Adhyaya 223
ईश्वरः देवीं त्रिलोके पूज्यं लिङ्गं तदनन्तरं तीर्थं च उपदिशति, यत् कृतयुगे प्रेततीर्थमिति ख्यातं पश्चात् गात्रोत्सर्ग इति प्रसिद्धम्। तस्य अन्तःप्रदेशः ऋणमोचन-पापमोचनयोः समीपे निरूप्यते; तत्र मरणं वा स्नानं वा कृतं पापक्षयकरं भवतीति प्रतिपाद्यते। तत्र पुरुषोत्तमस्य वासः कथ्यते; नारायण-बलभद्र-रुक्मिणीपूजनं त्रिविधपापविमोचनं ददातीति, तथा श्राद्ध-पिण्डदानैः पितरः प्रेतभावात् प्रमुच्यन्ते दीर्घकालं तृप्तिं च लभन्ते इति वर्ण्यते। अनन्तरं गौतमऋषेः आख्यानं—पञ्च घोराः प्रेताः पुण्यक्षेत्रप्रवेशात् निषिद्धाः सन्तः स्वनामानि पूर्वकृतदोषजन्य-नैतिकलक्षणरूपेण व्याचक्षते (याच्ञाभङ्गः, विश्वासघातः, परदोषसूचना, दानप्रमादः इत्यादि)। ते प्रेतानां अशुच्याहारस्रोतांसि, तथा प्रेतयोनिं नयन्ति ये कर्माणि—असत्यं, स्तेयं, गोब्राह्मणहिंसा, परनिन्दा, जलदूषणं, कर्मकाण्डविस्मरणं—इति गणयन्ति; तथा तीर्थयात्रा, देवपूजा, ब्राह्मणभक्तिः, शास्त्रश्रवणं, विद्वत्सेवा इत्यादीनि प्रेतत्वनिवारकाणि वदन्ति। गौतमः प्रत्येकं श्राद्धं कृत्वा तान् मोचयति; पञ्चमः ‘पर्युषित’ इति नाम्ना उत्तरायणकाले विशेषश्राद्धेनैव विमुच्यते। मुक्तः प्रेतः वरं ददाति—एतत् स्थलम् ‘प्रेततीर्थ’ इति विख्यातं भविष्यति, अत्र श्राद्धं कुर्वतां वंशजाः प्रेतभावं न यास्यन्ति; श्रवण-दर्शनाभ्यां महायज्ञफलसमृद्धिः इति फलश्रुतिः।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि लिंगं त्रैलोक्यपूजितम् । गात्रोत्सर्गमिति ख्यातं तस्य दक्षिणतः स्थितम्
ईश्वर उवाच—ततः, हे महादेवि, त्रैलोक्यपूजितं लिङ्गं ‘गात्रोत्सर्ग’ इति विख्यातं गच्छेत्; तत् तस्य स्थानस्य दक्षिणतः स्थितम्।
Verse 2
यत्र गात्रं परित्यक्तं बलभद्रेण धीमता । अन्यैश्चैव महाभागैर्यादवैस्तत्र संयुगे
यत्र धीमता बलभद्रेण गात्रं परित्यक्तं, तथा च तत्रैव संयुगे अन्यैर्महाभागैः यादवैश्च देहत्यागः कृतः।
Verse 3
यत्र ते यादवाः क्षीणा ब्रह्मशापबलाहिना । एतत्पुरुषोत्तमं क्षेत्रं समन्ताद्धनुषां शतम्
यत्र ते यादवाः ब्रह्मशापबलाहिना क्षीणा विनष्टाः; एतत् पुरुषोत्तमं क्षेत्रं समन्ताद् धनुषां शतपरिमाणं विस्तीर्णम्।
Verse 4
यत्र साक्षात्स्वयं देवि तिष्ठते पुरुषोत्तमः । तदेव वैष्णवं क्षेत्रं कलौ पातकनाशनम्
यत्र साक्षात् स्वयं, हे देवि, पुरुषोत्तमः तिष्ठति; तदेव वैष्णवं क्षेत्रं कलौ पातकनाशनम्।
Verse 5
रहस्यं परमं देवि तीर्थानां प्रवरं हि तत् । पूर्वं कृतयुगे देवि प्रेततीर्थं च संस्मृतम् । कलौ युगे तु संप्राप्ते गात्रोत्सर्गमिति त्वभूत्
रहस्यं परमं, हे देवि, तीर्थानां प्रवरं हि तत्। पूर्वं कृतयुगे ‘प्रेततीर्थ’ इति संस्मृतम्; कलौ युगे संप्राप्ते तु ‘गात्रोत्सर्ग’ इति अभवत्।
Verse 6
ऋणमोचनपार्श्वे तु मध्ये तु पापमोचनात् । एतन्मध्यं समाश्रित्य मृतः पापैर्विमुच्यते
ऋणमोचनस्य पार्श्वे तथा पापमोचननाम्नि मध्यप्रदेशे च—एतन्मध्यं समाश्रित्य यः कश्चिन्मृतः स पापैर्विमुच्यते।
Verse 7
तस्य किं वर्ण्यते देवि यत्रानन्तफलं महत् । अथमेधसहस्रस्य फलं स्नात्वा ह्यवाप्यते
देवि, तस्य स्थाने किं वर्ण्यते यत्रानन्तं महत्फलं भवति। तत्र स्नात्वा हि अश्वमेधसहस्रस्य फलं लभ्यते।
Verse 8
यत्राश्वत्थं समासाद्य समाधिन्यस्तमानसः । मुमोच दुस्त्यजान्प्राणान्ब्रह्मद्वारेण केशवः
यत्राश्वत्थं समासाद्य समाधौ न्यस्तमानसः। केशवो ब्रह्मद्वारेण दुस्त्यजान्प्राणान्मुमोच हि॥
Verse 9
तत्र नारायणं साक्षाद्बलभद्रं च रुक्मिणीम् । पूजयित्वा विधानेन मुच्यते पातकत्रयात्
तत्र नारायणं साक्षाद्बलभद्रं च रुक्मिणीम्। विधानेन समभ्यर्च्य मुच्यते पातकत्रयात्॥
Verse 10
तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या यः संतर्पयते पितॄन् । प्रेतत्वात्पितरो मुक्ता भवन्ति श्राद्धदायिनः
तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या यः संतर्पयति पितॄन्। प्रेतत्वात्पितरो मुक्ता भवन्ति श्राद्धदायिनः॥
Verse 11
गोघ्नः सुरापो दुर्मेधा ब्रह्महा गुरुतल्पगः । तत्र स्नात्वा नरः सद्यो विपापः संप्रपद्यते
गोघ्नः सुरापो दुर्मेधा ब्रह्महा गुरुतल्पगश्च—तत्र स्नात्वा नरः सद्य एव सर्वपापैर्विमुक्तो भवति।
Verse 12
बाल्ये वयसि यत्पापं वार्द्धके यौवनेऽपि वा । अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि यः करोति नरः प्रिये । तत्र स्नात्वा प्रमुच्येत तीर्थे गात्रप्रमोचने
बाल्ये वयसि वार्द्धके यौवने वा यत्पापं नरः करोति—अज्ञानाज्ज्ञानतो वा, प्रिये—गात्रप्रमोचनाख्ये तीर्थे तत्र स्नात्वा तत्सर्वं प्रमुच्यते।
Verse 13
तत्र पिण्डप्रदानेन पितॄणां जायते परा । तृप्तिर्वर्षशतं यावदेतदाह पुरा हरिः
तत्र पिण्डप्रदानेन पितॄणां परा तृप्तिर्जायते, वर्षशतं यावत्; इति पुरा हरिणा प्रोक्तम्।
Verse 14
यः पुनश्चान्नदानं तु तत्र कुर्यात्समाहितः । तस्यान्वयेऽपि देवेशि न प्रेतो जायते नरः
यः पुनस्तत्र समाहितः सन् अन्नदानं कुर्यात्, देवेशि, तस्यान्वयेऽपि नरः प्रेतो न जायते।
Verse 16
ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि प्रेततीर्थस्य कारणम् । यच्छ्रुत्वा मानवो भक्त्या मुक्तः स्यात्सर्वकिल्बिषैः
ईश्वर उवाच—शृणु देवि, प्रवक्ष्यामि प्रेततीर्थस्य कारणम्; यच्छ्रुत्वा मानवो भक्त्या सर्वकिल्बिषैः प्रमुच्यते।
Verse 17
पुराऽसीद्गौतमोनाम महर्षिः शंसितव्रतः । भृगुकल्पात्समायातः क्षेत्रे प्राभासिके शुभे
पुरा गौतम इति नाम महर्षिः शंसितव्रतः आसीत्। स भृगुकल्पात् समायातः शुभे प्राभासिके क्षेत्रे॥
Verse 18
अयने चोत्तरे पुण्ये श्रीसोमेशदिदृक्षया । दृष्ट्वा सोमेश्वरं देवं स्नात्वा तीर्थेषु कृत्स्नशः
पुण्ये चोत्तरेऽयने श्रीसोमेशदिदृक्षया। सोमेश्वरं देवं दृष्ट्वा तीर्थेषु कृत्स्नशः स्नात्वा कृतकृत्यः॥
Verse 19
श्रीदेव्युवाच । प्रेततीर्थमिति प्रोक्तं पश्चाद्गात्रविमोचनम् । वद मे देवदेवेश प्रेततीर्थस्य कारणम्
श्रीदेव्युवाच— ‘प्रेततीर्थ’ इति पूर्वं प्रोक्तं, पश्चाद् ‘गात्रविमोचनम्’। देवदेवेश, प्रेततीर्थस्य कारणं मे वद॥
Verse 20
अथासौ ब्राह्मणो देवि यावत्सीमामुपागतः । तावद्विष्णुप्रियं तत्र ददृशे वैष्णवं वनम्
अथासौ ब्राह्मणो देवि यावत् सीमामुपागतः। तावद् विष्णुप्रियं तत्र ददर्श वैष्णवं वनम्॥
Verse 21
पुरुषोत्तमनामाढ्यं क्षेत्रं च धनुषां शतम् । तस्मिन्क्षेत्रे स चापश्यत्पंच प्रेतान्सुदारुणान्
पुरुषोत्तमनामाढ्यं क्षेत्रं च धनुषां शतम्। तस्मिन् क्षेत्रे स चापश्यत् पञ्च प्रेतान् सुदारुणान्॥
Verse 22
महावृक्षसमारूढान्महाकायान्महोत्कटान् । ऊर्ध्वकेशाञ्छंकुकर्णान्स्नायुनद्धकलेवरान्
महावृक्षेषु समारूढाः ते महाकायाः महोत्कटाः । ऊर्ध्वकेशाः शङ्कुकर्णाः स्नायुनद्धकलेवराः ॥
Verse 23
विमांसरुधिरान्नग्नानथ कृष्णकलेवरान् । दृष्ट्वाऽसौ भयसंत्रस्तो विनष्टोऽस्मीत्यचिन्तयत्
विमांसाः रुधिरालिप्ताः नग्नाः कृष्णकलेवराः । दृष्ट्वा स भयसंत्रस्तो विनष्टोऽस्मीति चिन्तयत् ॥
Verse 24
ध्यात्वाऽह सुचिरं कालं धैर्यमास्थाय यत्नतः । के यूयं विकृताकारा दृष्टाः पूर्वं मया पुरा
स सुचिरं कालं ध्यात्वा धैर्यमास्थाय यत्नतः । उवाच—के यूयं विकृताकारा, दृष्टाः पूर्वं मया पुरा ॥
Verse 25
न कदाचिद्यथा यूयं किमर्थं क्षेत्रमध्यतः । धावमानाः सुदुःखार्ता एतन्मे कौतुकं महत्
न कदाचिद्यथा यूयं; किमर्थं क्षेत्रमध्यतः । धावमानाः सुदुःखार्ता—एतन्मे कौतुकं महत् ॥
Verse 26
प्रेता ऊचुः । वयं प्रेता महाभाग दूरादिह समागताः । श्रुत्वा तीर्थवरं पुण्यं प्रवेशं न लभामहे
प्रेता ऊचुः—वयं प्रेताः महाभाग, दूरादिह समागताः । श्रुत्वा तीर्थवरं पुण्यं, प्रवेशं न लभामहे ॥
Verse 27
गणैरंतर्धानगतैः प्रहारैर्जर्जरीकृताः । लेखको रोहकश्चैव सूचकः शीघ्रगस्तथा
अदृश्यचरैर्गणैः प्रहारैरस्माकं देहा जर्जरीकृताः। अस्मासु लेखकः रोहकश्च सूचकः शीघ्रगश्चेति प्रसिद्धाः।
Verse 28
अहं पर्युषितोनाम पञ्चमः पापकृत्तमः
अहं पर्युषित इति नाम्ना पञ्चमः; पापकर्मणां मध्येऽहं पापकृत्तमः।
Verse 29
गौतम उवाच । प्रेतयोनौ प्रवृत्तानां केन नामानि कृत्स्नशः । युष्माकं निर्मितान्येवमेतन्मे कौतुकं महत्
गौतम उवाच—प्रेतयोनौ प्रवृत्तानां युष्माकं नामानि कृत्स्नशः केन कृतानि? एवं युष्माकं निर्मितत्वं मे महत् कौतुकम्।
Verse 30
प्रेता ऊचुः । याचमानस्य विप्रस्य लिखत्येष धरातले । नोत्तरं पठते किञ्चित्तेनासौ लेखकः स्मृतः
प्रेता ऊचुः—याचमानस्य विप्रस्य एष धरातले लिखति, किञ्चिदपि उत्तरं न पठति; तेनासौ ‘लेखकः’ इति स्मृतः।
Verse 31
द्वितीयो ब्राह्मणभयात्प्रासादमधिरोहति । ततोऽसौ रोहकाख्योऽभूच्छृणु विप्र तृतीयकम्
द्वितीयो ब्राह्मणभयात् प्रासादमधिरोहति; ततोऽसौ ‘रोहकः’ इति ख्यातः। शृणु विप्र, तृतीयं वक्ष्यामि।
Verse 32
सूचिता बहवोऽनेन ब्राह्मणा वित्तसंयुताः । राज्ञे पापेन तेनासौ सूचको भुवि विश्रुतः
अनेन पापबुद्ध्या राज्ञे बहवो वित्तसमृद्धा ब्राह्मणाः सूचिताः; तेनासौ भुवि ‘सूचक’ इति विश्रुतोऽभवत्।
Verse 33
ब्राह्मणैः प्रार्थ्यमानस्तु शीघ्रं धावति नित्यशः । न कदाचिद्ददाति स्म तेनासौ शीघ्रगः स्मृतः
ब्राह्मणैः प्रार्थ्यमानोऽपि स नित्यं शीघ्रं धावति; कदाचिदपि न ददाति स्म—तस्मात् ‘शीघ्रग’ इति स्मृतः।
Verse 34
मया कदन्नं दत्तं च पर्युषितं ब्राह्मणोत्तमे । ब्राह्मणेभ्यः सदा दानं मिष्टान्नेन तु पोषणम् । तस्मात्पर्युषितोनाम संजातोऽहं धरातले
ब्राह्मणोत्तम! मया कदन्नं च पर्युषितान्नं च दत्तम्; ब्राह्मणेभ्यः सदा मिष्टान्नेन दानं पोषणं च कर्तव्यम्—तस्मादहं धरातले ‘पर्युषित’ इति नाम्ना जातः।
Verse 35
गौतम उवाच । न विना भोजनेनैव वर्तन्ते प्राणिनो भुवि । किमाहारा भवन्तो वै वदध्वं मम कौतुकात्
गौतम उवाच—भुवि प्राणिनो भोजनं विना न वर्तन्ते; भवन्तः किमाहारा इति मम कौतुकात् वदत।
Verse 36
प्रेता ऊचुः । प्राप्ते भोजनकाले तु यत्र युद्धं प्रवर्तते । तस्यान्नस्य रसं सर्वं भुंजामो द्विजसत्तम
प्रेता ऊचुः—भोजनकाले प्राप्ते यत्र युद्धं प्रवर्तते, तत्र तस्य अन्नस्य सर्वं रसं वयं भुञ्ज्महे, द्विजसत्तम।
Verse 37
नानुलिप्ते धरापृष्ठे यत्र भुंजन्ति मानवाः । भ्रष्टशौचा द्विजश्रेष्ठ तदस्माकं तु भोजनम्
अनुलिप्तेऽशुचौ भूमिपृष्ठे यत्र मानवाः भुञ्जते, शौचभ्रष्टाः—हे द्विजश्रेष्ठ—तदेवास्माकं भोजनं भवति।
Verse 38
अप्रक्षालितपादस्तु यो भुंक्ते दक्षिणामुखः । यो वेष्टितशिरा भुंक्ते प्रेता भुंजन्ति नित्यशः
अप्रक्षालितपादो यः दक्षिणामुखो भुङ्क्ते, यो वा वेष्टितशिरा भुङ्क्ते—तस्य अन्नं प्रेताः नित्यशो भुञ्जते।
Verse 39
श्राद्धं संपश्यते श्वा चेन्नारी चैव रजस्वला । अन्त्यजः शूकरश्चान्नं तदस्माकं तु भोजनम्
श्राद्धं यदि श्वा पश्यति, नारी वा रजस्वला, अन्त्यजो वा शूकरो वा अन्नं पश्यति—तदेवास्माकं (प्रेतानां) भोजनं भवति।
Verse 40
त्यक्त्वा क्रमागतं विप्रं पूजितं प्रपितामहैः । यो दानं ददतेऽन्यस्मै तस्मै चाऽतुष्टचेतसा
क्रमागतं विप्रं प्रपितामहैः पूजितं त्यक्त्वा, योऽन्यस्मै दानं ददाति, स अतुष्टचेतसा तस्मै ददाति (फलहीनं भवति)।
Verse 41
तस्य दानस्य यत्पुण्यं तदस्माकं प्रजायते । यस्मिन्गृहे सदोच्छिष्टं सदा च कलहो भवेत् । वैश्वदेवविहीने तु तत्र भुंजामहे वयम्
तस्य दानस्य यत्पुण्यं तदस्माकं (प्रेतानां) प्रजायते। यस्मिन् गृहे सदोच्छिष्टं सदा कलहो भवेत्, वैश्वदेवविहीने तु तत्र वयं भुञ्जामहे।
Verse 42
गौतम उवाच । युष्माकं कीदृशे गेहे प्रवेशो न च विद्यते । सत्यं वदत माऽसत्यं सत्यं साधुषु संगतम्
गौतम उवाच—युष्माकं कीदृशे गेहे प्रवेशो न विद्यते? सत्यं वदत, मा असत्यं; सत्यं हि साधुषु संगतम्।
Verse 43
प्रेता ऊचुः । वैश्वदेवोद्भवा यत्र धूमवर्तिः प्रदृश्यते । तस्मिन्गेहे न चास्माकं प्रवेशो विद्यते द्विज
प्रेता ऊचुः—यत्र वैश्वदेवोद्भवा धूमवर्तिः प्रदृश्यते, तस्मिन् गेहे, हे द्विज, अस्माकं प्रवेशो न विद्यते।
Verse 44
यस्मिन्गृहे प्रभाते तु क्रियते चोपलेपनम् । विद्यते वेद निर्घोषस्तत्रास्माकं न किंचन
यस्मिन् गृहे प्रभाते तु क्रियते चोपलेपनम्, विद्यते वेदनिर्घोषः, तत्रास्माकं न किंचन।
Verse 45
गौतम उवाच । केन कर्मविपाकेन प्रेतत्वं व्रजते नरः । एतन्मे विस्तरेणैव यथावद्वक्तु मर्हथ
गौतम उवाच—केन कर्मविपाकेन प्रेतत्वं व्रजते नरः? एतन्मे विस्तरेणैव यथावद् वक्तुमर्हथ।
Verse 46
प्रेता ऊचुः । मृषाऽपहारिणो ये च ये चोच्छिष्टा व्रजन्ति च । गोब्राह्मणहताश्चैव प्रेतत्वं ते व्रजन्ति हि
प्रेता ऊचुः—मृषापहारिणो ये च, ये चोच्छिष्टा व्रजन्ति च; गोब्राह्मणहताश्चैव, प्रेतत्वं ते व्रजन्ति हि।
Verse 47
पैशुन्यनिरता ये च कूटसाक्ष्यरता नराः । न्यायपक्षे न वर्तंते मृताः प्रेता भवंति ते
ये पैशुन्यनिरताः कूटसाक्ष्यरता नराः, न्यायपक्षे न वर्तन्ते; ते मृताः प्रेतत्वं यान्ति।
Verse 48
श्लेष्ममूत्रपुरीषाणि ये क्षिपन्ति सरोवरे । प्रेतत्वं ते समासाद्य विचरंति च मानवाः
ये सरोवरे श्लेष्ममूत्रपुरीषाणि क्षिपन्ति, ते प्रेतत्वं समासाद्य मानवाः पश्चाद् विचरन्ति।
Verse 49
दीयमानं तु विप्राणां गोषु विप्रातुरेषु च । मा देहीति प्रजल्पन्तस्ते च प्रेता भवंति च
विप्राणां गोषु विप्रातुरेषु च दीयमाने दाने ‘मा देहि’ इति प्रजल्पन्तः, तेऽपि प्रेता भवन्ति।
Verse 50
शूद्रान्नेनोदरस्थेन यदि विप्रो म्रियेत वै । प्रेतत्वं यात्यसौ नूनं यद्यपि स्यात्षडंगवित्
शूद्रान्नेनोदरस्थेन यदि विप्रो म्रियते, स नूनं प्रेतत्वं याति, यद्यपि षडङ्गवित् स्यात्।
Verse 51
यस्त्रीन्हले बलीवर्दान्वाहयेन्मदसंयुतः । अमावास्यां विशेषेण स प्रेतो जायते नरः
यः मदसंयुतः त्रीन् हले बलीवर्दान् वाहयेत्, अमावास्यां विशेषेण; स नरः प्रेतो जायते।
Verse 52
नास्तिको निंदकः क्षुद्रो नित्यनैमित्त्यवर्जितः । ब्राह्मणान्द्वेष्टि यो नूनं स प्रेतो जायते नरः
नास्तिकः निन्दकः क्षुद्रः नित्यनैमित्त्यकर्मवर्जितः। यो ब्राह्मणान् द्वेष्टि, स नरः नूनं प्रेतत्वं प्राप्नोति॥
Verse 53
विश्वासघातको यस्तु ब्रह्महा स्त्रीवधे रतः । गोघ्नो गुरुघ्रः पितृहा स प्रेतो जायते नरः
विश्वासघातकः, ब्रह्महा, स्त्रीवधरतः, गोघ्नः, गुरुघ्नः, पितृहा च—एष नरः प्रेतत्वं प्राप्नोति॥
Verse 54
यस्य नैव प्रदत्तानि एकोद्दिष्टानि षोडश । मृतस्य न वृषोत्सर्गः स प्रेतो जायते नरः
यस्य मृतस्य षोडश एकोद्दिष्टदानानि न कृतानि, न च वृषोत्सर्गः कृतः—स नरः प्रेतत्वं प्राप्नोति॥
Verse 55
एतद्धि सर्वमाख्यातं यत्पृष्टाः स्म द्विजोत्तम । भूयो ब्रूहि द्विजश्रेष्ठ यश्चास्ति तव संशयः
एतत् सर्वं मया आख्यातं, यत् पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तम। भूयो ब्रूहि द्विजश्रेष्ठ, यश्च ते संशयोऽस्ति॥
Verse 56
गौतम उवाच । येन कर्मविपाकेनन प्रेतो जायते नरः । तन्मे वदत निःशेषं कौतुकं मेऽत्र विद्यते
गौतम उवाच। येन कर्मविपाकेन न प्रेतो जायते नरः, तत् मे वदत निःशेषं; कौतुकं मेऽत्र विद्यते॥
Verse 57
प्रेता ऊचुः । तीर्थयात्रा रतो यस्तु देवार्चनपरायणः । ब्राह्मणेषु सदा भक्तो न प्रेतो जायते नरः
प्रेताः ऊचुः—यः तीर्थयात्रासक्तो देवपूजापरायणः, ब्राह्मणेषु च सदा भक्तः; स नरः प्रेतत्वं न जायते।
Verse 58
नित्यं शृणोति शास्त्राणि नित्यं सेवति पंडितान् । वृद्धांस्तु पृच्छते नित्यं न स प्रेतो विजायते
यः नित्यं शास्त्राणि शृणोति, नित्यं पण्डितान् सेवते, वृद्धान् च नित्यं पृच्छति; स प्रेतो न विजायते।
Verse 59
एतस्मात्कारणात्प्राप्ता वयं सर्वे सुदूरतः । शक्नुमो प्रवेष्टुं च पुण्येऽस्मिन्क्षेत्र उत्तमे
एतस्मात् कारणात् वयं सर्वे सुदूरतः प्राप्ताः; अस्मिन् पुण्ये उत्तमे क्षेत्रे प्रवेष्टुं शक्नुमः।
Verse 60
निर्विण्णाः प्रेतरूपेण तस्मात्त्वं द्विजसत्तम । गतिर्भव महाभाग सर्वेषां नः प्रयत्नतः
प्रेतरूपेण निर्विण्णाः स्मः; तस्मात् त्वं द्विजसत्तम, महाभाग, प्रयत्नतः सर्वेषां नः गतिः भव।
Verse 61
गौतम उवाच । कथं वो जायते मोक्षो वदध्वं कृत्स्नशो मम । कृपयाविष्टचित्तोऽहं यतिष्ये नात्र संशयः
गौतमः उवाच—वः मोक्षः कथं जायते? तत् कृत्स्नशः मम वदत। अहं कृपयाविष्टचित्तः यतिष्ये; नात्र संशयः।
Verse 62
प्रेता ऊचुः । प्रभूतकालमस्माकं प्रेतत्वे तिष्ठतां विभो । न त्वभ्येति पुमान्कश्चिदस्माकं यो गतिर्भवेत्
प्रेताः ऊचुः—विभो, प्रभूतकालं वयं प्रेतत्वे स्थिताः; अस्माकं गतिभूतः कश्चित् पुमान् नोपसर्पति।
Verse 63
तस्मात्त्वं देहि नः श्राद्धं गत्वा क्षेत्रं तु वैष्णवम् । नामगोत्राणि चादाय मोक्षं यास्यामहे ततः
तस्मात् त्वं वैष्णवं क्षेत्रं गत्वा अस्मभ्यं श्राद्धं देहि; नामगोत्राणि च गृहीत्वा ततः मोक्षं यास्यामहे।
Verse 64
ईश्वर उवाच । ततोऽसौ ब्राह्मणो गत्वा दयाविष्टो हरेर्गृहम् । श्राद्धं च प्रददौ तेषामेकैकस्य पृथक्पृथक्
ईश्वर उवाच—ततः स ब्राह्मणो दयाविष्टो हरेर्गृहं गत्वा, तेषां श्राद्धं एकैकस्य पृथक् पृथक् प्रददौ।
Verse 65
यस्ययस्य यदा श्राद्धं करोति द्विजसत्तमः । स रात्रौ स्वप्न एत्यैनं दर्शने वाक्यमब्रवीत्
यस्य यस्य यदा श्राद्धं द्विजसत्तमः करोति, स एव रात्रौ स्वप्ने दर्शने एत्य एनं वाक्यम् अब्रवीत्।
Verse 66
प्रसादात्तव विप्रेन्द्र मुक्तोऽहं प्रेतयोनितः । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि विमानं मे ह्युपस्थितम्
तव प्रसादात् विप्रेन्द्र, अहं प्रेतयोनितः मुक्तः; स्वस्ति तेऽस्तु—गमिष्यामि, मे विमानम् उपस्थितम्।
Verse 67
एवं संतारितास्तेन चत्वारस्ते द्विजोत्तमाः
एवं तेन संतारिताश्चत्वारस्ते द्विजोत्तमाः।
Verse 68
अथासौ ब्राह्मणश्रेष्ठः संप्राप्ते पञ्चमे दिने । प्रददौ विधिपूर्वं तु श्राद्धं पर्युषितस्य च
अथासौ ब्राह्मणश्रेष्ठः संप्राप्ते पञ्चमे दिने। प्रददौ विधिपूर्वं तु श्राद्धं पर्युषितस्य च॥
Verse 69
अथापश्यत स्वप्नान्ते प्राप्तं पर्युषितं नरम् । दीनवाक्यं परिक्लिष्टं निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः
अथापश्यत स्वप्नान्ते प्राप्तं पर्युषितं नरम्। दीनवाक्यं परिक्लिष्टं निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः॥
Verse 70
पर्युषित उवाच । न मे जाता गतिर्विप्र मंदभाग्यस्य पापिनः । मया हृतं तडागार्थं यद्वित्तं प्रगुणीकृतम्
पर्युषित उवाच। न मे जाता गतिर्विप्र मन्दभाग्यस्य पापिनः। मया हृतं तडागार्थं यद्वित्तं प्रगुणीकृतम्॥
Verse 71
गौतम उवाच । कथं ते जायते मोक्षो वद शीघ्रमशेषतः । करिष्ये नात्र संदेहो यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
गौतम उवाच। कथं ते जायते मोक्षो वद शीघ्रमशेषतः। करिष्ये नात्र सन्देहो यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्॥
Verse 72
पर्युषित उवाच । अयने चोत्तरे प्राप्ते गत्वा तीर्थं हरिप्रियम् । श्राद्धं त्वं देहि मे नूनं ततो गतिर्भविष्यति
पर्युषित उवाच—अयने चोत्तरे प्राप्ते गत्वा हरिप्रियं तीर्थं मम श्राद्धं त्वं नूनं देहि; ततः मम परा गतिः निश्चयेन भविष्यति।
Verse 73
ईश्वर उवाच । एवमुक्तः स विप्रेन्द्रस्तेन प्रेतेन वै मुनिः । अयने चोत्तरे प्राप्ते गत्वा तीर्थं हरिप्रियम् । प्रददौ विधिवच्छ्राद्धं ततः पर्युषिताय च
ईश्वर उवाच—तेन प्रेतेनैवं संबोधितो विप्रेन्द्रो मुनिः; अयने चोत्तरे प्राप्ते हरिप्रियं तीर्थं गत्वा पर्युषिताय विधिवच्छ्राद्धं प्रददौ।
Verse 74
ततः पर्युषितो रात्रौ स्वप्नान्ते वाक्यमब्रवीत् । प्रसन्नवदनो भूत्वा दिव्यमाल्यवपुर्धरः
ततः पर्युषितो रात्रौ स्वप्नान्ते वाक्यमब्रवीत्; प्रसन्नवदनो भूत्वा दिव्यमाल्यवपुर्धरः।
Verse 75
पर्युषित उवाच । मुक्तोऽहं त्वत्प्रसादेन प्रेतभावाद्द्विजोत्तम । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि विमानं मे ह्युपस्थितम्
पर्युषित उवाच—त्वत्प्रसादेन द्विजोत्तम प्रेतभावादहं मुक्तः। स्वस्ति तेऽस्तु; गमिष्यामि, विमानं मे ह्युपस्थितम्।
Verse 76
देवत्वं च मया प्राप्तं समर्थोऽहं द्विजोत्तम । वरं ददामि ते विप्र गृहाण त्वं वरं शुभम्
देवत्वं च मया प्राप्तं समर्थोऽहं द्विजोत्तम। वरं ददामि ते विप्र; गृहाण त्वं वरं शुभम्।
Verse 77
ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे भग्नव्रते तथा । निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः
ब्रह्महत्याकृते सुरापे चौर्ये भग्नव्रतेऽपि च । सद्भिर्निष्कृतिरुक्ता स्यात् कृतघ्ने तु न निष्कृतिः ॥
Verse 78
गौतम उवाच । यदि देयो वरोऽस्माकं समर्थोऽसि वरप्रद । यत्र स्थाने मया दृष्टाः प्रेता यूयं सुदुःखिताः । तत्राहं चाश्रमं कृत्वा करिष्ये चोत्तमं तपः
गौतम उवाच—यदि वरो देयोऽस्माकं त्वया वरप्रद प्रभो । यत्र स्थाने मया दृष्टाः प्रेताः यूयं सुदुःखिताः । तत्राश्रमं विधास्यामि करिष्ये चोत्तमं तपः ॥
Verse 79
निर्गतास्मि गृहं भूयो स्नात्वा तीर्थमिदं महत् । तत्र यो भानवो भक्त्या पितॄनुद्दिश्य भक्तितः
स्नात्वा तीर्थमिदं महत् पुनर्निर्गम्य गेहम् अहम् । तत्र यो भानवो भक्त्या पितॄनुद्दिश्य भक्तितः ॥
Verse 80
विधिवद्दास्यति श्राद्धं स्नात्वा संतर्प्य देवताः । युष्मत्प्रसादतस्तस्य ह्यन्वयेऽपि कदाचन । मा भूयात्प्रेतभावो हि अपि पापान्वितस्य भोः
विधिवच्छ्राद्धमादास्यति स्नात्वा संतर्प्य देवताः । युष्मत्प्रसादतस्तस्य ह्यन्वयेऽपि कदाचन । मा भूयात्प्रेतभावो हि पापयुक्तस्य चापि भोः ॥
Verse 81
पर्युषित उवाच । गच्छ त्वं चाश्रमं तत्र कुरु ब्राह्मणसत्तम । गमिष्यसि परां सिद्धिं लोके ख्यातिं गमिष्यसि
पर्युषित उवाच—गच्छ त्वं तत्र चाश्रमं कुरु ब्राह्मणसत्तम । गमिष्यसि परां सिद्धिं लोके ख्यातिं च गमिष्यसि ॥
Verse 82
तत्र ये मानवा भक्त्या श्राद्धं दास्यंति सत्तमाः । पितॄणां ते विमानस्था यास्यंति त्रिदिवालयम्
तत्र ये मानवा भक्त्या श्राद्धं दास्यन्ति सत्तमाः । तेषां पितरः विमानस्थाः त्रिदिवालयं यास्यन्ति ॥
Verse 83
न तेषां वंशजः कश्चित्प्रेतत्वं च गमिष्यति । प्राहुः सप्तपदीं मैत्रीं पंडिताः स्थिरबुद्धयः
न तेषां वंशजः कश्चित् प्रेतत्वं च गमिष्यति । प्राहुः सप्तपदीं मैत्रीं पण्डिताः स्थिरबुद्धयः ॥
Verse 84
मित्रतां तु पुरस्कृत्य किं तद्वक्ष्यामि तच्छृणु । तवाश्रमपदं पुण्यं भविष्यति महीतले
मित्रतां तु पुरस्कृत्य किं तद्वक्ष्यामि तच्छृणु । तवाश्रमपदं पुण्यं भविष्यति महीतले ॥
Verse 85
सर्वपापप्रशमनं सर्वदुःखवि नाशनम् । मन्नाम्ना ख्यातिमायातु प्रेततीर्थमिति प्रभो
सर्वपापप्रशमनं सर्वदुःखविनाशनम् । मन्नाम्ना ख्यातिमायातु प्रेततीर्थमिति प्रभो ॥
Verse 86
ईश्वर उवाच । तं तथेति प्रतिज्ञाय गतस्तत्र द्विजोत्तमः । यथा वेदोक्तमार्गेंण सर्वं कृत्यं चकार सः
ईश्वर उवाच । तं तथेति प्रतिज्ञाय गतस्तत्र द्विजोत्तमः । यथा वेदोक्तमार्गेण सर्वं कृत्यं चकार सः ॥
Verse 87
सोऽपि स्वर्गमनुप्राप्तो हृष्टः पर्युषितः प्रिये । एतत्सर्वं पुरावृत्तं स्थानेऽस्मिन्गात्रमोचने
सोऽपि पर्युषितो नाम स्वर्गमनुप्राप्तो हृष्टः, प्रिये। एतत्सर्वं पुरावृत्तं स्थानेऽस्मिन् ‘गात्रमोचन’ इति विख्याते।
Verse 88
यः शृणोति नरः सम्यक्सर्वपापैः स मुच्यते । शयनोत्थापने योगे यः पश्येत्पुरुषोत्तमम् । गात्रोत्सर्गे तु गत्वाऽसौ यज्ञायुतफलं लभेत्
यः सम्यक् एतदाख्यानं शृणोति स नरः सर्वपापैः प्रमुच्यते। शयनोत्थापने योगे यः पुरुषोत्तमं पश्यति स मोक्षमवाप्नोति; गात्रोत्सर्गकाले तत्र गत्वा यज्ञायुतफलं लभेत्।
Verse 223
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये पुरुषोत्तमतीर्थप्रेततीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रयोविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे, प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये, ‘पुरुषोत्तमतीर्थ-प्रेततीर्थमाहात्म्यवर्णनम्’ नाम त्रयोविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः।