Adhyaya 225

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततोगच्छेन्महादेवि देवं चाऽनरकेश्वरम् । तस्मादुत्तरदिग्भागे सर्वपातकनाशनम् । तन्माहात्म्यं प्रवक्ष्यामि शृणु ह्येकमनाः प्रिये

ईश्वर उवाच—ततो गच्छेन्महादेवि देवं चानरकेश्वरम्। तस्मादुत्तरदिग्भागे सर्वपातकनाशनं स्थानम्; तन्माहात्म्यं प्रवक्ष्यामि, शृणु ह्येकमनाः प्रिये।

Verse 2

मथुरानाम विख्याता नगरी धरणीतले । तत्र विप्रोऽभवत्पूर्वं देवशर्मेति विश्रुतः । अगस्त्यगोत्रो विद्वान्वै स तु दारिद्र्यपीडितः

धरणीतले मथुरेति विख्याता नगरी बभूव। तत्र पूर्वं देवशर्मेति विश्रुतो विप्रोऽभवत्—अगस्त्यगोत्रसमुद्भवो विद्वान्, दारिद्र्यपीडितश्च।

Verse 3

अथापरोऽभवत्तत्र तादृग्रूपवयोऽन्वितः । तन्नाम गोत्रो देवेशि ब्राह्मणो वेदपारगः

अथ तत्रापरो विप्रोऽभवत्, तादृग्रूपवयोऽन्वितः। देवेशि, तस्यापि नाम गोत्रं च तदेव; स च वेदपारगः।

Verse 4

अथ प्राह यमो दूतं रौद्रमूर्धशिरोरुहम् । गच्छ भो मथुरां शीघ्रं देवशर्माणमानय

अथ यमो दूतं प्राह—रौद्रमूर्धशिरोरुहम्। ‘गच्छ भो मथुरां शीघ्रं, देवशर्माणमानय’ इति।

Verse 5

अथागत्य ततो दूतो गृहीत्वा तत्र वै गतः । तं दृष्ट्वाथ यमो नत्वा प्राह दूतं क्रुधान्वितः

अथ दूतोऽगत्य तत्र तं गृहीत्वा पुनर्गतः। तं दृष्ट्वा यमो नत्वा, क्रुधान्वितो दूतं प्राह।

Verse 6

नायमानेतुमादिष्टो देवशर्मां मया तव । अन्योस्ति देवशर्मा यस्त मानय गतायुषम् । एनं विप्रं च दीर्घायुं नय तत्राविलंबितम्

‘नायं स देवशर्मा यमानेतुमादिष्टो मया तव। अन्योऽस्ति देवशर्मा यः गतायुः—तं मानय। एनं तु दीर्घायुषं विप्रं तत्रैवाविलम्बितं नय’ इति।

Verse 7

ईश्वर उवाच । अथाब्रवीद्ब्राह्मणो वै नाहं यास्ये गृहं विभो । दारिद्र्येणातिनिर्विण्णो यावज्जीवं सुरेश्वर । इहैव क्षपयिष्यामि शेषमायुस्तवांतिके

ईश्वर उवाच—ततो ब्राह्मणोऽब्रवीत्—नाहं यास्ये गृहं विभो; दारिद्र्येणातिनिर्विण्णो यावज्जीवं सुरेश्वर। इहैव तव सन्निधौ शेषमायुः क्षपयिष्यामि॥

Verse 8

यम उवाच । अकाले नात्र चायाति कश्चिद्ब्राह्मणसत्तम । मुहूर्तमपि नो जीवेत्पूर्णकालेन वै भुवि

यम उवाच—अकाले नात्र चायाति कश्चिद्ब्राह्मणसत्तम। मुहूर्तमपि नो जीवेत् पूर्णकालेन वै भुवि॥

Verse 9

अत एव हि मे नाम धर्मराजेति विश्रुतम्

अत एव हि मे नाम धर्मराजेति विश्रुतम्॥

Verse 10

न मे सुहृन्न मे द्वेष्यः कश्चिदस्ति धरातले । विद्धः शरशतेनापि नाऽकाले म्रियते यतः

न मे सुहृन्न मे द्वेष्यः कश्चिदस्ति धरातले। विद्धः शरशतेनापि नाकाले म्रियते यतः॥

Verse 11

कुशाग्रेणापि विद्धः सन्काले पूर्णे न जीवति । तस्माद्गच्छ द्विजश्रेष्ठ यावद्गात्रं न दह्यते

कुशाग्रेणापि विद्धः सन् काले पूर्णे न जीवति। तस्माद्गच्छ द्विजश्रेष्ठ यावद्गात्रं न दह्यते॥

Verse 12

अथाब्रवीद्ब्राह्मणोऽसौ यदि प्रेषयसे प्रभो । प्रश्नमेकं मया पृष्टो यथावद्वक्तुमर्हसि

अथ स ब्राह्मणोऽब्रवीत्— “प्रभो, यदि मां प्रेषयसि, तर्हि मया पृष्टं प्रश्नमेकं यथावद् उत्तरितुमर्हसि।”

Verse 13

न वृथा जायते देव साधूनां दर्शनं क्वचित् । युष्माकं च विशेषेण तस्मादेतद्ब्रवीम्यहम्

“देव, साधूनां दर्शनं क्वचिदपि न वृथा जायते; विशेषेण तु भवतः। तस्मादेतदहं त्वां ब्रवीमि।”

Verse 14

एते ये नरका रौद्रा दृश्यन्ते च सुदारुणाः । कर्मणा केन कं गच्छेन्मानवो नरकं यम

“यम, एते रौद्रा नरका दृश्यन्ते सुदारुणाः; केन कर्मणा कं नरकं मानवो गच्छति? तत् मे ब्रूहि।”

Verse 15

कति संख्याः स्युरेते च नरकाः किंप्रमाणतः । एतत्सर्वं सुरश्रेष्ठ यथावद्वक्तुमर्हसि

“एते नरकाः कति संख्याः? किं च तेषां प्रमाणं विस्तारो वा? सुरश्रेष्ठ, एतत्सर्वं यथावद् वक्तुमर्हसि।”

Verse 16

यम उवाच । शृणु देव प्रवक्ष्यामि यावन्तो नरकाः स्थिताः । कर्मणा येन गच्छेत मानवो द्विजसत्तम । एकविंशत्समाख्याता नरका मम मन्दिरे

यम उवाच— “शृणु देव, प्रवक्ष्यामि यावन्तो नरकाः स्थिताः, येन कर्मणा मानवो गच्छेत, द्विजसत्तम। मम मन्दिरे नरका एकविंशतिसंख्याः समाख्याताः।”

Verse 17

यानेतान्प्रेक्षसे विप्र यंत्र मध्ये व्यवस्थितान् । पीड्यमानान्किंकरैर्मे कृतघ्नान्पा पसंयुतान्

विप्र, य एते त्वया यन्त्र-मध्ये व्यवस्थिताः प्रेक्ष्यन्ते, मम किंकरैः पीड्यमानाः, ते कृतघ्नाः पाप-संयुताश्च।

Verse 18

लोहास्यवायसा येषां नेत्रोद्धारं प्रकुर्वते । एतैर्निरीक्षितान्येव कलत्राणि दुरात्मभिः

येषां नेत्रोद्धारं लोहास्यवायसाः प्रकुर्वन्ति, ते दुरात्मानः परकलत्रेषु पापदृष्ट्या निरीक्षितवन्तः।

Verse 19

परेषां द्विजशार्दूल सरागैः पापि भिः सदा । कुम्भीपाकगतानेतानथ पश्यसि पापिनः

द्विजशार्दूल, एते पापिनः सदा सरागैः पापिभिः कर्मभिः संयुक्ताः कुम्भीपाकगतान् इदानीं पश्यसि।

Verse 20

कूटसाक्ष्यरता ह्येते कटुवाङ्निरतास्तथा । एते लोहमयास्तम्भान्संतप्तान्पावकप्र भान्

कूटसाक्ष्यरता ह्येते कटुवाग्निरतास्तथा; एते संतप्तान् पावकप्रभान् लोहमयस्तम्भान् आलिङ्गन्ति।

Verse 21

आलिंगंति दुरात्मानः परदाररतास्तु ये । एते वैतरणीमध्ये पूयशोणितसंकुले

ये तु परदाररताः दुरात्मानः, ते पीडया आलिङ्गन्ति; वैतरणीमध्ये पूयशोणितसंकुले वसन्ति।

Verse 22

ये तिष्ठंति द्विजश्रेष्ठ सर्वे विश्वासघातकाः । असिपत्रवने घोरे भिद्यन्ते ये तु खण्डशः । ते नष्टाः स्वामिनं त्यक्त्वा संग्रामे समुपस्थिते

द्विजश्रेष्ठ, ये सर्वे विश्वासघातकाः सन्ति, ते घोरस्यासिपत्रवनस्य मध्ये खण्डशो विदीर्यन्ते। तथा संग्रामे समुपस्थिते स्वामिनं त्यक्त्वा ये नश्यन्ति, तेऽपि विनष्टाः।

Verse 23

अंगारराशीन्वै दीप्तान्ये गाहन्ते नराधमाः । स्वामिद्रोहरता ह्येते तथा हेतुप्रवादकाः

ये नराधमाः दीप्तान् अङ्गारराशीन् वै गाहन्ते, ते स्वामिद्रोहरताः; तथा हेतुप्रवादकाः, कलुषकारणनिर्मातारश्च।

Verse 24

लोहशंकुभिराकीर्णमाक्रमन्ति नराधमाः । क्रन्दमाना द्विजश्रेष्ठ उपानद्दानवर्जिताः

द्विजश्रेष्ठ, ये नराधमाः लोहशङ्कुभिराकीर्णं भूमिं आक्रमन्ति; ते क्रन्दमानाः, उपानद्दानवर्जिताः सन्ति।

Verse 25

अधोमुखा निबद्धा ये वृक्षाग्रे पावकोपरि । ब्रह्महत्यान्विताः सर्व एते चैव नराधमाः

ये अधोमुखा निबद्धाः वृक्षाग्रे पावकोपरि लम्बन्ते, ते सर्वे ब्रह्महत्यादोषान्विताः; एते च नराधमाः।

Verse 26

मशकैर्मत्कुणैः काकैर्ये भक्ष्यंते विहंगमैः । व्रतभंगरता ह्येते व्रतिना चैव हिंसकाः

ये मशकैर्मत्कुणैः काकैश्चान्यैर्विहङ्गमैर्भक्ष्यन्ते, ते व्रतभङ्गरता; व्रतिनां च हिंसकाः।

Verse 27

कुठारकण्ठिता ह्येते भूयः संति तथाविधाः । गोहन्तारो दुरात्मानो देवब्राह्मणानिंदका

कुठारकण्ठिताः ह्येते बहवोऽपि तथाविधाः। दुरात्मानो गोहन्तारो देवब्राह्मणनिन्दकाः॥

Verse 28

ये भक्ष्यंते शृगालैश्च वृकैर्लोहमयैर्मुखैः । परस्वानां च हर्तारः परस्त्रीणां च हर्तृकाः । आत्ममांसानि ये पापा भक्षयंति बुभुक्षिताः

शृगालैश्च वृकैश्च लोहमयमुखैर्भक्ष्यन्ते हि ये। परस्वहर्तारः परस्त्रीहर्तारश्च पापिनः॥ बुभुक्षिताः स्वमांसानि भक्षयन्ति दुरात्मनः॥

Verse 29

न दत्तमन्नमेतैस्तु कदाचिद्वै द्विजोत्तम । रुधिरं ये पिबंत्येते वसापूयपरिप्लुतम् । ब्राह्मणानां विनाशाय गवामेते सदा स्थिताः

न दत्तमन्नमेतैस्तु कदाचिद्द्विजोत्तम। रुधिरं पिबन्त्येते वसापूयपरिप्लुतम्॥ ब्राह्मणानां गवां चैव विनाशाय सदा स्थिताः॥

Verse 30

कूटशाल्मलिबद्धाश्च तीक्ष्णकण्टकपीडिताः । छिद्रान्वेषणसंयुक्ताः परेषां नित्यसंस्थिताः

कूटशाल्मलिबद्धाश्च तीक्ष्णकण्टकपीडिताः। छिद्रान्वेषणसंयुक्ताः परेषां नित्यसंस्थिताः॥

Verse 31

क्रकचेन तु छिद्यन्ते य इमे द्विजसत्तम । अभक्ष्यनिरता ह्येते स्वधर्मस्य विदूषकाः

क्रकचेन तु छिद्यन्ते य इमे द्विजसत्तम। अभक्ष्यनिरता ह्येते स्वधर्मस्य विदूषकाः॥

Verse 32

कन्याविक्रयकर्त्तारः कन्यानां जीवभंजकाः । पुरीषमध्यगा ह्येते पच्यंते मम किंकरैः

कन्याविक्रयकर्तारः कन्याजीवविघातकाः । पुरीषमध्यगा ह्येते मम किंकरपीडिताः पच्यन्ते ॥

Verse 33

संदेशैर्दारुणैर्जिह्वा येषामुत्पाट्यते मुहुः । वाग्लोपनिरता ह्येते मृषावादपरायणाः

सन्देशैर्दारुणैर्जिह्वा येषामुत्पाट्यते मुहुः । वाग्लोपनिरता ह्येते मृषावादपरायणाः ॥

Verse 34

ये शीतेन प्रबाध्यंते वेप माना मुहुर्मुहुः । देवस्वानां च हर्तारो ब्राह्मणानां विशेषतः

ये शीतेन प्रबाध्यन्ते वेपमाना मुहुर्मुहुः । देवस्वहर्तार एते ब्राह्मणस्वापहारकाः ॥

Verse 35

तेषां शिरसि निक्षिप्तो भूरिभारो द्विजोत्तम । अतोऽमी ब्राह्मणश्रेष्ठ पूत्का रयन्ति भैरवम्

तेषां शिरसि निक्षिप्तो भूरिभारो द्विजोत्तम । अतोऽमी ब्राह्मणश्रेष्ठ पूत्कारयन्ति भैरवम् ॥

Verse 36

यम उवाच । एवमेतत्समाख्यातं तव सर्वं द्विजोत्तम । नरकाणां स्वरूपं तु कर्मणां वै यथाक्रमम्

यम उवाच । एवमेतत्समाख्यातं तव सर्वं द्विजोत्तम । नरकाणां स्वरूपं च कर्मणां च यथाक्रमम् ॥

Verse 37

गच्छ शीघ्रं महाभाग यावत्कायो न दह्यते

गच्छ शीघ्रं महाभाग, यावत् कायो न दह्यते।

Verse 38

ब्राह्मण उवाच । कथय त्वं सुरश्रेष्ठ मम सर्वं समाहितः । न गच्छेत्कर्मणा येन नरकं मानवः क्वचित्

ब्राह्मण उवाच—कथय त्वं सुरश्रेष्ठ मम सर्वं समाहितः। न गच्छेत् कर्मणा येन नरकं मानवः क्वचित्॥

Verse 39

सतां सप्तपदं मैत्रमित्याहुर्बुद्धिकोविदाः । मित्रतां च पुरस्कृत्य समासाद्वक्तुमर्हसि

सतां सप्तपदं मैत्रम् इत्याहुर्बुद्धिकोविदाः। मित्रतां च पुरस्कृत्य समासाद् वक्तुमर्हसि॥

Verse 40

यम उवाच । प्रभासं क्षेत्रमासाद्या नरकेश्वरमुत्तमम् । यः पश्यति नरो भक्त्या नरकं स न पश्यति

यम उवाच—प्रभासं क्षेत्रमासाद्य नरकेश्वरमुत्तमम्। यः पश्यति नरो भक्त्या नरकं स न पश्यति॥

Verse 41

स्थापितं यन्मया लिंगं शिवभक्त्या युतेन च । एतद्गुह्यं मया प्रोक्तं तव प्रीत्यै द्विजोत्तम

स्थापितं यन्मया लिङ्गं शिवभक्त्या युतेन च। एतद्गुह्यं मया प्रोक्तं तव प्रीत्यै द्विजोत्तम॥

Verse 42

गोपनीयं प्रयत्नेन मम वाक्यादसंशयम् । एवमुक्तस्तदा विप्रः स्वयमेवावनिं ययौ

गोपनीयं प्रयत्नेन मम वाक्यमसंशयम्। एवमुक्तस्तदा विप्रः स्वयमेवावनिं ययौ॥

Verse 43

लब्ध्वा कलेवरं सोऽथ विस्मयं परमं गतः । तत्स्मृत्वा वचनं सर्वं धर्मराजस्य धीमतः

लब्ध्वा कलेवरं सोऽथ विस्मयं परमं गतः। तत्स्मृत्वा वचनं सर्वं धर्मराजस्य धीमतः॥

Verse 44

गत्वा तत्र स नित्यं वै पूजयामास तं प्रभुम् । यावज्जीवं वरारोहे ततः सिद्धिं परां गतः

गत्वा तत्र स नित्यं वै पूजयामास तं प्रभुम्। यावज्जीवं वरारोहे ततः सिद्धिं परां गतः॥

Verse 45

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भक्त्या तमवलोकयन् । अपि पातकयुक्तोऽपि न याति नरके नरः

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भक्त्या तमवलोकयन्। अपि पातकयुक्तोऽपि न याति नरके नरः॥

Verse 46

आश्वयुक्कृष्णपक्षे तु चतुर्दश्यां विधानतः । यस्तत्र कुरुते श्राद्धं सोऽश्वमेधफलं लभेत्

आश्वयुक्कृष्णपक्षे तु चतुर्दश्यां विधानतः। यस्तत्र कुरुते श्राद्धं सोऽश्वमेधफलं लभेत्॥

Verse 47

कृष्णाजिनं तत्र देयं ब्राह्मणे वेदपारगे । यावत्तिलानां संख्यानं तावत्स्वर्गे महीयते

तत्र वेदपारगाय ब्राह्मणाय कृष्णाजिनं दातव्यम्। यावत्तिलानां संख्या तावद् दिवि स महीयते॥