Adhyaya 103

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेद्वरारोहे कपालेश्वरमुत्तमम् । तस्या उत्तरदिग्भागे सुरगंधर्वपूजितम्

ईश्वर उवाच। ततो गच्छेद्वरारोहे कपालेश्वरमुत्तमम्। तस्या उत्तरदिग्भागे सुरगन्धर्वपूजितम्॥

Verse 2

पुरा यज्ञे वर्त्तमाने दक्षराजस्य धीमतः । उपविष्टेषु विप्रेषु हूयमाने हुताशने

पुरा यज्ञे वर्तमाने दक्षराजस्य धीमतः। उपविष्टेषु विप्रेषु हूयमाने हुताशने॥

Verse 3

जीर्णकंथान्वितो देवि मलवान्धूलिधूसरः

जीर्णकन्थान्वितो देवि मलवान्धूलिधूसरः॥

Verse 4

अथ ते ब्राह्मणाः क्रुद्धा दृष्ट्वा तं जाल्मरूपिणम् । कपालधारिणं सर्वे धिक्छब्दैस्तं जगर्हिरे

अथ ते ब्राह्मणाः क्रुद्धा दृष्ट्वा तं जाल्मरूपिणम्। कपालधारिणं सर्वे धिक्शब्दैस्तं जगर्हिरे॥

Verse 5

असकृत्पापपापेति गच्छगच्छ नराधम । यज्ञवेदिर्न चार्हा हि मानुषास्थिधरस्य ते

असकृत् तेऽब्रुवन्— “पापं पापम्; गच्छ गच्छ नराधम! मानुषास्थिधरस्य ते यज्ञवेदिर्नैव योग्याऽस्ति।”

Verse 6

अथ प्रहस्य भगवान्यज्ञवेद्यां सुरेश्वरि । क्षिप्त्वा कपालं नष्टोऽसौ न स ज्ञातो मनीषिभिः

अथ भगवान् प्रहस्य, सुरेश्वरि, यज्ञवेद्यां कपालं क्षिप्त्वा तत्क्षणादेव नष्टः; स मनीषिभिरपि न ज्ञातः क्व गत इति।

Verse 7

तस्मिन्नष्टे कपालं तत्क्षिप्तं मंडपबाह्यतः । अथान्यत्तत्र संजातं तद्रूपं च वरानने

तस्मिन्नष्टे तत्कपालं क्षिप्तं मण्डपबाह्यतः पतितम्; अथ तत्रैव, वरानने, तद्रूपमेव अन्यत् पुनः संजातम्।

Verse 8

क्षिप्तंक्षिप्तं पुनस्तत्र जायते च महीतले । एवं शतसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च

क्षिप्तं क्षिप्तं पुनस्तत्र महीतले जायते; एवं शतसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च तदभवत्।

Verse 9

तत्र क्षिप्तानि जातानि ततस्ते विस्मयान्विताः । अथोचुर्मुनयः सर्वे निर्विण्णाश्चास्य चेष्टितम्

तत्र क्षिप्तानि जातानि पुनः पुनः; ततस्ते विस्मयान्विताः। अथ सर्वे मुनयोऽस्य चेष्टिते निर्विण्णा ऊचुः।

Verse 10

कोऽन्यो देवान्महादेवाद्गंगाक्षालितशेखरात् । समर्थ ईदृशं कर्त्तुमस्मिन्यज्ञे विशेषतः

कोऽन्यो देवेषु महादेवात् गङ्गाक्षालितशेखरात् । समर्थोऽस्ति हि कर्तुं तद् अस्मिन् यज्ञे विशेषतः ॥

Verse 11

ततस्ते वि विधैः स्तोत्रैः स्तुवंतो वृषभध्वजम् । होमं चक्रुर्मुहुर्वह्नौ मंत्रैस्तैः शतरुद्रियैः

ततः ते विविधैः स्तोत्रैः स्तुवन्तो वृषभध्वजम् । होमं चक्रुर्मुहुर्वह्नौ मन्त्रैस्तैः शतरुद्रियैः ॥

Verse 12

ततः प्रत्यक्षतां प्राप्तस्तेषां देवो महेश्वरः । ततस्ते विविधैः स्तोत्रैस्तुष्टुवुः शूलपाणिनम् । वेदोक्तमंत्रैर्विविधैः पुराणोक्तैस्तथैव च

ततः प्रत्यक्षतां प्राप्तस्तेषां देवो महेश्वरः । ततस्ते विविधैः स्तोत्रैस्तुष्टुवुः शूलपाणिनम् । वेदोक्तमन्त्रैर्विविधैः पुराणोक्तैस्तथैव च ॥

Verse 13

ऋषय ऊचुः । ॐ नमो मूलप्रकृतये अजिताय महात्मने । अनावृताय देवाय निःस्पृहाय नमोनमः

ऋषय ऊचुः । ॐ नमो मूलप्रकृतयेऽजिताय महात्मने । अनावृताय देवाय निःस्पृहाय नमो नमः ॥

Verse 14

नम आद्याय बीजाय आर्षेयाय प्रवर्त्तिने । अनंतराय चैकाय अव्यक्ताय नमोनमः

नम आद्याय बीजाय आर्षेयाय प्रवर्तिने । अनन्तराय चैकाय अव्यक्ताय नमो नमः ॥

Verse 15

नानाविचित्रभुजगांगदभूषणाय सर्वेश्वराय विरजाय नमो वराय । विश्वात्मने परमकारणकारणाय फुल्लारविंदविपुलायतलोचनाय

नानाविचित्रभुजगाङ्गदभूषणाय सर्वेश्वराय विरजाय वराय नमः। विश्वात्मने परमकारणकारणाय फुल्लारविन्दविपुलायतलोचनाय नमः॥

Verse 16

अदृश्यमव्यक्तमनादिमव्ययं यदक्षरं ब्रह्म वदंति सर्वगम् । निशाम्य यं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते तमादिदेवं शरणं प्रपद्ये

अदृश्यं अव्यक्तमनादिमव्ययं यदक्षरं ब्रह्म वदन्ति सर्वगम्। निशाम्य यं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते तमादिदेवं शरणं प्रपद्ये॥

Verse 17

एवं स्तुतस्तदा सर्वैरृषिभिर्गतकल्मषैः । ततस्तुष्टो महादेवस्तेषां प्रत्यक्षतां गतः । अब्रवीत्तानृषीन्देवो वृणुध्वं वरमुत्तमम्

एवं स्तुतस्तदा सर्वैरृषिभिर्गतकल्मषैः। ततस्तुष्टो महादेवस्तेषां प्रत्यक्षतां गतः॥ अब्रवीत्तानृषीन्देवो वृणुध्वं वरमुत्तमम्॥

Verse 18

ब्राह्मणा ऊचुः । यदि तुष्टोऽसि नो देव स्थानेऽस्मिन्निरतो भव । असंख्यातानि यस्माच्च कपालानि सुरेश्वर

ब्राह्मणा ऊचुः। यदि तुष्टोऽसि नो देव स्थानेऽस्मिन्निरतो भव। असंख्यातानि यस्माच्च कपालानि सुरेश्वर॥

Verse 19

पुनः पुनः प्रवृत्तानि व्यपनीतान्यपि प्रभो । अस्मिन्नसंशयं स्थाने कपालेश्वरनामभृत्

पुनः पुनः प्रवृत्तानि व्यपनीतान्यपि प्रभो। अस्मिन्नसंशयं स्थाने कपालेश्वरनामभृत्॥

Verse 20

स्वयं तु लिंगं देवेश तिष्ठेन्मन्वंतरांतरम् । कपालेश्वरनाम्ना त्वमस्मिन्स्थाने स्थितिं कुरु

देवेश, स्वयंभूलिङ्गं तव मन्वन्तरान्तरपर्यन्तं अत्रैव तिष्ठतु। अस्मिन्स्थाने ‘कपालेश्वर’नाम्ना त्वं नित्यस्थितिं कुरु।

Verse 21

येत्र त्वां पूजयिष्यंति धूपमाल्यानुलेपनैः । तेषां तु परमं स्थानं यद्देवैरपि दुर्लभम्

येऽत्र त्वां धूपमाल्यानुलेपनैः पूजयिष्यन्ति, तेषां परमं स्थानं प्राप्यते, यद्देवैरपि दुर्लभम्।

Verse 22

बाढमित्येवमुक्त्वाऽसौ स्थित स्तत्रमहेश्वरः । पुनः प्रवर्तितो यज्ञो निशानाथस्य भामिनि

‘बाढम्’ इत्येवमुक्त्वा स महेश्वरः तत्रैव स्थितः। ततः, भामिनि, निशानाथस्य यज्ञः पुनः प्रवर्तितः।

Verse 23

तस्मिन्दृष्टे लभेन्मर्त्यो वाजिमेधफलं प्रिये । मुच्यते पातकैः सर्वैः पूर्व जन्मार्ज्जितैरपि

तस्मिन् दृष्टे मर्त्यो, प्रिये, वाजिमेधफलं लभेत्। सर्वैः पातकैः मुच्यते, पूर्वजन्मार्जितैरपि।

Verse 24

इदं माहात्म्यमखिलमभूत्स्वायंभुवांतरे । वैवस्वते पुनश्चान्यद्दक्षयज्ञविनाशकृत्

इदं माहात्म्यमखिलं स्वायंभुवे मन्वन्तरेऽभवत्। वैवस्वते पुनरन्यदपि, दक्षयज्ञविनाशकृत्, अभवत्।

Verse 25

कपालीति महेशानो दक्षेणोक्तः पुरा हरः । तेन यज्ञस्य विध्वंसं कपाली तमथाकरोत् । कपालेश्वरनामेति स्थितोस्मिन्मानवान्तरे

पुरा दक्षेण महेशानो हरः “कपाली” इति संबोधितः। तेन कारणेन स कपाली यज्ञस्य विध्वंसं चकार। अस्मिन्मानवान्तरेऽत्र “कपालेश्वर”नाम्ना प्रतिष्ठितो वर्तते।

Verse 26

अथास्य नाम देवस्य सूर्य सावर्णिकेंऽतरे । भविष्यति वरारोहे नाम तत्त्वेश्वरेति च

अथ सूर्यसावर्णिके मन्वन्तरे, वरारोहे, अस्य देवस्य नाम “तत्त्वेश्वर” इति अपि भविष्यति।

Verse 27

जाल्मरूपधरो भूत्वा शंकरस्तत्र चागतः

जाल्मरूपं धृत्वा शंकरः तत्रापि आगतः।

Verse 103

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मध्ययात्रायां कपालेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्र्यधिकशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मध्ययात्रायां “कपालेश्वरमाहात्म्यवर्णन”नाम त्र्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।