Adhyaya 129

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि अक्षमालेश्वरं परम् । सागरार्कादीशकोणे पंचाशद्धनुषान्तरे

ईश्वर उवाच—ततो महादेवि परम् अक्षमालेश्वरं गच्छेत्। सागरार्कादिशकोणे पञ्चाशद्धनुषान्तरे स्थितम्॥

Verse 2

संस्थितं पापशमनं युगलिंगं महाप्रभम् । अक्षमालेश्वरंनाम पुरा तस्य प्रकीर्तितम् । उग्रसेनेश्वरं नाम ख्यातं तस्यैव साम्प्रतम्

तत्र पापशमनं महाप्रभं युगलिङ्गं संस्थितम्। पूर्वं “अक्षमालेश्वर” इति प्रकीर्तितं, साम्प्रतं तदेव “उग्रसेनेश्वर” इति ख्यातम्॥

Verse 3

देव्युवाच । अक्षमालेश्वरं नाम यत्पूर्वं समुदाहृतम् । कथं तदभवद्देव कथयस्व प्रसादतः

देव्युवाच—यत् पूर्वम् “अक्षमालेश्वर” इति नाम समुदाहृतम्। तत् कथं देव अभवत्? प्रसादतः कथयस्व मे॥

Verse 4

ईश्वर उवाच । आसीत्पुरा महादेवि सती चाध मयोनिजा । अक्षमालेति वै नाम्ना सतीधर्मपरायणा

ईश्वर उवाच । आसीत्पुरा महादेवि सती चाध मयोनिजा । अक्षमालेति वै नाम्ना सतीधर्मपरायणा

Verse 5

कदाचित्समनुप्राप्ते दुर्भिक्षे कालपर्ययात् । ऋषयश्च महादेवि क्षुधाक्रान्ता विचेतसः

कदाचित्समनुप्राप्ते दुर्भिक्षे कालपर्ययात् । ऋषयश्च महादेवि क्षुधाक्रान्ता विचेतसः

Verse 6

सर्वे चान्नं परीप्संतो गताश्चण्डालवेश्मनि । ज्ञात्वान्नसंग्रहं तस्य प्रार्थयाञ्चक्रुरन्त्यजम्

सर्वे चान्नं परीप्संतो गताश्चण्डालवेश्मनि । ज्ञात्वान्नसंग्रहं तस्य प्रार्थयाञ्चक्रुरन्त्यजम्

Verse 7

भोभोऽन्त्यज महाबुद्धे रक्षास्मानन्नदानतः । प्राणसंदेहमापन्नान्कृशांगान्क्षुत्प्रपीडितान्

भोभोऽन्त्यज महाबुद्धे रक्षास्मानन्नदानतः । प्राणसंदेहमापन्नान्कृशांगान्क्षुत्प्रपीडितान्

Verse 8

अहो धन्योऽसि पूज्योऽसि न त्वमन्त्यज उच्यसे । यदस्मिन्प्रलये याते स्थितं धान्यं गृहे तव

अहो धन्योऽसि पूज्योऽसि न त्वमन्त्यज उच्यसे । यदस्मिन्प्रलये याते स्थितं धान्यं गृहे तव

Verse 9

अनावृष्टिहते देशे सस्ये च प्रलयं गते । एकं यो भोजयेद्विप्रं कोटिर्भवति भोजिता

अनावृष्ट्यभिहते देशे नष्टसस्ये च सर्वतः । यो विप्रं भोजयेदेकं तस्य भोज्यं कोटिसम्मितम् ॥

Verse 10

अन्त्यज उवाच । अहो आश्चर्यमतुलं यदेतद्दृश्यतेऽधुना । यदेतन्मद्गृहं प्राप्ता ऋषयश्चान्नकांक्षिणः

अन्त्यज उवाच । अहोऽद्भुतमतुलं यदद्य दृश्यते मया । यन्मद्गृहं समायाता ऋषयश्चान्नकाङ्क्षिणः ॥

Verse 11

शूद्रान्नमपि नादेयं ब्राह्मणैः किमुतान्त्यजात्

शूद्रान्नमपि नादेयं ब्राह्मणैः किमुतान्त्यजात् ।

Verse 12

आमं वा यदि वा पक्वं शूद्रान्नं यस्तु भक्षति । स भवेच्छूकरो ग्राम्यस्तस्य वा जायते कुले

आमं वा यदि वा पक्वं शूद्रान्नं यस्तु भक्षति । स भवेच्छूकरो ग्राम्यस्तस्य वा जायते कुले ॥

Verse 13

अमृतं बाह्मणस्यान्नं क्षत्रियान्नं पयः स्मृतम् । वैश्यान्नमन्नमित्याहुः शूद्रान्नं रुधिरं स्मृतम्

अमृतं ब्राह्मणस्यान्नं क्षत्रियान्नं पयः स्मृतम् । वैश्यान्नमन्नमित्याहुः शूद्रान्नं रुधिरं स्मृतम् ॥

Verse 14

शूद्रान्नं शूद्रसंपर्कं शूद्रेण च सहासनम् । शूद्रादन्नागमश्चैव ज्वलंतमपि पातयेत्

शूद्रान्नं शूद्रसंसर्गं शूद्रेण सह चासनम् । शूद्रादन्नप्राप्तिं चैव ज्वलन्तमपि परित्यजेत् ॥

Verse 15

अग्निहोत्री तु यो विप्रः शूद्रान्नान्न निवर्तते । एते तस्य प्रणश्यंति आत्मा ब्रह्म त्रयोऽग्नयः

अग्निहोत्री यो विप्रः शूद्रान्नात् न निवर्तते । तस्य नश्यन्त्येते—आत्मा ब्रह्म त्रयोऽग्नयः ॥

Verse 16

शूद्रान्नेनोदरस्थेन ब्राह्मणो म्रियते यदि । षण्मासाभ्यन्तरे विप्रः पिशाचः सोऽभिजायते

शूद्रान्नेनोदरस्थेन ब्राह्मणो म्रियते यदि । षण्मासाभ्यन्तरे विप्रः पिशाचत्वं समाप्नुयात् ॥

Verse 17

शूद्रान्नेन द्विजो यस्तु अग्निहोत्रं जुहोति च । चण्डालो जायते प्रेत्य शूद्राच्चैवेह दैवतः

शूद्रान्नेन द्विजो यस्तु अग्निहोत्रं जुहोति च । प्रेत्य चाण्डालतां याति, इह देवता शूद्रतां व्रजेत् ॥

Verse 18

यस्तु भुञ्जति शूद्रान्नं मासमेकं निरन्तरम् । इह जन्मनि शूद्रत्वं मृतः शूद्रोऽभिजायते

यः शूद्रान्नं निरन्तरं मासमेकं भुङ्क्ते नरः । इह जन्मनि शूद्रत्वं याति, मृतः शूद्रोऽभिजायते ॥

Verse 19

राजान्नं तेज आदत्ते शूद्रान्नं ब्रह्मवर्चसम् । आयुः सुवर्णकारान्नं यशश्चर्मावकर्तिनः

राजान्नं तेजो हरति; शूद्रान्नं ब्रह्मवर्चसं नाशयति। सुवर्णकारान्नं आयुः क्षपयति; चर्मावकर्तृभोजनं यशः क्षिणोति॥

Verse 20

कारुकान्नं प्रजा हन्ति बलं निर्णेजकस्य च । गणान्नं गणिकान्नं च लोकेभ्यः परिकृन्तति

कारुकान्नं प्रजां हन्ति; निर्णेजकान्नं बलं विनाशयति। गणान्नं गणिकान्नं च जनं लोकेभ्यः परिकृन्तति॥

Verse 21

पूयं चिकित्सकस्यान्नं पुंश्चल्याश्चान्नमिन्द्रियम् । विष्ठा वार्धुषिकस्यान्नं शस्त्रविक्रयिणो मलम्

चिकित्सकस्यान्नं पूयवत्; पुंश्चल्याश्चान्नम् इन्द्रियनाशवत्। वार्धुषिकस्यान्नं विष्ठावत्; शस्त्रविक्रयिणोऽन्नं मलवत्॥

Verse 22

सहस्रकृत्वस्त्वेतेषामन्ने यद्भक्षिते भवेत् । तदेकवारं भुक्तेन कन्याविक्रयिणो भवेत्

सहस्रकृत्वस्त्वेतेषामन्ने भुक्ते यद्भवेत् फलम्। तदेकवारं भुक्तेन कन्याविक्रयिणोऽन्नतः समं भवेत्॥

Verse 23

सहस्रकृत्वस्तस्यैव भुक्तेऽन्ने यत्फलं भवेत् । तदन्त्यजानामन्नेन सकृद्भुक्तेन वै भवेत्

सहस्रकृत्वस्तस्यैव भुक्तेऽन्ने यत्फलं भवेत्। तदन्त्यजानामन्नेन सकृद्भुक्तेन वै भवेत्॥

Verse 24

तत्कथं मम विप्रेन्द्राश्चंडालस्याधमात्मनः । धर्ममेवं विजानन्तो नूनमन्नं जिहीर्षथ

तत्कथं मम विप्रेन्द्राः चाण्डालस्याधमात्मनः । धर्ममेवं विजानन्तो नूनमन्नं जिहीर्षथ ॥

Verse 25

ऋषय ऊचुः । जीवितात्ययमापन्नो योऽन्नमाद्रियते ततः । आकाश इव पंकेन न स पापेन लिप्यते

ऋषय ऊचुः । जीवितात्ययमापन्नो योऽन्नमाद्रियते ततः । आकाश इव पंकेन न स पापेन लिप्यते ॥

Verse 26

अजीगर्तः सुतं हंतुमुपसर्पन्बुभुक्षितः । न चालिप्यत पापेन क्षुत्प्रतीघातमाचरन्

अजीगर्तः सुतं हंतुमुपसर्पन्बुभुक्षितः । न चालिप्यत पापेन क्षुत्प्रतीघातमाचरन् ॥

Verse 27

भारद्वाजः क्षुधार्तस्तु सपुत्रो विजने वने । बह्वीर्गा उपजग्राह बृहज्ज्योतिर्महामनाः

भारद्वाजः क्षुधार्तस्तु सपुत्रो विजने वने । बह्वीर्गा उपजग्राह बृहज्ज्योतिर्महामनाः ॥

Verse 28

क्षुधार्तो गीतमभ्यागाद्विश्वामित्रः श्वजाघनीम् । चण्डालहस्तादादाय धर्माधर्मविचक्षणः

क्षुधार्तो गीतमभ्यागाद्विश्वामित्रः श्वजाघनीम् । चण्डालहस्तादादाय धर्माधर्मविचक्षणः ॥

Verse 29

श्वमांसमिच्छन्नर्तौ तु धर्मान्न च्ययते स्म सः । प्राणानां परिरक्षार्थं वामदेवो न लिप्तवान्

दुर्भिक्षकालेऽपि श्वमांसाभिलाषी सन् स धर्मात् न च्युतवान्। प्राणपरिरक्षणार्थं वामदेवो न पापेन लिप्तोऽभवत्॥

Verse 30

एवं ज्ञात्वा धर्मबुद्धे सांप्रतं मा विचारय । ददस्वान्नं ददस्वान्नमस्माकमिह याचताम्

एतद् ज्ञात्वा धर्मबुद्धे, साम्प्रतं मा विचारय। देहि अन्नं, देहि अन्नम्—अस्माकं इह याचताम्॥

Verse 31

चंडाल उवाच । यद्येवं भवतां कार्यमिदमंगीकृतं धुवम् । तदियं मत्सुता कन्या भवद्भिः परिगृह्यताम्

चण्डाल उवाच—यदि भवतां कार्यम् एतद् ध्रुवम् अङ्गीकृतम्। तर्हि इयं मत्सुता कन्या भवद्भिः परिगृह्यताम्॥

Verse 32

भवतां योग्रणीर्ज्येष्ठः स चेमामुद्वहेद्ध्रुवम् । दास्ये वर्षाशनं पश्चादीप्सितं भवतां द्विजाः

भवतां योग्रणीर्ज्येष्ठः स चेमाम् उद्वहेद् ध्रुवम्। ततः पश्चाद् द्विजाः, दास्ये वर्षाशनम् इप्सितं भवताम्॥

Verse 33

ईश्वर उवाच । इत्युक्ता ऋषयो देवि लज्जयाऽनतकन्धराः । प्रत्यालोच्य यथान्यायं वसिष्ठं समनूद्वहन्

ईश्वर उवाच—इत्युक्ता ऋषयो देवि लज्जया नतकन्धराः। प्रत्यालोच्य यथान्यायं वसिष्ठं समनूद्वहन्॥

Verse 34

वसिष्ठोऽपि समाख्याय आपद्धर्मं महामनाः । कालस्यानन्तरप्रेक्षी प्रोद्ववाहाऽन्त्यजाङ्गनाम् । अक्षमालेति वै नाम्नीं प्रसिद्धा भुवनत्रये

वसिष्ठोऽपि महामनाः आपद्धर्मं समाख्याय, कालस्यानन्तरं प्रेक्ष्य, विधिवत् अन्त्यजाङ्गनां अक्षमालेति नाम्नीं प्रोद्ववाह; सा भुवनत्रये प्रसिद्धा बभूव।

Verse 35

यदा स्वकीयतेजोभिरर्कबिंबमरुन्धत । अरुंधती तदा जाता देवदानव वंदिता

यदा सा स्वकीयतेजोभिरर्कबिम्बमप्यरुन्धत, तदा देवदानववन्दिता ‘अरुन्धती’ इति नाम्ना जाता।

Verse 36

यादृशेन तु भर्त्रा स्त्री संयुज्येत यथाविधि । सा तादृगेव भवति समुद्रेणेव निम्नगा

यादृशेन भर्त्रा स्त्री यथाविधि संयुज्येत, सा तादृशीव भवति—समुद्रेणेव निम्नगा।

Verse 37

अक्षमाला वसिष्ठेन संयुक्ताऽधम योनिजा । शार्ङ्गीव मन्दपालेन जगाम ह्यर्हणीयताम्

अक्षमाला वसिष्ठेन संयुक्ता, अधमयोनिजापि, शार्ङ्गीव मन्दपालेन, ह्यर्हणीयतां जगाम।

Verse 38

एवं कालक्रमेणैव प्रभासं क्षेत्रमागताः । सप्तर्षयो महात्मानो ह्यरुंधत्या समन्विताः

एवं कालक्रमेण सप्तर्षयो महात्मानः, अरुन्धत्या समन्विताः, प्रभासक्षेत्रमागताः।

Verse 39

तीर्थानि प्रेषयामासुः सर्वसिद्धिप्रदानि ताम्

सर्वसिद्धिप्रदानि तीर्थानि तां प्रति प्रेषयामासुः।

Verse 40

एषामन्वेषमाणानां तव देवी ह्यरुंधती । अपश्यल्लिंगमेकं तु वृक्षजालांतरे स्थितम्

एषामन्वेषमाणानां तव देवी अरुन्धती वृक्षजालान्तरे स्थितं लिङ्गमेकं तु अपश्यत्।

Verse 41

तं दृष्ट्वा देवदेवेशमेवं जातिस्मराऽभवत् । पूर्वस्मिञ्जन्मनि मया रजोभावांतरस्थया

तं दृष्ट्वा देवदेवेशं सा जातिस्मरा बभूव; पूर्वजन्मनि मया रजोभावान्तरस्थया इति चिन्तयामास।

Verse 42

अज्ञानभावाद्देवेशो नूनं चात्रार्चितः ।शिवः । तस्मात्कर्मफलं प्राप्तमन्त्यजत्वं द्विजन्मना

अज्ञानभावादत्र देवेशः शिवो नूनम् अर्चितः; तस्मात् कर्मफलप्राप्त्या द्विजन्मना अन्त्यजत्वं प्राप्तम्।

Verse 43

कस्तेन सदृशो देवः शंभुना भुवनत्रये । राज्यं नियमिनामेवं यो रुष्टोऽपि प्रयच्छति

भुवनत्रये शम्भुना सदृशो देवः कः? यो नियमिनां राज्यं रुष्टोऽपि एव प्रयच्छति।

Verse 44

इति संचिंत्य मनसा तत्रैव निरताऽभवत् । पूजयामास तल्लिंगं दिव्याब्दानां शतं प्रिये

इति मनसा सञ्चिन्त्य सा तत्रैव भक्त्या निरता बभूव, प्रिये; तल्लिङ्गं दिव्याब्दानां शतं पूजयामास।

Verse 45

एवं तस्य प्रभावेन दृश्यते गगनांतरे । अरुंधती सती ह्येषा दृष्टा दुष्कृतनाशिनी

एवं तस्य प्रभावेन गगनान्तरे दृश्यते; एषा सती अरुन्धती दृष्टा दुष्कृतनाशिनी।

Verse 46

अक्षमालेश्वरस्त्वेवं यथावत्कथितस्तव । ततस्तु द्वापरस्यान्ते कलौ संध्यांशके गते

अक्षमालेश्वरस्त्वेवं यथावत् तव कथितः; ततस्तु द्वापरस्यान्ते कलौ संध्यांशके गते।

Verse 47

अंधासुरसुतश्चासीदुग्रसेन इति श्रुतः । स प्रभासं समासाद्य पुत्रार्थं लिंगमेयिवान्

अन्धासुरसुतश्चासीदुग्रसेन इति श्रुतः; स प्रभासं समासाद्य पुत्रार्थं लिङ्गमेयिवान्।

Verse 48

अक्षमालेश्वरं नाम ज्ञात्वा माहात्म्यमद्भुतम् । समाराध्य महादेवं नव वर्षाणि पंच च । संप्राप्तवांस्तदा पुत्रं कंसासुरमिति श्रुतम्

अक्षमालेश्वरनाम्नो माहात्म्यमद्भुतं ज्ञात्वा, महादेवं समाराध्य नव वर्षाणि पञ्च च; ततः कंसासुर इति श्रुतं पुत्रं संप्राप्तवान्।

Verse 49

तत्कालान्तरमारभ्य उग्रसेनेश्वरोऽभवत् । पापघ्नं सर्वजंतूनां दर्शनात्स्पर्शनादपि

ततः कालान्तरमारभ्य स उग्रसेनेश्वर इति प्रसिद्धोऽभवत्। सर्वजंतूनां पापघ्नः, दर्शनात् स्पर्शनादपि पापानि नाशयति॥

Verse 50

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वंगनागमः । महान्ति पातकान्याहुर्नश्यंति तस्य दर्शनात्

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः। एतानि महापातकान्याहुः; तस्य दर्शनमात्रेण नश्यन्ति॥

Verse 51

तत्रैव ऋषिपञ्चम्यां प्राप्ते भाद्रपदे शुभे । अक्षमालेश्वरं पूज्य मुच्यते नारकाद्भयात्

तत्रैव शुभे भाद्रपदे ऋषिपञ्चम्यां समुपस्थितायाम्। अक्षमालेश्वरं पूजित्वा नरकाद्भयात् मुच्यते॥

Verse 52

गोप्रदानं प्रशंसंति तत्रान्नमुदकं तथा । सर्वपापविनाशाय प्रेत्यानंतसुखाय च

तत्र गोप्रदानं प्रशंसन्ति, अन्नमुदकदानं च। सर्वपापविनाशाय, प्रेत्यानन्तसुखाय च॥

Verse 53

इति ते कथितं देवि ह्यक्षमालेश्वरोद्भवम् । माहात्म्यं पापशमनं श्रुतं दुःखनिबर्हणम्

इति ते देवि कथितं ह्यक्षमालेश्वरोद्भवम्। माहात्म्यं पापशमनं श्रुतं दुःखनिबर्हणम्॥

Verse 129

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य उग्रसेनेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये उग्रसेनेश्वरमाहात्म्यवर्णनं नाम एकोनत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।