Adhyaya 140
अस्मिन्नध्याये प्रभासक्षेत्रे चित्रपथानद्याः माहात्म्यं कर्मफलप्रदत्वं च वर्ण्यते। देवी ब्रह्मकूण्डसमीपे चित्रादित्यसम्बन्धिन्यां नदीं गन्तुमुपदिश्यते। तत्राख्यानं—यमाज्ञया यमदूतैः चित्रो नाम पुरुषो नीयते; तद्वृत्तान्तं श्रुत्वा तस्य भगिनी शोकाकुला चित्रा नदीरूपेण भूत्वा भ्रातृमृगया समुद्रं प्रविशति, ततः द्विजातयः तां नदीं ‘चित्रपथा’ इति नाम्ना व्यपदिशन्ति। फलश्रुतिः—यः चित्रपथायां स्नात्वा चित्रादित्यं पश्यति स दिवाकरसम्बद्धं परमं पदं प्राप्नोति। कलियुगे सा नदी गूढा जाता, विरलदर्शनाऽपि विशेषतः वर्षाकाले दृश्यते; यदा तु दृश्यते तदा केवलं दर्शनमेव प्रमाणं, न कालगणनापेक्षम्। एतत्स्थानं पितृलोकसम्बन्धि—नद्याः दर्शनात् स्वर्गस्थाः पितरः प्रमोदन्ते, वंशजैः कृतं श्राद्धं प्रतीक्षन्ते, तेन चिरतृप्तिं लभन्ते। अतः तत्र स्नानं श्राद्धं च पापनाशाय पितृप्रीत्यै च कर्तव्यमिति, प्रभासस्य पुण्यजननी भूगोलशक्तिरूपेण चित्रपथानदी प्रशस्यते।
Shlokas
Verse 1
ततो गच्छेन्महादेवि नदीं चित्रपथां ततः । ब्रह्मकुण्डसमीपस्थां चित्रादित्यस्य मध्यतः
ततो, महादेवि, चित्रपथा नाम नदीं गच्छेत्; ब्रह्मकुण्डसमीपस्थां, चित्रादित्यस्य मध्यतः स्थिताम्।
Verse 2
यदा च चित्रः संनीतो यमदूतैः सुरप्रिये । सशरीरो महाप्राज्ञो यमादेशपरायणैः
यदा च चित्रो यमदूतैः, सुरप्रिये, यमादेशपरायणैः, सशरीरो महाप्राज्ञः संनीतः।
Verse 3
एवं ज्ञात्वा तु तत्रस्था भगिनी तस्य दुःखिता । चित्रा नदी ततो भूत्वा स्वसा तस्य महात्मनः
एवं ज्ञात्वा तु तत्रस्था तस्य भगिनी दुःखिता; सा ततो नदी ‘चित्रा’ भूत्वा तस्य महात्मनः स्वसा बभूव।
Verse 4
प्रविष्टा सागरे देवि अन्वेषन्ती च बांधवम् । ततश्चित्रपथानाम तस्याश्चक्रुर्द्विजातयः
प्रविष्टा सागरे देवि, बान्धवं चान्वेषयन्ती; ततस्तस्याः द्विजातयः ‘चित्रपथा’ इति नाम चक्रुः।
Verse 5
एवं तत्र समुत्पन्ना सा नदी वरवर्णिनि
एवं तत्र समुत्पन्ना सा नदी, वरवर्णिनि।
Verse 6
तस्यां स्नात्वा नरो यस्तु चित्रादित्यं प्रपश्यति । स याति परमं स्थानं यत्र देवो दिवाकरः
तस्यां स्नात्वा नरो यस्तु चित्रादित्यं प्रपश्यति। स याति परमं स्थानं यत्र देवो दिवाकरः॥
Verse 7
अस्मिन्कलियुगे देवि अंतर्धानं गता नदी । प्रावृट्काले च दृश्येत दुर्लभं तत्र दर्शनम्
अस्मिन्कलियुगे देवि, अन्तर्धानं गता नदी। प्रावृट्काले च दृश्येत, दुर्लभं तत्र दर्शनम्॥
Verse 8
स्नानं दानं विशेषेण सर्वपातकनाशनम्
स्नानं दानं विशेषेण सर्वपातकनाशनम्।
Verse 9
भुक्तो वाप्यथवाऽभुक्तो रात्रौ वा यदि वा दिवा । पर्वकालेऽथवाऽकाले पवित्रोऽप्यथवाऽशुचिः
भुक्तो वा अथवा अभुक्तो, रात्रौ वा यदि वा दिवा; पर्वकालेऽथवा अकाले, पवित्रोऽपि अथवा अशुचिः—
Verse 10
यदैव दृश्यते तत्र नदी चित्रपथा प्रिये । प्रमाणं दर्शनं तस्या न कालस्तत्र कारणम्
यदैव तत्र दृश्यते नदी चित्रपथा, प्रिये; तस्या दर्शनमेव प्रमाणं, न तत्र कालः कारणम्।
Verse 11
दृष्ट्वा नदीं महादेवि पितरः स्वर्गसंस्थिताः । गायंति तत्र सामानि नृत्यन्ति च हसंति च
दृष्ट्वा नदीं महादेवि, पितरः स्वर्गसंस्थिताः; गायन्ति तत्र सामानि, नृत्यन्ति च हसन्ति च।
Verse 12
अस्माकं वंशजः कश्चिच्छ्राद्धमत्र करिष्यति । यावत्कल्पं तथाऽस्माकं प्रीतिमुत्पादयिष्यति
अस्माकं वंशजः कश्चित् श्राद्धमत्र करिष्यति; यावत्कल्पं तथाऽस्माकं प्रीतिमुत्पादयिष्यति।
Verse 13
एवं ज्ञात्वा नरस्तत्र स्नानं श्राद्धं च कारयेत् । सर्वपापविनाशार्थं पितॄणां प्रीतये तथा
एवं ज्ञात्वा नरस्तत्र स्नानं श्राद्धं च कारयेत्; सर्वपापविनाशार्थं पितॄणां प्रीतये तथा।
Verse 14
इत्येतत्कथितं देवि यथा चित्रपथा नदी । प्रभासक्षेत्रमासाद्य संस्थिता पापनाशिनी
इत्येतत् कथितं देवि यथा चित्रपथा नदी । प्रभासक्षेत्रमासाद्य तत्र संस्थिता पापनाशिनी ॥
Verse 140
इति श्रीस्कांदे महापुराण एका शीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये चित्रपथानदीमाहात्म्यवर्णनंनाम चत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः
इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये चित्रपथानदीमाहात्म्यवर्णनं नाम चत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥