Adhyaya 9

Verse 1

देव्युवाच । दिव्यं तेजो नमस्यामि यन्मे दृष्टं पुरातने । कालाग्निरुद्रमध्यस्थं प्रभासे शंकरोद्भवम्

देव्युवाच । दिव्यं तेजो नमस्यामि यन्मे दृष्टं पुरातने । कालाग्निरुद्रमध्यस्थं प्रभासे शंकरोद्भवम् ॥

Verse 2

यो वेदसंघैरृषिभिः पुराणैर्वेदोक्तयोगैरपि इज्यमानः । तं देवदेवं शरणं व्रजामि सोमेश्वरं पापविनाशहेतुम्

यो वेदसंघैरृषिभिः पुराणैर्वेदोक्तयोगैरपि इज्यमानः । तं देवदेवं शरणं व्रजामि सोमेश्वरं पापविनाशहेतुम् ॥

Verse 3

देवदेव जगन्नाथ भक्तानुग्रहकारक । संशयो हृदि मे कश्चित्तं भवाञ्छेत्तुमर्हति

देवदेव जगन्नाथ भक्तानुग्रहकारक । संशयो हृदि मे कश्चित्तं भवाञ्छेत्तुमर्हति ॥

Verse 4

ईश्वर उवाच । कः संशयः समुत्पन्नस्तव देवि यशस्विनि । तन्मे कथय कल्याणि तत्सर्वं कथयाम्यहम्

ईश्वर उवाच । कः संशयः समुत्पन्नस्तव देवि यशस्विनि । तन्मे कथय कल्याणि तत्सर्वं कथयाम्यहम् ॥

Verse 5

देव्युवाच । यदि त्वं च महादेवो मुण्डमाला कथं कृता । अनादि निधनो धाता सृष्टिसंहारकारकः

देव्युवाच—यदि त्वं खलु महादेवः, कथं मुण्डमाला धार्यते? त्वमनादिनिधनो धाता, सृष्टिसंहारकारकः।

Verse 6

ततो विहस्य देवेशः शंकरो वाक्यमब्रवीत् । अनेकमुण्डकोटीभिर्या मे माला विराजते

ततः विहस्य देवेशः शंकरो वाक्यमब्रवीत्—अनेकमुण्डकोटीभिर्या मे माला विराजते।

Verse 7

नारायण सहस्राणां ब्रह्मणामयुतस्य च कृता शिरःकरोटीभिरनादिनिधना ततः

नारायणसहस्राणां ब्रह्मणामयुतस्य च शिरःकरोटीभिः कृता मे माला; तस्मादनादिनिधना।

Verse 8

अन्यो विष्णुश्च भवति अन्यो ब्रह्मा भवत्यपि । कल्पे कल्पे मया सृष्टः कल्पे विष्णुः प्रजापतिः

अन्यो विष्णुः कल्पे कल्पे, अन्यो ब्रह्मा च जायते; कल्पे कल्पे मया सृष्टौ विष्णुः प्रजापतिश्च।

Verse 9

अहमेवंविधो देवि क्षेत्रे प्राभासिके स्थितः । कालाग्निलिंगमूले तु मुंडमालाविभूषितः

अहमेवंविधो देवि प्राभासक्षेत्रे स्थितः; कालाग्निलिङ्गमूले तु मुण्डमालाविभूषितः।

Verse 10

अक्षसूत्रधरः शान्त आदिमध्यांतवर्जितः । पद्मासनस्थो वरदो हिमकुन्देन्दुसन्निभः

अक्षसूत्रधरः शान्तः आदिमध्यान्तवर्जितः। पद्मासनस्थो वरदो हिमकुन्देन्दुसन्निभः॥

Verse 11

मम वामे स्थितो विष्णुर्दक्षिणे च पितामहः । जठरे चतुरो वेदाः हृदये ब्रह्म शाश्वतम्

मम वामे स्थितो विष्णुः दक्षिणे च पितामहः। जठरे चतुरो वेदाः हृदये ब्रह्म शाश्वतम्॥

Verse 12

अग्निः सोमश्च सूर्यश्च लोचनेषु व्यवस्थिताः

अग्निः सोमश्च सूर्यश्च लोचनेषु व्यवस्थिताः॥

Verse 13

एवंविधो महादेवि प्रभासे संव्यवस्थितः । आप्यतत्त्वात्समानीते मा ते भूत्संशयः क्वचित्

एवंविधो महादेवि प्रभासे संव्यवस्थितः। आप्यतत्त्वात्समानीते मा ते भूत्संशयः क्वचित्॥

Verse 14

एवमुक्ता तदा देवी हर्षगद्गदया गिरा । तुष्टाव देवदेवेशं भक्त्या परमया युता

एवमुक्ता तदा देवी हर्षगद्गदया गिरा। तुष्टाव देवदेवेशं भक्त्या परमया युता॥

Verse 15

देव्युवाच जय देव महादेव सर्वभावन ईश्वर । नमस्तेऽस्तु सुरेशाय परमेशाय वै नमः

देव्युवाच— जय देव महादेव सर्वभावन ईश्वर । नमस्तेऽस्तु सुरेशाय परमेशाय वै नमः ॥

Verse 16

अनादिसृष्टिकर्त्रे च नमः सर्वगताय च । सर्वस्थाय नमस्तुभ्यं धाम्नां धाम्ने नमोऽस्तु ते

अनादिसृष्टिकर्त्रे च नमः सर्वगताय च । सर्वस्थाय नमस्तुभ्यं धाम्नां धाम्ने नमोऽस्तु ते ॥

Verse 17

षडंताय नमस्तुभ्यं द्वादशान्ताय ते नमः । हंसभेद नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं च मोक्षद

षडंताय नमस्तुभ्यं द्वादशान्ताय ते नमः । हंसभेद नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं च मोक्षद ॥

Verse 18

इति स्तुतस्तदा देव्या प्रचलच्चन्द्रशेखरः । ततस्तुष्टस्तु भगवानिदं वचनमब्रवीत्

इति स्तुतस्तदा देव्या प्रचलच्चन्द्रशेखरः । ततस्तुष्टस्तु भगवानिदं वचनमब्रवीत् ॥

Verse 19

ईश्वर उवाच । साधुसाधु महाप्राज्ञे तुष्टोऽहं व्रियतां वरः

ईश्वर उवाच— साधुसाधु महाप्राज्ञे तुष्टोऽहं व्रियतां वरः ॥

Verse 20

देव्युवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश वरार्हा यदि वाप्यहम् । प्रभास क्षेत्रमाहात्म्यं पुनर्विस्तरतो वद

देव्युवाच—यदि तुष्टोऽसि देवेश, वरार्हा यदि चाप्यहम्। प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यं पुनर्विस्तरतो वद॥

Verse 21

भूतेश भगवान्विष्णुर्दैत्यानामन्तकाग्रणीः । स कस्माद्द्वारकां हित्वा प्रभासक्षेत्रमाश्रितः

भूतेश! भगवान्विष्णुर्दैत्यानामन्तकाग्रणीः। स कस्माद्द्वारकां हित्वा प्रभासक्षेत्रमाश्रितः॥

Verse 22

षष्टि तीर्थसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च । द्वारकामध्यसंस्थानि कथं न्यक्कृतवान्हरिः

षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च। द्वारकामध्यसंस्थानि कथं न्यक्कृतवान्हरिः॥

Verse 23

अमरैरावृतां पुण्यां पुण्यकृद्भिर्निषेविताम् । एवं तां द्वारकां त्यक्त्वा प्रभासं कथमागतः

अमरैरावृतां पुण्यां पुण्यकृद्भिर्निषेविताम्। एवं तां द्वारकां त्यक्त्वा प्रभासं कथमागतः॥

Verse 24

देवमानुषयोर्नेता द्योभुवोः प्रभवो हरिः । किमर्थं द्वारकां त्यक्त्वा प्रभासे निधनं गतः

देवमानुषयोर्नेता द्योभुवोः प्रभवो हरिः। किमर्थं द्वारकां त्यक्त्वा प्रभासे निधनं गतः॥

Verse 25

यश्चक्रं वर्त्तयत्येको मानुषाणां मनोमयम् । प्रभासे स कथं कालं चक्रे चक्रभृतां वरः

यः एक एव मानुषाणां मनोमयं चक्रं प्रवर्तयति, स चक्रभृतां वरः प्रभासे कथं कालं चक्रे?

Verse 26

गोपायनं यः कुरुते जगतः सार्वलौकिकम् । स कथं भगवान्विष्णुः प्रभासक्षेत्रमाश्रितः

यः जगतः सार्वलौकिकं गोपायनं करोति, स भगवान् विष्णुः प्रभासक्षेत्रमाश्रितः कथं कथ्यते?

Verse 27

योंतकाले जलं पीत्वा कृत्वा तोयमयं वपुः । लोकमेकार्णवं चक्रे दृष्ट्या दृष्टेन चात्मना

यः अन्तकाले जलं पीत्वा तोयमयं वपुः कृत्वा, दृष्ट्या च दृष्टेन चात्मना लोकमेकर्णवं चकार—स प्रभासे कथं लौकिकवचनेन वर्ण्यते?

Verse 28

स कथं पञ्चतां प्राप प्रभासे पार्वतीपते । यः पुराणे पुराणात्मा वाराहं वपुरास्थितः

हे पार्वतीपते, यः पुराणेषु पुराणात्मा वाराहं वपुरास्थितः, स प्रभासे कथं पञ्चतां प्राप?

Verse 29

उद्दधार महीं कृत्स्नां सशैलवनकाननाम् । स कथं त्यक्तवान्गात्रं प्रभासे पापनाशने

यः सशैलवनकाननां कृत्स्नां महीं उद्धधार, स पापनाशने प्रभासे कथं गात्रं त्यक्तवान्?

Verse 30

येन सिंहं वपुः कृत्वा हिरण्यकशिपुर्हतः । स कथं देवदेवेशः प्रभासं क्षेत्रमाश्रितः

येन नृसिंहवपुषा हिरण्यकशिपुर्हतः, स देवदेवेशः कथं प्रभासक्षेत्रमाश्रितवान्?

Verse 31

सहस्रचरणं देवं सहस्राक्षं महाप्रभम् । सहस्रशिरसं वेदा यमाहुर्वै युगेयुगे

सहस्रचरणं देवं सहस्राक्षं महाप्रभम्, सहस्रशिरसं यं वेदा युगेयुगे प्रचक्षते।

Verse 32

तत्याज स कथं देवः प्रभासे स्वं कलेवरम् । नाभ्यरण्यां समुद्भूतं यस्य पैतामहं गृहम्

यस्य नाभिसरोजोत्थं पैतामहं गृहम्, स देवः प्रभासे स्वं कलेवरं कथं तत्याज?

Verse 33

एकार्णवगते लोके तत्पंकजमपंकजम् । येनोद्धृतं क्षणेनैव प्रभासस्थः स किं हरिः

एकार्णवे निमग्ने लोके यत् पङ्कजमपङ्कजम्, येनोद्धृतं क्षणेनैव—प्रभासस्थः स किं हरिः?

Verse 34

उत्तरांशे समुद्रस्य क्षीरोदस्या मृतोदधेः । यः शेते शाश्वतं योगमास्थाय परवीरहा । स कथं त्यक्तवान्देहं प्रभासे परमेश्वरः

समुद्रस्योत्तरभागे क्षीरोदेऽमृतोदधौ, शाश्वतं योगमास्थाय यो शेते परवीरहा—स परमेश्वरः प्रभासे देहं कथं त्यक्तवान्?

Verse 35

हव्यादान्यः सुरांश्चक्रे कव्यादांश्च पितॄ नपि । स कथं देवदेवेशः प्रभासं क्षेत्रमाश्रितः

यो हव्यभाजः सुरान् अकरोत्, कव्यभाजश्च पितॄन् अपि; स देवदेवेशः कथं प्रभासक्षेत्रं शरणं समाश्रितः?

Verse 36

युगानुरूपं यः कृत्वा रूपं लोकहिताय वै । धर्ममुद्धरते देवः स कथं क्षेत्रमाश्रितः

यो युगानुरूपं रूपं लोकहिताय कृत्वा धर्मम् उद्धरते देवः; स कथं क्षेत्रमात्रम् आश्रितः?

Verse 37

त्रयो वर्णास्त्रयो लोकास्त्रैविद्यं पाठकास्त्रयः । त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि त्रयो देवास्त्रयो गुणाः । सृष्टं येन पुरा देवः स कथं क्षेत्रमाश्रितः

त्रयो वर्णाः त्रयो लोकाः त्रैविद्यं पाठकास्त्रयः । त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि त्रयो देवास्त्रयो गुणाः । एतत् त्रयात्मकं येन पुरा सृष्टं स देवः कथं क्षेत्रमाश्रितः?

Verse 38

या गतिर्द्धर्मयुक्तानामगतिः पापकर्मिणाम् । चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता

या गतिः धर्मयुक्तानाम्, अगतिः पापकर्मिणाम्; चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवः चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता च सः।

Verse 39

चातुर्विद्यस्य यो वेत्ता चातुराश्रम्यसंस्थितः । कस्मात्स द्वारकां हित्वा प्रभासे पंचतां गतः

चातुर्विद्यस्य यो वेत्ता चातुराश्रम्यसंस्थितः; कस्मात् स द्वारकां हित्वा प्रभासे पञ्चतां गतः?

Verse 40

दिगंतरं नभोभूमिरापो वायुर्विभावसुः । चंद्रसूर्यद्वयं ज्योतिर्युगेशः क्षणदातनुः

स एव दिगन्तरं नभो भूमिश्च, आपो वायुः विभावसुः। स एव चन्द्रसूर्ययुगलं ज्योतिः, युगेशः क्षणमात्रपरिमितकालतनुः॥

Verse 41

यः परं श्रूयते ज्योतिर्यः परं श्रूयते तपः । यः परं परतः प्रोक्तः परं यः परमात्मवान्

यः परं ज्योतिरिति श्रूयते, यः परं तप इति श्रूयते। यः परात्पर इति प्रोक्तः, यः परमः परमात्मस्वभावसमन्वितः॥

Verse 42

आदित्यादिश्च यो दिव्यो यश्च दैत्यांतको विभुः । स कथं देवकीसूनुः प्रभासे सिद्धिमीयिवान्

आदित्यादिरिव दिव्यः स यो, दैत्यान्तको विभुः। स एव कथं देवकीसूनुः प्रभासे सिद्धिम् ईयिवान्॥

Verse 43

युगांते चांतको यश्च यश्च लोकांतकांतकः । सेतुर्यो लोकसत्तानां मेध्यो यो मेध्यकर्मणाम्

युगान्ते चान्तको यश्च, यश्च लोकान्तकान्तकः। सेतुर्यः लोकसत्तानां, मेध्यो यो मेध्यकर्मणाम्॥

Verse 44

वेत्ता यो वेदविदुषां प्रभुर्यः प्रभवात्मनाम् । सोमभूतस्तु भूतानामग्निभूतोऽग्निवर्त्मनाम्

वेदविदुषां वेत्ता यो, प्रभुर्यः प्रभवात्मनाम्। सोमभूतस्तु भूतानाम्, अग्निभूतोऽग्निवर्त्मनाम्॥

Verse 45

मनुष्याणां मनोभूतस्तपोभूतस्तपस्विनाम् । विनयो नयभूतानां तेजस्तेजस्विनामपि

मनुष्याणां स मन एव भवति, तपस्विनां तप एव भवति। नयवतां विनयः, तेजस्विनामपि तेजः स एव॥

Verse 46

विग्रहो विग्रहाणां यो गतिर्गतिमतामपि । स कथं द्वारकां हित्वा प्रभासक्षेत्रमाश्रितः

यो विग्रहाणां विग्रहः, गतिमतामपि परा गतिः। स कथं द्वारकां त्यक्त्वा प्रभासक्षेत्रमाश्रयेत्॥

Verse 47

आकाशप्रभवो वायुर्वायुप्राणो हुताशनः । देवा हुताशनप्राणाः प्राणोऽग्नेर्मधुसूदनः । सकथं पद्मजप्राणः प्रभासं क्षेत्रमाश्रितः

आकाशात् वायुः सम्भवति, वायोः प्राणो हुताशनः। देवा हुताशनप्राणाः, अग्नेः प्राणो मधुसूदनः। स कथं पद्मजप्राणः प्रभासक्षेत्रमाश्रयेत्॥

Verse 48

सूत उवाच । इति प्रोक्तस्तदा देव्या शंकरो लोकशंकरः । उवाच प्रहसन्वाक्यं पार्वतीं द्विजसत्तमाः

सूत उवाच—देव्याः एवमुक्तः तदा शंकरो लोकशंकरः। प्रहसन् वचनं प्राह पार्वतीं, द्विजसत्तमाः॥

Verse 49

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि प्रभासक्षेत्रविस्तरम् । रहस्यं सर्वपापघ्नं देवानामपि दुर्ल्लभम्

ईश्वर उवाच—शृणु देवि, प्रवक्ष्यामि प्रभासक्षेत्रविस्तरम्। रहस्यं सर्वपापघ्नं, देवानामपि दुर्लभम्॥

Verse 50

देवि क्षेत्राण्यनेकानि पृथिव्यां संति भामिनि । तीर्थानि कोटिसंख्यानि प्रभावस्तेषु संख्यया

देवि, भामिनि, पृथिव्यां क्षेत्राण्यनेकानि सन्ति; तीर्थानि च कोटिसंख्यानि, तेषु प्रभावोऽपि यथासंख्यं भिन्नभिन्नः।

Verse 51

असंख्येय प्रभावं हि प्रभासं परिकीर्तितम् । ब्रह्मतत्त्वं विष्णुतत्त्वं रौद्रतत्त्वं तथैव च

प्रभासस्यासंख्येयः प्रभावः परिकीर्तितः; तत्र ब्रह्मतत्त्वं विष्णुतत्त्वं रौद्रतत्त्वं तथैव च प्रतिष्ठितम्।

Verse 52

तत्र भूयः समायोगो दुर्ल्लभोऽन्येषु पार्वति । प्रभासे देवदेवेशि तत्त्वानां त्रितयं स्थितम्

पार्वति, अन्येषु स्थानेषु एष भूयः समायोगो दुर्लभः; प्रभासे तु देवदेवेशि तत्त्वानां त्रितयं सुदृढं स्थितम्।

Verse 53

चतुर्विंशतितत्त्वैश्च ब्रह्मा लोकपितामहः । बालरूपी च नाम्नां च तत्र स्थाने स्थितः स्वयम्

तत्र चतुर्विंशतितत्त्वैः सह लोकपितामहः ब्रह्मा; बालरूपधरो नाम्नां च कीर्तिमान्, तस्मिन् स्थाने स्वयमेव स्थितः।

Verse 54

पंचविशतितत्त्वानाम धिपो देवताग्रणीः । तस्मिन्स्थाने स्थितः साक्षाद्दैत्यानामंतकः शुभे

पञ्चविंशतितत्त्वानामधिपो देवताग्रणीः; साक्षाद् दैत्यानामन्तकः स शुभे तस्मिन्स्थाने स्थितः।

Verse 55

अहं देवि त्वया सार्द्धं षट्त्रिंशत्तत्त्वसंयुतः । निवसामि महाभागे प्रभासे पापनाशने

अहं देवि त्वया सह षट्त्रिंशत्तत्त्वसमन्वितः । महाभागे पापनाशने प्रभासे नित्यं निवसामि ॥

Verse 56

एवं तत्त्वमयं क्षेत्रं सर्वतीर्थमयं शुभम् । प्रभासमेव जानीहि मा कार्षीः संशयं क्वचित्

एवं तत्त्वमयं क्षेत्रं सर्वतीर्थमयं शुभम् । प्रभासमेव जानीहि मा कार्षीः संशयं क्वचित् ॥

Verse 57

अपि कीटपतंगा ये म्रियंते तत्र ये नराः । तेऽपि यांति परं स्थानं नात्र कार्या विचारणा

अपि कीटपतङ्गा ये म्रियन्ते तत्र ये नराः । तेऽपि यान्ति परं स्थानं नात्र कार्या विचारणा ॥

Verse 58

स्त्रियो म्लेच्छाश्च शूद्राश्च पशवः पक्षिणो मृगाः । प्रभासे तु मृता देवि शिवलोकं व्रजंति ते

स्त्रियो म्लेच्छाश्च शूद्राश्च पशवः पक्षिणो मृगाः । प्रभासे तु मृता देवि शिवलोकं व्रजन्ति ते ॥

Verse 59

कामक्रोधेन ये बद्धा लोभेन च वशीकृताः । अज्ञानतिमिराक्रांता मायातत्त्वे च संस्थिताः

कामक्रोधेन ये बद्धा लोभेन च वशीकृताः । अज्ञानतिमिराक्रान्ता मायातत्त्वे च संस्थिताः ॥

Verse 60

कालपाशेन ये बद्धास्तृष्णाजालेन मोहिताः । अधर्मनिरता ये च ये च तिष्ठंति पापिनः

ये कालपाशेन बद्धाः तृष्णाजालेन च मोहिताः। अधर्मनिरताश्चैव ये पापिनः स्थिरवृत्तयः॥

Verse 61

ब्रह्मघ्नाश्च कृतघ्नाश्च ये चान्ये गुरुतल्पगाः । महापातकिनश्चापि ते यान्ति परमां गतिम्

ब्रह्मघ्नाः कृतघ्नाश्च गुरुतल्पगाश्च येऽपरे। महापातकिनोऽप्येते यान्ति परमां गतिम्॥

Verse 62

मातृहंता नरो यस्तु पितृहंता तथैव च । ते सर्वे मुक्तिमायांति किं पुनः शुभकारिणः

मातृहन्ता पितृहन्ता नरो यश्चापि विद्यते। ते सर्वे मुक्तिमायान्ति किं पुनः शुभकारिणः॥