Adhyaya 199

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि तस्य दक्षिणतः स्थितम् । सरस्वत्यास्तटे रम्ये देवं तत्र कृतस्मरम्

ईश्वर उवाच—ततः महादेवि तस्य दक्षिणतः स्थितं सरस्वत्यास्तटे रम्ये तत्र कृतस्मरदेवं गच्छेत्।

Verse 2

स्वयंभूतं महादेवि सर्वपापप्रणाशनम् । तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि यथा जातं महीतले

स्वयंभूतं महादेवि सर्वपापप्रणाशनम्; तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि यथा महीतले जातम्।

Verse 3

पुरा कामो मया दग्धो यदा तत्र वरानने । तदा रतिः समागम्य विललाप सुदुःखिता

पुरा वरानने, यदा तत्र मया कामो दग्धः, तदा रतिः समागत्य सुदुःखिता विललाप।

Verse 4

तां तु शोकातुरां दृष्ट्वा तत्राहं करुणान्वितः । अवोचं मा रुदिष्वेति तव भर्ता पुनः शुभे । समुत्थास्यति कालेन मत्प्रसादान्न संशयः

तां शोकातुरां दृष्ट्वा तत्राहं करुणान्वितोऽवोचम्—मा रुदिष्व शुभे; तव भर्ता कालेन मत्प्रसादात् पुनः समुत्थास्यति, न संशयः।

Verse 5

देव्युवाच । किमर्थं स पुरा दग्धः कामदेवस्त्वया विभो । कथमाप पुनर्जन्म विस्तरात्कथयस्व मे

देव्युवाच—विभो, किमर्थं पुरा त्वया कामदेवो दग्धः? कथं च स पुनर्जन्म प्राप? विस्तरात् मे कथय।

Verse 6

ईश्वर उवाच । दक्षः प्रजापतिः पूर्वं बभूव त्वत्पिता प्रिये । शतं सुतानां जज्ञेऽस्य गौरीणां दीर्घचक्षुषाम्

ईश्वर उवाच—प्रिये, पूर्वं दक्षः प्रजापतिस्त्वत्पिता बभूव; तस्य गौरीणां दीर्घचक्षुषां शतं सुतानां जज्ञे।

Verse 7

ददौ त्वां प्रथमं मह्यं सतीनामेति कीर्तिताम् । ददौ दश च धर्माय श्रद्धा मेधा धृतिः क्षमा

स तु त्वां प्रथमं मह्यं ददौ—सतीनामिति कीर्तिताम्; दश च धर्माय ददौ—श्रद्धां मेधां धृतिं क्षमां च।

Verse 8

अनसूया शुचिर्लज्जा स्मृतिः शक्तिः श्रुतिस्तथा । द्वे भार्ये कामदेवाय रतिः प्रीतिस्तथैव च

अनसूया शुचिर्लज्जा स्मृतिः शक्तिः श्रुतिस्तथा । कामदेवाय च द्वे भार्ये दत्ते रतिः प्रीतिस्तथैव च ॥

Verse 9

एकां स्वाहां ददौ वह्नेः पितॄणां च ततः स्वधाम् । सप्तविंशच्छशाङ्काय अश्विन्याद्याः प्रकीर्तिताः

एकां स्वाहां ददौ वह्नेः पितॄणां च ततः स्वधाम् । सप्तविंशतिं शशाङ्काय अश्विन्याद्याः प्रकीर्तिताः ॥

Verse 10

तवापि विदिता देवि रेवत्यन्तास्तथा जने । कश्यपाय ददौ देवि स तु कन्यास्त्रयोदश

तवापि विदिता देवि रेवत्यन्तास्तथा जने । कश्यपाय ददौ देवि स तु कन्यास्त्रयोदश ॥

Verse 11

अदितिश्च दितिश्चैव विनता कद्रुरेव च । सिंहिका सुप्रभा चैव उलूकी या वरानने

अदितिश्च दितिश्चैव विनता कद्रुरेव च । सिंहिका सुप्रभा चैव उलूकी या वरानने ॥

Verse 12

अनुविद्धा सिता चैव ईर्ष्या हिंसा तथा परा । माया निष्कृतिसंयुक्ता दक्षः पूर्वं महामतिः

अनुविद्धा सिता चैव ईर्ष्या हिंसा तथा परा । माया निष्कृतिसंयुक्ता दक्षः पूर्वं महामतिः ॥

Verse 13

गौरी च सुप्रभा चैव वार्त्ता साध्वी सुमालिका । वरुणाय ददौ पञ्च तदाऽसौ पर्वतात्मजे

गौरीं च सुप्रभां चैव वार्त्तां साध्वीं सुमालिकाम् । एताः पञ्च तदा वरुणाय ददौ स पर्वतात्मजे ॥

Verse 14

भद्रा च मदिरा चैव विद्या धन्या धना शुभा । ददौ पञ्च कुबेराय पत्न्यर्थं पर्वतात्मजे

भद्रां च मदिरां चैव विद्यां धन्यां धनां शुभाम् । एताः पञ्च कुबेराय पत्न्यर्थं ददौ पर्वतात्मजे ॥

Verse 15

जया च विजया चैव मधुस्पन्दा इरावती । सुप्रिया जनका कान्ता सुभद्रा धार्मिका शुभा

जया च विजया चैव मधुस्पन्दा इरावती । सुप्रिया जनका कान्ता सुभद्रा धार्मिका शुभा ॥

Verse 16

रुद्राणां प्रददौ कन्या दशानां धर्मवित्तदा । प्रभावती सुभद्रा च विमला निर्मलाऽनृता

रुद्राणां दशानां कन्याः प्रददौ धर्मवित्तदाः । प्रभावती सुभद्रा च विमला निर्मलाऽनृता ॥

Verse 17

तीव्रा दक्षारुणा विद्या धारपाला च वर्चसा । आदित्यानां ददौ दक्षः कन्याद्वादशकं प्रिये

तीव्रा दक्षारुणा विद्या धारपाला च वर्चसा । आदित्यानां ददौ दक्षः कन्याद्वादशकं प्रिये ॥

Verse 18

योगनिद्राभिभूतस्य संसर्पा सरमा गुहा । माला चंपा तथा ज्योत्स्ना स विश्वेभ्यश्च एव च

योगनिद्राभिभूतस्य संसर्पा सरमा गुहा । माला चम्पा तथा ज्योत्स्ना विश्वेभ्यश्चैव दत्ताः ॥

Verse 19

अश्विभ्यां द्वे तथा कन्ये सुवेषा भूषणा शुभा । एका कन्या तथा वायोर्दत्ता एताः प्रकीर्तिताः

अश्विभ्यां द्वे तथा कन्ये सुवेषा भूषणा शुभा । एका कन्या तथा वायोर्दत्ता एताः प्रकीर्तिताः ॥

Verse 20

सावित्रीं ब्रह्मणे प्रादाल्लक्ष्मीं विष्णोर्महात्मनः । कस्यचित्त्वथ कालस्य स ईजे दक्षिणावता

सावित्रीं ब्रह्मणे प्रादाल्लक्ष्मीं विष्णोर्महात्मनः । कस्यचित्त्वथ कालस्य स ईजे दक्षिणावता ॥

Verse 21

यज्ञेन पर्वतसुते हिमवन्ते महागिरौ । यज्ञवाटो ह्यभूत्तस्य सर्वकामसमृद्धिमान्

यज्ञेन पर्वतसुते हिमवन्ते महागिरौ । यज्ञवाटो ह्यभूत्तस्य सर्वकामसमृद्धिमान् ॥

Verse 22

तस्मिन्यज्ञे समायाता आदित्या वसव स्तथा । विश्वेदेवाश्च मरुतो लोकपालाश्च सर्वशः

तस्मिन्यज्ञे समायाता आदित्या वसवस्तथा । विश्वेदेवाश्च मरुतो लोकपालाश्च सर्वशः ॥

Verse 23

ब्रह्मा विष्णुः सहस्राक्षो वारुणो यम एव च । धनदश्च कुमारश्च तथा नद्यश्च सागराः

ब्रह्मा विष्णुश्च सहस्राक्षो वारुणो यम एव च । धनदः कुमारश्चैव नद्यः सागराश्च समागताः ॥

Verse 24

वाप्यः कूपास्तथा चैव तडागाः पल्वलानि च । सुपर्णश्चाथ ये नागाः सर्वे मूर्ता व्यवस्थिताः

वाप्यः कूपास्तथा चैव तडागाः पल्वलानि च । सुपर्णश्चाथ नागाश्च सर्वे मूर्ता व्यवस्थिताः ॥

Verse 25

दानवाप्सरसश्चैव यक्षाः किन्नरगुह्यकाः । सानुगास्ते सभार्याश्च वेदवेदांगपारगाः

दानवाप्सरसश्चैव यक्षाः किन्नरगुह्यकाः । सानुगास्ते सभार्याश्च वेदवेदाङ्गपारगाः ॥

Verse 26

महर्षयो महाभागास्तथा देवर्षयश्च ये । ते भार्यासहितास्तत्र वसंति च वरानने

महर्षयो महाभागा देवर्षयश्च येऽपि हि । ते भार्यासहितास्तत्र वसन्ति वरानने ॥

Verse 27

कपालमालाभरणश्चिताभस्म बिभर्ति यः । अपवित्रतया शंभुर्नाहूतस्तु तथाविधः

कपालमालाभरणश्चिताभस्म बिभर्ति यः । अपवित्र इति शम्भुर्नाहूतस्तु तथाविधः ॥

Verse 28

यतस्ततः समायाताः कैलासे पर्वतोत्तमे । अश्विन्याद्या भगिन्यस्तास्त्वां प्रतीदं वचोऽबुवन्

यतस्ततः समागत्य कैलासे पर्वतोत्तमे । अश्विन्याद्या भगिन्यस्त्वां प्रत्युवाचुरिदं वचः ॥

Verse 29

किं तुष्टेव च कल्याणि तिष्ठसि त्वं सुमध्यमे । वयं च प्रस्थिताः सर्वाः पितुर्यज्ञे सभर्तृकाः

किं तुष्टेव च कल्याणि तिष्ठसि त्वं सुमध्यमे । वयं च प्रस्थिताः सर्वाः पितुर्यज्ञे सभर्तृकाः ॥

Verse 30

वयमाकारितास्तेन सुताः सर्वा यशस्विनि । न त्वामाहूतवान्दक्षस्त्रपते शंकराद्यतः

वयमाकारितास्तेन सुताः सर्वा यशस्विनि । न त्वामाहूतवान्दक्षस्त्रपते शंकराद्यतः ॥

Verse 31

तासां वचनमाकर्ण्य सती प्राह क्रुधान्विता । हा धिग्दक्ष दुराचार किं वदिष्ये महेश्वरम्

तासां वचनमाकर्ण्य सती प्राह क्रुधान्विता । हा धिग्दक्ष दुराचार किं वदिष्ये महेश्वरम् ॥

Verse 32

कथं संदर्शये वक्त्रमित्युक्त्वाऽत्मानमात्मना । विससर्ज तपोयोगात्सस्मारान्यन्न किञ्चन

कथं संदर्शये वक्त्रमित्युक्त्वाऽत्मानमात्मना । विससर्ज तपोयोगात्सस्मारान्यन्न किञ्चन ॥

Verse 33

अथ दृष्ट्वा महादेवः सतीं प्राणैर्विना स्थिताम् । अवमानात्तथाऽत्मानं त्यक्त्वा मत्वा कपालिनम्

अथ महादेवः सतीं प्राणविहीनां स्थितां दृष्ट्वा, अवमानं हृदि निधाय, स्वात्मगौरवं परित्यज्य कपालिनं स्वमेव मेने।

Verse 34

गणान्संप्रेषयामास यज्ञविध्वंसनाय च । ते गताश्च गणा रौद्राः शतशोऽथ सहस्रशः

यज्ञविध्वंसनाय च गणान् संप्रेषयामास; ते रौद्रा गणा गताः शतशोऽथ सहस्रशः।

Verse 35

विकृता विकृताकारा असंख्याता महाबलाः । रुद्रेण प्रेरितान्दृष्ट्वा वीरभद्रपुरोगमान्

विकृताः विकृताकाराः असंख्याता महाबलाः; रुद्रेण प्रेरितान् दृष्ट्वा वीरभद्रपुरोगमान्।

Verse 36

ततो देवगणाः सर्वे वसवः सह भास्करैः । विश्वेदेवाश्च साध्याश्च धनुर्हस्ता महाबलाः

ततो देवगणाः सर्वे वसवः सह भास्करैः; विश्वेदेवाश्च साध्याश्च धनुर्हस्ता महाबलाः।

Verse 37

युद्धाय च विनिष्क्रान्ता मुञ्चन्तः सायकाञ्छितान् । ते समेत्य ततोऽन्योन्यं प्रमथा विबुधैः सह

युद्धाय च विनिष्क्रान्ता मुञ्चन्तः सायकान् इच्छितान्; ते समेत्य ततोऽन्योन्यं प्रमथा विबुधैः सह युयुधिरे।

Verse 38

मुमुचुः शरवर्षाणि वारिधारां यथा घनाः । तेषां हस्ती गणेनाथ शूलेन हृदि भेदितः

मुमुचुः शरवर्षाणि वारिधारामिव घनाः। तेषां हस्ती गणेनाथ शूलेन हृदि भेदितः॥

Verse 39

स तु तेन प्रहारेण विसंज्ञो निषसाद ह । अथ मुष्ट्या हतः कुम्भे नाग ऐरावणस्तदा

स तु तेन प्रहारेण विसंज्ञो निषसाद ह। अथ मुष्ट्या हतः कुम्भे नाग ऐरावणस्तदा॥

Verse 40

सहसा स हतस्तेन वारणो भैरवान्रवान् । विनदञ्जवमास्थाय यज्ञवाटमुपाद्रवत्

सहसा स हतस्तेन वारणो भैरवान्रवान्। विनदञ्जवमास्थाय यज्ञवाटमुपाद्रवत्॥

Verse 41

विश्वेदेवा निरुच्छ्वासाः कृता रौद्रैर्महाशरैः । चकर्ष स धनुष्येण वसुमान्बलवतरः

विश्वेदेवा निरुच्छ्वासाः कृता रौद्रैर्महाशरैः। चकर्ष स धनुष्येण वसुमान्बलवत्तरः॥

Verse 42

निस्तेजसस्तदादित्याः कृतास्तेन रणाजिरे । एतस्मिन्नन्तरे देवाः कृतास्तेन पराङ्मुखाः

निस्तेजसस्तदादित्याः कृतास्तेन रणाजिरे। एतस्मिन्नन्तरे देवाः कृतास्तेन पराङ्मुखाः॥

Verse 43

ततस्ते शरणं जग्मुर्विष्णुं तत्र च संस्थितम् । ततः कोपसमाविष्टो विष्णुर्देवान्सवासवान्

ततः ते शरणं जग्मुर्विष्णुं तत्रैव संस्थितम् । ततः कोपसमाविष्टो विष्णुर्देवान् सवासवान् अब्रवीत् ॥

Verse 44

दृष्ट्वा विद्रावितान्सर्वान्मुमोचाशु सुदर्शनम् । तमापतन्तं वेगेन विष्णोश्चक्रं सुदर्शनम्

दृष्ट्वा विद्रावितान् सर्वान् मुमोचाशु सुदर्शनम् । तमापतन्तं वेगेन विष्णोश्चक्रं सुदर्शनम् ॥

Verse 45

प्रसार्य वक्त्रं सहसा उदरस्थं चकार ह । तस्मिंश्चक्रे तदा ग्रस्ते अमोघे पर्वतात्मजे

प्रसार्य वक्त्रं सहसा उदरस्थं चकार ह । तस्मिंश्चक्रे तदा ग्रस्ते अमोघे पर्वतात्मजे ॥

Verse 46

चुकोप भगवान्विष्णुः शार्ङ्गहस्तो ऽभ्यधावत । स हत्वा दशभिस्तीक्ष्णैर्नंदिं भृङ्गिं शतेन च

चुकोप भगवान्विष्णुः शार्ङ्गहस्तोऽभ्यधावत । स हत्वा दशभिस्तीक्ष्णैर्नन्दिं भृङ्गिं शतेन च ॥

Verse 47

महाकालं सहस्रेण ह्ययुतेन गणाधिपम् । बाणानामयुतैर्भित्त्वा वीरभद्रमुपाद्रवत्

महाकालं सहस्रेण ह्ययुतेन गणाधिपम् । बाणानामयुतैर्भित्त्वा वीरभद्रमुपाद्रवत् ॥

Verse 48

तं हत्वा गदया विष्णुर्विह्वलं रुधिरोक्षितम् । गृहीत्वा पादयोर्भूमौ निजघानातिरोषितः

तं गदया हत्वा विष्णुः विह्वलं रुधिरोक्षितं दृष्ट्वा पादयोर्गृहीत्वा भूमौ अतिरोषितो निजघान।

Verse 49

हन्यमानस्य तस्याथ भूमौ चक्रं सुदर्शनम् । रुधिरोद्गारसंयुक्तं प्रहारमकरोन्न तु

हन्यमानस्य तस्याथ सुदर्शनं चक्रं भूमौ पतितं रुधिरोद्गारलेपितं प्रहारं न अकरोत्।

Verse 50

रुद्रलब्धवरो देवि वीरभद्रो गणेश्वरः । यन्न पञ्चत्वमापन्नो गदया पीडितोऽपि सः

रुद्रलब्धवरो देवि वीरभद्रो गणेश्वरः; तस्माद् गदया पीडितोऽपि स पञ्चत्वं न आपन्नः।

Verse 51

पतितं वीक्ष्य तं सर्वे विष्णुतेजोबलार्दिताः । विद्रुताः सर्वतो याता यत्र देवो महेश्वरः

तं पतितं वीक्ष्य सर्वे विष्णुतेजोबलार्दिताः सर्वतो विद्रुताः, यत्र देवो महेश्वरः।

Verse 52

तस्मै सर्वं तथा वृत्तं समाचख्युः पराभवम् । विक्रमं वीरभद्रस्य ततः क्रुद्धो महेश्वरः

तस्मै सर्वं तथा वृत्तं पराभवं वीरभद्रविक्रमं च समाचख्युः; ततः क्रुद्धोऽभवन्महेश्वरः।

Verse 53

प्रगृह्य सहसा शूलं प्रस्थितः स्वगणैः सह । यज्ञवाटं तु दक्षस्य पराभवभवं ततः । विक्रमन्वीरभद्रेण यत्र विष्णुः स्वयं स्थितः

सहसा शूलं प्रगृह्य स्वगणैः सह प्रस्थितः। दक्षस्य यज्ञवाटं तं पराभवोद्भवस्थानं जगाम, यत्र वीरभद्रो विक्रमं दर्शयन् स्थितो विष्णुश्च स्वयं तत्रासीत्॥

Verse 54

तमायान्तं समालोक्य कोपयुक्तं महेश्वरम् । संग्रामे सोऽजयं मत्वा तत्रैवान्तरधीयत

तमायान्तं कोपयुक्तं महेश्वरं समालोक्य, संग्रामेऽजयं मत्वा स तत्रैवान्तरधीयत॥

Verse 55

मरुद्भिः सार्धमिन्द्रोऽपि वसुभिः सह किन्नरैः । शिवः क्रोधपरीतात्मा ततश्चादर्शनं गतः

मरुद्भिः सार्धमिन्द्रोऽपि वसुभिः सह किन्नरैः। शिवस्य क्रोधपरीतात्मनि सति ततश्चादर्शनं गतः॥

Verse 56

केवलं ब्राह्मणास्तत्र स्थिताः सदसि भामिनि । ते दृष्ट्वा शंकरं प्राप्तं कोपसंरक्तलोचनम्

केवलं ब्राह्मणास्तत्र सदसि स्थिताः, भामिनि। ते शंकरं प्राप्तं दृष्ट्वा कोपसंरक्तलोचनम्॥

Verse 57

होमं चक्रुस्ततो भीता रुद्रमंत्रैः समंततः । अन्ये त्राससमायुक्ताः पलायंते दिशो दश

भीतास्ततो रुद्रमन्त्रैः समन्ततो होमं चक्रुः। अन्ये त्राससमायुक्ता दिशो दश पलायन्ते॥

Verse 58

अथागत्य महादेवो दृष्ट्वा तान्ब्राह्मणोत्तमान् । अपश्यमानो विबुधांस्तत्र यज्ञं जघान सः

अथ महादेव आगत्य तान् ब्राह्मणोत्तमान् दृष्ट्वा, तत्र देवान् अनुपश्यन्, स यज्ञं जघान।

Verse 59

स च मृगवपुर्भूत्वा प्रणष्टः शिवभीतितः । पृष्ठतस्तु धनुष्पाणिर्जगाम भगवाञ्छिवः । अद्यापि दृश्यते व्योम्नि तारारूपो महेश्वरि

स शिवभीत्या मृगवपुः कृत्वा प्रणष्टः; पृष्ठतः धनुष्पाणिर्भगवान् शिवो जगाम। अद्यापि, हे महेश्वरि, स व्योम्नि तारारूपेण दृश्यते।

Verse 199

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये दक्षयज्ञविध्वंसनोनाम नवनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां, सप्तमे प्रभासखण्डे, प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये, ‘दक्षयज्ञविध्वंसन’नाम एकोनविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।