Adhyaya 239
ईश्वरः देवीं प्रति हिरण्यातीर्थसमीपे स्थितस्य सूर्यप्रतिम्नः ‘नागरादित्य’ अथवा ‘नागरभास्कर’ इति नाम्नः माहात्म्यं कथयति। आदौ उत्पत्तिकथा—यादवराजः सत्राजित् भास्करं प्रसादयितुं महाव्रतं तपश्च चकार; तस्मै स्यमन्तकं मणिं ददौ, यः प्रतिदिनं सुवर्णं प्रसूते। वरं पृष्टः सत्राजित् आश्रमे सूर्यस्य नित्यसन्निधिं याचते; तत्र तेजोमयी प्रतिमा प्रतिष्ठापिता, ब्राह्मणैः नगरवासिभिश्च रक्षणभारः स्वीकृतः, तेन क्षेत्रं ‘नागरादित्य’ इति प्रसिद्धम्। अनन्तरं फलश्रुतिः—नागरार्कस्य केवलं दर्शनमपि प्रयागे महादानतुल्यं कथ्यते। स देवः दारिद्र्य-दुःख-रोगनाशकः, सर्वव्याधीनां सत्यो वैद्यः इव निरूप्यते। हिरण्याजलेन स्नानं, प्रतिमापूजनं, शुक्लपक्षसप्तमी-व्रतं च विशेषतः संक्रान्तिसंयुक्तं, यत्र कृताः सर्वाः क्रियाः बहुगुणफलप्रदाः भवन्ति। अन्ते सूर्यस्य एकविंशतिनामस्तोत्रं (विकर्तनः, विवस्वान्, मार्तण्डः, भास्करः, रविः इत्यादि) ‘स्तवराज’ इति वर्ण्यते, यत् देहस्वास्थ्यवर्धकं। प्रातःसायं जपतः अभिलषितसिद्धिः, अन्ते च भास्करलोकप्राप्तिः इति निगद्यते।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि हिरण्यापार्श्वतः स्थितम् । प्रत्युक्तं नागरादित्यं सर्वव्याधिविनाशनम्
ईश्वर उवाच—ततः, महादेवि, हिरण्यायाः पार्श्वे स्थितं नागरादित्यं गच्छेत्; स आदित्यः प्रत्यर्चितः सर्वव्याधिविनाशन इति प्रसिद्धः।
Verse 2
पुरा सत्राजिता राज्ञा द्वारवत्यां गतेन तु । आराधितो भास्करोऽभूद्यादवेन महात्मना
पुरा द्वारवत्यां गतेन महात्मना यदवेन राज्ञा सत्राजिता भास्करः समाराधितः; तेन भास्करः परमं तुष्टोऽभवत्।
Verse 3
महाव्रतमुपास्थाय निघ्नपुत्रेण धीमता । तस्य तुष्टस्तदा भानुः स्यमन्तकमणिं ददौ
निघ्नपुत्रेण धीमता सत्राजिता महाव्रतमुपास्थाय व्रतचर्या कृता; तदा तुष्टो भानुः तस्मै स्यमन्तकमणिं ददौ।
Verse 4
स मणिः सवते नित्यं भारानष्टौ दिनेदिने सुवर्णस्य सुशुद्धस्य भक्त्या व्रततपोयुतः
स मणिः नित्यं दिनेदिने सुशुद्धस्य सुवर्णस्य भारानष्टौ प्रसवति; भक्त्या व्रततपोयुतस्य फलमिदं प्रदत्तम्।
Verse 5
भूयोऽपि भानुना प्रोक्तो वरं ब्रूहि वरानने । स चाह देवदेवेशं भास्करं वारितस्करम्
भूयोऽपि भानुः प्राह—“वरं ब्रूहि, वरानने।” ततः स सत्राजिन्नृपो देवदेवेशं भास्करं स्तेननिवारकं समभाषत।
Verse 6
यदि तुष्टोऽसि मे देव वरदानं करोषि च । अत्रैव चाश्रमे पुण्ये नित्यं संनिहितो भव
यदि मे देव तुष्टोऽसि वरदानं च करोषि, तर्हि अत्रैव पुण्येऽस्मिन्नाश्रमे नित्यं संनिहितो भव।
Verse 7
एवं भविष्यतीत्युक्त्वा सूर्यः सत्राजितं नृपम् । अभिनंद्य वरं तस्य तत्रैवादर्शनं गतः
“एवं भविष्यति” इत्युक्त्वा सूर्यः सत्राजितं नृपम् अभिनन्द्य तस्य वरं च, तत्रैव अदर्शनं गतः।
Verse 8
तेनापि निघ्नपुत्रेण देवदेवस्य भास्वतः । स्थापिता प्रतिमा शुभ्रा तत्रैव वरवर्णिनि
तेनापि निघ्नपुत्रेण देवदेवस्य भास्वतः सूर्यस्य शुभ्रा प्रतिमा तत्रैव स्थापिता, वरवर्णिनि।
Verse 9
शंखदुंदुभिनिर्घोषैर्ब्रह्मघोषैश्चपुष्कलैः । ततस्तुनागरान्सर्वान्समाहूय द्विजोत्तमान् । अब्रवीत्प्रणतो भूत्वा दत्त्वा वृत्तिमनुत्तमाम्
शंखदुन्दुभिनिर्घोषैर्ब्रह्मघोषैश्च पुष्कलैः। ततः स सर्वान् नगरान् समाहूय द्विजोत्तमान्, प्रणतो भूत्वा दत्त्वा चानुत्तमां वृत्तिं, अब्रवीत्।
Verse 10
युष्मत्पादप्रसादेन सूर्यस्यानुग्रहेण वै । साधयित्वा तपश्चोग्रं स्थापिता प्रतिमा मया
युष्मत्पादप्रसादेन सूर्यस्यानुग्रहेण च । उग्रं तपः समासाद्य प्रतिमां स्थापिता मया ॥
Verse 11
इंद्रलोकादिहानीता जित्वा शक्रं सुरारिणा । दशाननस्य पुत्रेण लंकायां स्थापिता पुरा
इन्द्रलोकादिहानीता जित्वा शक्रं सुरारिणा । दशाननसुतैः पूर्वं लङ्कायां स्थापिता पुरा ॥
Verse 12
तं निहत्य तु रामेण लक्ष्मणानुगतेन वै । अयोध्यायां समानीता सौमित्रिजयलक्षिका
तं निहत्य तु रामेण लक्ष्मणानुगतेन वै । अयोध्यां समानीता सौमित्रिजयलक्षिका ॥
Verse 13
मित्रावरुणपुत्राय वसिष्ठाय समर्पिता । तेनापि मम तुष्टेन द्वारकायां निवेदिता
मित्रावरुणपुत्राय वसिष्ठाय समर्पिता । तेनापि मम तुष्टेन द्वारकायां निवेदिता ॥
Verse 14
मयापि स्थापिता चात्र ज्ञात्वा क्षेत्रमनुत्तमम् । किमत्र बहुनोक्तेन भवद्भिः सर्वथैव हि
मयापि स्थापिता चैव ज्ञात्वा क्षेत्रमनुत्तमम् । किमत्र बहुनोक्तेन भवद्भ्यः सर्वथैव हि ॥
Verse 15
परिपाल्या प्रयत्नेन यावच्चंद्रार्कतारकम् । तस्माद्युष्माकमादिष्टा प्रतिमेयं मया शुभा
परिपालनीया प्रयत्नेन यावच्चन्द्रार्कतारकं स्थितम्। तस्माद्युष्माकं मयाऽऽदिष्टा शुभा प्रतिमेयं सदा रक्ष्या च पोष्या॥
Verse 16
नागराणां तु विप्राणां सोमेशपुरवासिनाम् । तस्मान्नाम मया दत्तं नागरादित्यमेव हि
सोमेशपुरवासिनां नागराणां द्विजानां सम्बन्धादेव। तस्मान्नाम मया दत्तं ‘नागरादित्य’ इति निश्चयतः॥
Verse 17
ब्राह्मणा ऊचुः । सर्वमेव करिष्यामो देवस्य परिपालनम् । यावन्मही च चंद्रार्कौ यावत्तिष्ठति सागरः । तावत्ते ह्यक्षया कीर्तिः स्थाने चास्मिन्भविष्यति
ब्राह्मणा ऊचुः। सर्वमेव करिष्यामो देवस्य परिपालनम्। यावन्मही च चन्द्रार्कौ यावत्तिष्ठति सागरः। तावत्ते ह्यक्षया कीर्तिः स्थाने चास्मिन्भविष्यति॥
Verse 18
एवमुक्त्वा तु ते सर्वे नागरा द्विजपुंगवाः । राजापि तुष्टः प्रययौ तदा द्वारवतीं पुरीम्
एवमुक्त्वा तु ते सर्वे नागरा द्विजपुङ्गवाः। राजापि तुष्टः प्रययौ तदा द्वारवतीं पुरीम्॥
Verse 19
ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि तस्मिन्दृष्टे तु यत्फलम् । गोशतस्य प्रयागेषु सम्यग्दत्तस्य यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति नागरार्कस्य दर्शनात्
ईश्वर उवाच। शृणु देवि प्रवक्ष्यामि तस्मिन्दृष्टे तु यत्फलम्। गोशतस्य प्रयागेषु सम्यग्दत्तस्य यत्फलम्। तत्फलं समवाप्नोति नागरार्कस्य दर्शनात्॥
Verse 20
दारिद्र्यदुःखशोकार्त्तेः कोन्योस्ति हरणक्षमः । प्रभासे पावने क्षेत्रे मुक्त्वा नागरभास्करम्
दारिद्र्यदुःखशोकार्तीनां हरणे कः परोऽस्ति समर्थः? प्रभासस्य पावने क्षेत्रे नागरभास्करं विना।
Verse 21
बंधकुष्ठादिकं दुःखं ये भजंत्यल्पबुद्धयः । तत्र ते नैव जानंति वैद्यं नागरभास्करम्
बंधनकुष्ठादिदुःखं ये भजन्त्यल्पबुद्धयः। ते तत्रैव न जानन्ति वैद्यं नागरभास्करम्॥
Verse 22
स्नात्वा हिरण्यातोयेन यस्तं पूजयते नरः । कल्पकोटिसहस्राणि सूर्यलोके महीयते
हिरण्यातोयेन स्नात्वा यस्तं पूजयते नरः। कल्पकोटिसहस्राणि सूर्यलोके महीयते॥
Verse 23
शुक्लपक्षे तु सप्तम्यां यदा संक्रमते रविः । महाजया तदा ख्याता सप्तमी भास्करप्रिया
शुक्लपक्षे तु सप्तम्यां यदा संक्रमते रविः। महाजया तदा ख्याता सप्तमी भास्करप्रिया॥
Verse 24
स्नानं दानं जपो होमः पितृदेवाभिपूजनम् । सर्वं कोटिगुणं प्रोक्तं भास्करस्यवचो यथा
स्नानं दानं जपो होमः पितृदेवाभिपूजनम्। सर्वं कोटिगुणं प्रोक्तं भास्करस्य वचो यथा॥
Verse 25
एकं यो भोजयेत्तत्र ब्राह्मणं सूर्यसंनिधौ । कोटिभोज्यं कृतं तेन इत्याह भगवान्हरिः
यः कश्चित् तत्र सूर्यसन्निधौ एकं ब्राह्मणं भोजयेत्, तेन कोटिब्राह्मणभोजनफलम् एव कृतम्—इति भगवान् हरिः आह।
Verse 26
एतन्मया ते कथितं पुरा नोक्तं वरानने । यः शृणोति नरो भक्त्या स गच्छेद्भास्करं पदम्
एतत् मया ते कथितं, वरानने, यत् पुरा न उक्तम्। यः नरः भक्त्या शृणोति, स भास्करपदं गच्छेत्।
Verse 27
सूर्यस्य देवि नामानि रहस्यानि शृणुश्व मे । अलं नामसहस्रेण पठस्वैनं शुभं स्तवम्
देवि, सूर्यस्य रहस्यानि नामानि मे शृणु। नामसहस्रेण अलम्; एतं शुभं स्तवं पठस्व।
Verse 28
विकर्त्तनो विवस्वांश्च मार्त्तंडो भास्करो रविः । लोकप्रकाशकः श्रीमांल्लोकचक्षुर्ग्रहेश्वरः
विकर्त्तनः विवस्वान् च मार्त्तण्डो भास्करो रविः। स लोकप्रकाशकः श्रीमान् लोकचक्षुः ग्रहेश्वरः।
Verse 29
लोकसाक्षी त्रिलोकेशः कर्त्ता हर्त्ता तमिस्रहा । तपनस्तापनश्चैव शुचिः सप्ताश्ववाहनः
लोकसाक्षी त्रिलोकेशः कर्त्ता हर्त्ता तमिस्रहा। तपनस्तापनश्चैव शुचिः सप्ताश्ववाहनः।
Verse 30
गभस्तिहस्तो ब्रह्मा च सर्वदेवनमस्कृतः । एकविंशक इत्येष नागरार्कस्तवः स्मृतः
गभस्तिहस्तः ब्रह्मा च सर्वदेवनमस्कृतः—एष स्तवः ‘एकविंशक’ इति स्मृतो, ‘नागरार्कस्तव’ इति च कीर्तितः।
Verse 31
स्तवराज इति ख्यातः शरीरारोग्यवृद्धिदः
अयं ‘स्तवराज’ इति ख्यातः, शरीरारोग्यवृद्धिदः।
Verse 32
य एतेन महादेवि द्वे संध्येऽस्तमनोदये । नागरार्कं तु संस्तौति स लभेद्वांछितं फलम्
यः एतेन महादेवि द्वे संध्येऽस्तमनोदये नागरार्कं संस्तौति, स वाञ्छितं फलं लभेत्।
Verse 239
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये नागरार्कमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमो ऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये ‘नागरार्कमाहात्म्यवर्णन’नाम द्विशतनवत्रिंशत्तमोऽध्यायः समाप्तः।