ उपायं ब्रूतः—वयं च्यवनं तरुणं रूपवन्तं च करिष्यावः; ततः त्वं अस्माकं मध्ये यं वरयसे स पतिः। शुकन्या तद् च्यवनाय निवेदयति; स च अनुमन्यते। च्यवनः अश्विनौ च सरसि स्नानार्थं प्रविशन्ति, क्षणेन च समरूपाः, तेजस्विनः, तरुणाः इव निष्क्रान्ताः। शुकन्या विवेकबलेन स्वपतिं च्यवनमेव चिनोति। तुष्टः च्यवनः अश्विनोः वरं दातुं प्रतिजानाति। तौ सोमपानाधिकारं यज्ञभागं च याचेताम्, यदिन्द्रेण पूर्वं निषिद्धमिति श्रूयते। च्यवनः तयोः यज्ञे भागं सोमपानं च सिद्धयितुं स्वीकृत्य, तौ प्रसन्नौ प्रस्थितौ। च्यवनशुकन्ययोः गृहस्थधर्मः पुनः समृद्धोऽभवत्; अयं अध्यायः पतिव्रतधर्मं, धर्म्यचिकित्सायाः औचित्यं, ऋषिप्रभावेण कर्माधिकारनिर्णयं च दर्शयति।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । कस्यचित्त्वथ कालस्य त्रिदशावश्विनौ प्रिये । कृताभिषेकां विवृतां सुकन्यां तामपश्यताम्
ईश्वर उवाच । कस्यचित्त्वथ कालस्य त्रिदशावश्विनौ प्रिये । कृताभिषेकां विवृतां सुकन्यां तामपश्यताम् ॥
Verse 2
तां दृष्ट्वा दर्शनीयांगीं देवराजसुतामिव । ऊचतुः समभिद्रुत्य नासत्यावश्विनावथ
तां दृष्ट्वा दर्शनीयांगीं देवराजसुतामिव । ऊचतुः समभिद्रुत्य नासत्यावश्विनावथ ॥
Verse 3
कस्य त्वमसि वामोरु किं वनेऽस्मिंश्चिकीर्षसि । इच्छावस्त्वां च विज्ञातुं तत्त्वमाख्याहि शोभने
कस्य त्वमसि वामोरु, किं वनेऽस्मिंश्चिकीर्षसि? इच्छामो वयं त्वां ज्ञातुं; तत्त्वमाख्याहि शोभने।
Verse 4
ततः सुकन्या संवीता तावुवाच सुरोत्तमौ । शर्यातितनयां वित्तं भार्यां च च्यवनस्य माम्
ततः सुकन्या संवीता तावुवाच सुरोत्तमौ—शर्यातितनयां मां विद्धि, च्यवनस्य च भार्याम्।
Verse 5
ततोऽश्विनौ प्रहस्यैनामब्रूतां पुनरेव तु । कथं त्वं च विदित्वा तु पित्रा दत्ताऽगता वने
ततोऽश्विनौ प्रहस्यैनामब्रूतां पुनरेव तु—कथं त्वं विदित्वा पित्रा दत्ता वनेऽगता?
Verse 6
भ्राजसे गगनोद्देशे विद्युत्सौदामनी यथा । न देवेष्वपि तुल्यां हि तव पश्याव भामिनि
भ्राजसे गगनोद्देशे विद्युत्सौदामनी यथा; न देवेष्वपि तुल्यां हि तव पश्याव भामिनि।
Verse 7
सर्वाभरणसंपन्ना परमांबरधारिणी । मामैवमनवद्यांगि त्यजैनमविवेकिनम्
सर्वाभरणसंपन्ना परमांबरधारिणी; मामेवमनवद्याङ्गि त्यजैनमविवेकिनम्।
Verse 8
कस्मादेवंविधा भूत्वा जराजर्जरितं भुवि । त्वमुपास्ये हि कल्याणि कामभावबहिष्कृतम्
कस्मादेवंविधा सती त्वं भुवि जराजर्जरितं कामभावबहिष्कृतं च तमुपास्यसे, हे कल्याणि?
Verse 9
असमर्थं परित्राणे पोषणे वा शुचिस्मिते । सा त्वं च्यवनमुत्सृज्य वरयस्वैकमावयोः
हे शुचिस्मिते! स परित्राणे पोषणे वा न समर्थः; अतः च्यवनं त्यक्त्वा आवयोरेकं पतिं वरयस्व।
Verse 10
पत्यर्थं देवगर्भाभे मा वृथा यौवनं कृथाः । एवमुक्ता सुकन्या सा सुरौ ताविदमब्रवीत्
हे देवगर्भाभे! पत्यर्थं यौवनं मा वृथा कृथाः। इत्युक्ता सा सुकन्या तौ सुरौ प्रति इदं अब्रवीत्।
Verse 11
रताऽहं च्यवने पत्यौ न चैवं परिशंकतम् । तावब्रूतां पुनश्चैतामावां देवभिषग्वरौ
सा अब्रवीत्—अहं च्यवने पत्यौ रता; न चैवं परिशङ्क्यताम्। ततः पुनरेव ताम् आवां देवभिषग्वरौ ऊचतुः।
Verse 12
युवानं रूपसंपन्नं करिष्यावः पतिं तव । ततस्तस्यावयोश्चैव पतिमेकतमं वृणु
आवां तव पतिं युवानं रूपसंपन्नं करिष्यावः; ततः आवयोर्मध्ये एकतमं पतिं वृणु।
Verse 13
एतेन समयेनावां शमं नय सुमध्यमे । सा तयोर्वचनाद्देवि उपसंगम्य भार्गवम् । उवाच वाक्यं यत्ताभ्यामुक्तं भृगुसुतं प्रति
“एतेन समयेन, सुमध्यमे, मनः शमं नय।” तयोर्वचनात् देवी भार्गवम् उपसंगम्य, ताभ्यां यदुक्तं तत् भृगुसुतं प्रति वाक्यं पुनरुवाच।
Verse 14
तद्वाक्यं च्यवनो भार्यामुवाचाद्रियतामिति । इत्युक्ता च्यवनेनाथ सुकन्या तावुवाच वै
तद्वाक्यं श्रुत्वा च्यवनो भार्याम् उवाच—“आद्रियतामिति।” इत्युक्ता च्यवनेन सुकन्या तौ उवाच वै।
Verse 15
एवं देवौ भवद्भ्यां यत्प्रोक्तं तत्कियतां लघु । इत्युक्तौ भिषजौ तत्र तया चैव सुकन्यया । ऊचतू राजपुत्रीं तां पतिस्तव विशत्वपः
सुकन्या उवाच—“एवं देवौ, भवद्भ्यां यत्प्रोक्तं तत् लघु क्रियताम्।” इत्युक्तौ तौ भिषजौ तत्र तां राजपुत्रीम् ऊचतुः—“ପତिस्तव अपः विशत्व्।”
Verse 16
ततोऽपश्च्यवनः शीघ्रं रूपार्थी प्रविवेश ह । अश्विनावपि तद्देवि ततः प्राविशतां जलम्
ततः च्यवनः शीघ्रं रूपार्थी जलं प्रविवेश ह। अश्विनावपि, देवि, ततः जलं प्राविशताम्।
Verse 17
ततो मुहूर्त्तादुत्तीर्णाः सर्वे ते सरसस्ततः । दिव्यरूपधराः सर्वे युवानो मृष्टकुण्डलाः
ततो मुहूर्ताद् ते सर्वे तस्मात् सरसः उत्तीर्णाः। सर्वे दिव्यरूपधराः, सर्वे युवानः, मृष्टकुण्डलभूषिताः।
Verse 18
दिव्यवेषधराश्चैव मनसः प्रीतिवर्द्धनाः । तेऽब्रुवन्सहिताः सर्वे वृणीष्वान्यतमं शुभे
दिव्यवेषधराः सर्वे मनःप्रीतिविवर्धनाः । ते समागताः सर्वेऽब्रुवन्—“शुभे, यदिच्छसि तदन्यतमं वृणीष्व” ॥
Verse 19
अस्माकमीप्सितं भद्रे यतस्त्वं वरवर्णिनी । यत्र वाप्यभि कामासि तं वृणीष्व सुशोभने
अस्माकमीप्सितं भद्रे यतस्त्वं वरवर्णिनि । यत्र वा त्वं मनःकामं तं वृणीष्व सुशोभने ॥
Verse 20
सा समीक्ष्य तु तान्सर्वांस्तुल्यरूपधरान्स्थितान् । निश्चित्य मनसा बुद्ध्या देवि वव्रे पतिं स्वकम्
सा तान् सर्वान् समीक्ष्यैव तुल्यरूपधरान् स्थितान् । मनसा बुद्ध्या निश्चित्य देवि स्वपतिं वव्रे ॥
Verse 21
लब्ध्वा तु च्यवनो भार्यां वयोरूपमवस्थितः । हृष्टोऽब्रवीन्महातेजास्तौ नासत्याविदं वचः
लब्ध्वा तु च्यवनो भार्यां वयोरूपमवस्थितः । हृष्टोऽब्रवीन्महातेजा नासत्यौ प्रति तद्वचः ॥
Verse 22
यदहं रूपसंपन्नो वयसा च समन्वितः । कृतो भवद्भ्यां वृद्धः सन्भार्यां च प्राप्तवान्निजाम् । तद्ब्रूतं वै विधास्यामि भवतोर्यदभीप्सितम्
यदहं रूपसम्पन्नो वयसा च समन्वितः । भवद्भ्यां कृतवान् वृद्धः सन् भार्यां च प्राप्तवान् निजाम् । तद्ब्रूतं वै करिष्यामि भवतोर्यदभीप्सितम् ॥
Verse 23
अश्विनावूचतुः । आवां तु देवभिषजौ न च शक्रः करोति नौ । सोमपानार्हतां तस्मात्कुरु नौ सोमपायिनौ
अश्विनावूचतुः—आवां देवभिषजौ खलु, तथापि शक्रो न नौ सोमपानाधिकारं ददाति। तस्मात् नौ सोमपानार्हतां कुरु, सोमपायिनौ च विधेहि॥
Verse 24
च्यवन उवाच । अहं वां यज्ञभागार्हौ करिष्ये सोमपायिनौ
च्यवन उवाच—अहं वां यज्ञभागार्हौ करिष्ये, सोमपायिनौ च भविष्यथः॥
Verse 25
ईश्वर उवाच । ततस्तौ हृष्टमनसौ नासत्यौ दिवि जग्मतुः । च्यवनोऽपि सुकन्या च सुराविव विजह्रतुः
ईश्वर उवाच—ततः तौ हृष्टमनसौ नासत्यौ दिवि जग्मतुः। च्यवनोऽपि सुकन्या च सुराविव प्रमुदितौ विजह्रतुः॥
Verse 281
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये च्यवनेश्वर माहात्म्यवर्णनंनामैकाशीत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये ‘च्यवनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम्’ नामैकाशीत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः॥