Adhyaya 166

Verse 1

देव्युवाच । प्रभासे संस्थिता या तु सावित्री ब्रह्मणः प्रिया । तस्याश्चरित्रं मे ब्रूहि देवदेव जगत्पते

देव्युवाच—हे देवदेव जगत्पते, प्रभासे संस्थिता या सावित्री ब्रह्मणः प्रिया, तस्याः आश्चर्यचरितं मे ब्रूहि।

Verse 2

व्रतमाहात्म्यसंयुक्तमितिहाससमन्वितम् । पाति व्रत्यकरं स्त्रीणां महाभाग्यं महोदयम्

व्रतमाहात्म्यसंयुक्तम् इतिहाससमन्वितम् एतत् आख्यानं व्रतचरिणीं स्त्रीणां रक्षां करोति, महाभाग्यं महोदयञ्च ददाति।

Verse 3

ईश्वर उवाच । कथयामि महादेवि सावित्र्याश्चरितं महत् । प्रभासक्षेत्रसंस्थायाः स्थल स्थाने महेश्वरि । यथा चीर्णं व्रतकरं सावित्र्या राजकन्यया

ईश्वर उवाच—हे महादेवि, सावित्र्याः महदाश्चर्यचरितं कथयामि। हे महेश्वरि, प्रभासक्षेत्रे तस्मिन् पुण्यस्थले यथा राजकन्या सावित्री व्रतं विधिवत् अचीर्णोत्।

Verse 4

आसीन्मद्रेषु धर्मात्मा सर्वभूतहिते रतः । पार्थिवोऽश्वपतिर्नाम पौरजानपद प्रियः

मद्रदेशे धर्मात्मा सर्वभूतहिते रतः। अश्वपतिरिति ख्यातः पार्थिवः पौरजानपदप्रियः आसीत्।

Verse 5

क्षमावाननपत्यश्च सत्यवादी जितेन्द्रियः । प्रभासक्षेत्रयात्रायामाजगाम स भूपतिः । यात्रां कुर्वन्विधानेन सावित्रीस्थलमागतः

क्षमावान् अनपत्यश्च सत्यवादी जितेन्द्रियः स भूपतिः। प्रभासक्षेत्रयात्रायाम् आजगाम; विधानेन यात्रां कुर्वन् सावित्रीस्थलम् आगतः।

Verse 6

स सभार्यो व्रतमिदं तत्र चक्रे नृपः स्वयम् । सावित्रीति प्रसिद्धं यत्सर्वकामफलप्रदम्

तत्र नृपः स्वयमेव सभार्यः सावित्रीति प्रसिद्धं सर्वकामफलप्रदं व्रतमिदं चकार।

Verse 7

तस्य तुष्टाऽभवद्देवि सावित्री ब्रह्मणः प्रिया । भूर्भुवःस्वरितीत्येषा साक्षान्मूर्तिमती स्थिता

देवि, ब्रह्मप्रियाऽसौ सावित्री तेन तुष्टा; ‘भूर्भुवःस्वः’ इति मन्त्रशक्तिः साक्षान्मूर्तिमतीव तत्र स्थिताऽभवत्।

Verse 8

कमंडलुधरा देवी जगामादर्शनं पुनः । कालेन वहुना जाता दुहिता देवरूपिणी

कमण्डलुधरा देवी पुनरदर्शनं जगाम; बहुना कालेन देवरूपिणी दुहिता जाता।

Verse 9

सावित्र्या प्रीतया दत्ता सावित्र्याः पूजया तथा । सावित्रीत्येव नामाऽस्याश्चक्रे विप्राज्ञया नृपः

सावित्र्या प्रीतया दत्ता, सावित्र्याः पूजनात् प्राप्ता; विप्राज्ञया नृपः तस्याः ‘सावित्री’ इत्येव नाम चकार।

Verse 10

सा विग्राहवतीव श्रीः प्रावर्धत नृपात्मजा । सावित्री सुकुमारांगी यौवनस्था बभूव ह

सा नृपात्मजा विग्राहवतीव श्रीरिव प्रावर्धत; सावित्री सुकुमाराङ्गी यौवनस्थां गताऽभवत्।

Verse 11

या सुमध्या पृथुश्रोणी प्रतिमा काञ्चनी यथा । प्राप्तेयं देवकन्या वा दृष्ट्वा तां मेनिरे जनाः

या सुमध्या पृथुश्रोणी काञ्चनी प्रतिमेव सा । तां दृष्ट्वा जनाः सर्वे मेनिरे देवकन्यकाम् ॥

Verse 12

सा तु पद्मा विशालाक्षी प्रज्वलतीव तेजसा । चचार सा च सावित्री व्रतं यद्भृगुणोदितम्

सा पद्मेव विशालाक्षी तेजसा ज्वलतीव हि । भृगुणोदितमादिष्टं सावित्रीव्रतमाचरत् ॥

Verse 13

अथोपोष्य शिरःस्नाता देवतामभिगम्य च । हुत्वाग्निं विधिवद्विप्रान्वाचयेद्वरवर्णिनी

अथोपोष्य शिरःस्नाता देवतामभिगम्य च । विधिवद्धुत्वा वह्नौ च विप्रान्वाचयदुत्तमा ॥

Verse 14

तेभ्यः सुमनसः शेषां प्रतिगृह्य नृपात्मजा । सखीपरिवृताऽभ्येत्य देवी श्रीवत्सरूपिणी

तेभ्यः सुमनसः शेषान् प्रतिगृह्य नृपात्मजा । सखीभिः परिवृता सा श्रीवत्साङ्केव देवता ॥

Verse 15

साऽभिवाद्य पितुः पादौ शेषां पूर्वं निवेद्य च । कृताञ्जलिर्वरारोहा नृपतेः पार्श्वतः स्थिता

सा पितुः पादयोः प्रणम्य शेषं पूर्वं निवेद्य च । कृताञ्जलिर्वरारोहा नृपतेः पार्श्वतोऽतिष्ठत् ॥

Verse 16

तां दृष्ट्वा यौवनप्राप्तां स्वां सुतां देवरूपिणीम् । उवाच राजा संमन्त्र्य पुत्र्यर्थं सह मन्त्रिभिः

तां स्वसुतां यौवनप्राप्तां देवरूपिणीं दृष्ट्वा राजा मन्त्रिभिः सह संमन्त्र्य पुत्र्यर्थं ततो वचः प्रोवाच।

Verse 17

पुत्रि प्रदानकालस्ते न हि कश्चिद्वृणोति माम् । विचारयन्न पश्यामि वरं तुल्यमिहात्मनः

पुत्रि, तव प्रदानकालोऽद्य प्राप्तः; न च कश्चिद् मामिह वृणोति। विचारयन्नपि वरं तुल्यमिहात्मनः न पश्यामि।

Verse 18

देवादीनां यथा वाच्यो न भवेयं तथा कुरु । पठ्यमानं मया पुत्रि धर्मशास्त्रेषु च श्रुतम्

देवादीनां पुरतः यथा निन्द्यवाच्यो न भवेयं तथा कुरु। पुत्रि, एतन्मया धर्मशास्त्रेषु पठितं श्रुतं च।

Verse 19

पितुर्गेहे तु या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता । ब्रह्महत्या पितुस्तस्य सा कन्या वृषली स्मृता

पितुर्गेहे या कन्या असंस्कृता रजः पश्यति, तस्य पितुः ब्रह्महत्यासमा दोषः; सा कन्या ‘वृषली’ इति स्मृता।

Verse 20

अतोऽर्थं प्रेषयामि त्वां कुरु पुत्रि स्वयंवरम् । वृद्धैरमात्यैः सहिता शीघ्रं गच्छावधारय

अतोऽर्थं त्वां प्रेषयामि; पुत्रि, स्वयंवरं कुरु। वृद्धैरमात्यैः सहिता शीघ्रं गच्छ; अवधारय।

Verse 21

एवमस्त्विति सावित्री प्रोच्य तस्माद्विनिर्ययौ । तपोवनानि रम्याणि राजर्षीणां जगाम सा

एवमस्त्विति सावित्री तस्माद्देशाद्विनिर्ययौ । सा राजर्षीणां रम्याणि तपोवनानि जगाम ह

Verse 22

मान्यानां तत्र वृद्धानां कृत्वा पादाभिवन्दनम् । ततोऽभिगम्य तीर्थानि सर्वाण्येवाश्रमाणि च

तत्र मान्यान् वृद्धान् सर्वान् कृत्वा पादाभिवन्दनम् । ततः तीर्थानि सर्वाणि सर्वे चाश्रमाञ्जगाम सा

Verse 23

आजगाम पुनर्वेश्म सावित्री सह मंत्रिभिः । तत्रापश्यत देवर्षिं नारदं पुरतः शुचिम्

पुनरागात् स्ववेश्मानं सावित्री सह मन्त्रिभिः । तत्रापश्यद्देवर्षिं नारदं पुरतः शुचिम्

Verse 24

आसीनमासने विप्रं प्रणम्य स्मितभाषिणी । कथयामास तत्कार्यं येनारण्यं गता च सा

आसीनं विप्रमासने प्रणम्य स्मितभाषिणी । कथयामास तत्कार्यं येनारण्यं गता च सा

Verse 25

सावित्र्युवाच । आसीच्छाल्वेषु धर्मात्मा क्षत्रियः पृथिवीपतिः । द्युमत्सेन इति ख्यातो दैवादन्धो वभूव सः

सावित्र्युवाच—आसीच्छाल्वेषु धर्मात्मा क्षत्रियः पृथिवीपतिः । द्युमत्सेन इति ख्यातो दैवादन्धोऽभवत् सः

Verse 26

आर्यस्य बालपुत्रस्य द्युमत्सेनस्य रुक्मिणा । सामन्तेन हृतं राज्यं छिद्रेऽस्मिन्पूर्ववैरिणा

आर्यस्य द्युमत्सेनस्य बालपुत्रवतः सतोऽपि । सामन्तो रुक्मी पूर्ववैरि छिद्रं लब्ध्वा राज्यं जहार ॥

Verse 27

स बालवत्सया सार्धं भार्यया प्रस्थितो वनम्

स बालवत्सया भार्यया सार्धं वनं प्रति प्रस्थितः ॥

Verse 28

स तस्य च वने वृद्धः पुत्रः परमधार्मिकः । सत्यवागनुरूपो मे भर्तेति मनसेप्सितः

स तस्य वने पुत्रो वृद्धः परमधार्मिकः । सत्यवागनुरूपो मे भर्तेति मनसेप्सितः ॥

Verse 29

नारद उवाच । अहो बत महत्कष्टं सावित्र्या नृपते कृतम् । बालस्वभावादनया गुणवान्सत्यवाग्वृतः

नारद उवाच । अहो बत महत्कष्टं सावित्र्या नृपते कृतम् । बालस्वभावादनया गुणवान्सत्यवाग्वृतः ॥

Verse 30

सत्यं वदत्यस्य पिता सत्यं माता प्रभाषते । सत्यं वदेति मुनिभिः सत्यवान्नाम वै कृतम्

सत्यं वदत्यस्य पिता सत्यं माता प्रभाषते । सत्यं वदेति मुनिभिः सत्यवान्नाम वै कृतम् ॥

Verse 31

नित्यं चाश्वाः प्रियास्तस्य करोत्यश्वाश्च मृन्मयान् । चित्रेऽपि च लिखत्यश्वांश्चित्राश्व इति चोच्यते

नित्यं ह्यश्वाः तस्य प्रियाः; स मृन्मयैरप्यश्वान् निर्माति, चित्रेष्वपि अश्वान् लिखति; तस्मात् स ‘चित्राश्व’ इति प्रसिद्धः।

Verse 32

सत्यवान्रंतिदेवस्य शिष्यो दानगुणैः समः । ब्रह्मण्यः सत्यवादी च शिबिरौशीनरो यथा

सत्यवान् रन्तिदेवस्य शिष्यः, दानगुणैस्तेन समः; ब्राह्मण्यः सत्यवादी च, यथा उशीनरपुत्रः शिबिः।

Verse 33

ययातिरिव चोदारः सोमवत्प्रियदर्शनः । रूपेणान्यतमोऽश्विभ्यां द्युमत्सेनसुतो बली

ययातिरिव उदारः, सोमवत् प्रियदर्शनः; रूपेण अश्विभ्यामिव तुल्यः, द्युमत्सेनसुतो बली।

Verse 34

एको दोषोऽस्ति नान्यश्च सोऽद्यप्रभृति सत्यवान् । संवत्सरेण क्षीणायुर्देहत्यागं करिष्यति

एको दोषोऽस्ति नान्यः; अद्यप्रभृति सत्यवान् क्षीणायुः। संवत्सरेण स देहत्यागं करिष्यति।

Verse 35

नारदस्य वचः श्रुत्वा दुहिता प्राह पार्थिवम्

नारदस्य वचः श्रुत्वा दुहिता पार्थिवं प्रति प्राह।

Verse 36

सावित्र्युवाच । सकृज्जल्पंति राजानः सकृज्जल्पंति ब्राह्मणाः । सकृत्कन्या प्रदीयेत त्रीण्येतानि सकृत्सकृत्

सावित्र्युवाच—राजानः सकृदेव प्रतिजल्पन्ति, ब्राह्मणाः सकृदेव वदन्ति; कन्या च सकृदेव प्रदीयते—एतानि त्रीणि ‘सकृत्सकृत्’ इति।

Verse 37

दीर्घायुरथवाल्पायुः सगुणो निर्गुणोऽपि वा । सकृद्वृतो मया भर्ता न द्वितीयं वृणोम्यहम्

दीर्घायुरथवाल्पायुः सगुणो निर्गुणोऽपि वा; मया सकृद्वृतो भर्ता, नाहं द्वितीयं वृणोमि।

Verse 38

मनसा निश्चयं कृत्वा ततो वाचाऽभिधीयते । क्रियते कर्मणा पश्चात्प्रमाणं हि मनस्ततः

प्रथमं मनसा निश्चयं कृत्वा, ततः वाचा प्रकाश्यते; पश्चात् कर्मणा क्रियते—तस्मात् मन एव प्रमाणम्।

Verse 39

नारद उवाच । यद्येतदिष्टं भवतः शीघ्रमेव विधीयताम् । अविघ्नेन तु सावित्र्याः प्रदानं दुहितुस्तव

नारद उवाच—यदि भवतः एतदिष्टं, तर्हि शीघ्रमेव विधीयताम्; तव दुहितुः सावित्र्याः प्रदानम् अविघ्नेन भवतु।

Verse 40

एवमुक्त्वा समुत्पत्य नारूदस्त्रिदिवं गतः । राजा च दुहितुः सर्वं वैवाहिकमथाकरोत् । शुभे मुहूर्ते पार्श्वस्थैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः

एवमुक्त्वा समुत्पत्य नारदस्त्रिदिवं गतः। राजा च दुहितुः सर्वं वैवाहिकं ततोऽकरोत्, शुभे मुहूर्ते पार्श्वस्थैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः।

Verse 41

सावित्र्यपि च तं लब्ध्वा भर्तारं मनसेप्तितम् । मुमुदेऽतीव तन्वंगी स्वर्गं प्राप्येव पुण्यकृत्

सावित्रीऽपि तं मनोऽभीष्टं भर्तारं लब्ध्वा तन्वङ्गी पुण्यकृदिव स्वर्गप्राप्ता अत्यन्तं मुमुदे।

Verse 42

एवं तत्राश्रमे तेषां तदा निवसतां सताम् । कालस्तु पश्यतां किञ्चिदतिचक्राम पार्वति

एवं तत्राश्रमे तेषां सतां निवसतां तदा, पश्यतामेव किञ्चित्कालोऽतिचक्राम, हे पार्वति।

Verse 43

सावित्र्यास्तु तदा नार्यास्तिष्ठन्त्याश्च दिवानिशम् । नारदेन यदुक्तं तद्वाक्यं मनसि वर्तते

सावित्र्यास्तु तदा साध्व्या दिवानिशं स्थितायाः, नारदेन यदुक्तं तद्वाक्यं मनसि नित्यं वर्तते।

Verse 44

ततः काले बहुतिथे व्यतिक्रान्ते कदाचन । प्राप्तः कालोऽथ मर्तव्यो यत्र सत्यव्रतो नृपः

ततः काले बहुतिथे व्यतीते कदाचन, यत्र सत्यव्रतो नृपः मर्तव्योऽभूत् स नियतकालः प्राप्तः।

Verse 45

ज्येष्ठमासे सिते पक्षे द्वादश्यां रजनीमुखे । गणयंत्याश्च सावित्र्या नारदोक्तं वचो हृदि

ज्येष्ठमासे सितपक्षे द्वादश्यां रजनीमुखे, सावित्र्या कालं गणयन्त्या नारदोक्तं वचो हृदि वर्तते।

Verse 46

चतुर्थेऽहनि मर्तव्यमिति संचिंत्य भामिनी । व्रतं त्रिरात्रमुद्दिश्य दिवारात्रं स्थिताऽश्रमे

चतुर्थेऽहनि मर्तव्यमिति संचिन्त्य सा भामिनी । त्रिरात्रव्रतमुद्दिश्य दिवारात्रमाश्रमेऽवसत् ॥

Verse 47

ततस्त्रिरात्रं न्यवसत्स्नात्वा संतर्प्य देवताम् । श्वश्रूश्वशुरयोः पादौ ववंदे चारुहासिनी

ततः सा त्रिरात्रं न्यवसत् स्नात्वा देवतां संतर्प्य । श्वश्रूश्वशुरयोः पादौ ववन्दे चारुहासिनी ॥

Verse 48

अथ प्रतस्थे परशुं गृहीत्वा सत्यवान्वनम् । सावित्र्यपि च भर्तारं गच्छंतं पृष्ठतोऽन्वयात्

अथ प्रतस्थे सत्यवान् परशुं गृहीत्वा वनं प्रति । सावित्री चापि भर्तारं गच्छन्तं पृष्ठतोऽन्वयात् ॥

Verse 49

ततो गृहीत्वा तरसा फलपुष्पसमित्कुशान् । अथ शुष्काणि चादाय काष्ठभारमकल्पयत्

ततो तरसा फलपुष्पसमित्कुशान् गृहीत्वा । शुष्ककाष्ठानि चादाय काष्ठभारमकल्पयत् ॥

Verse 50

अथ पाटयतः काष्ठं जाता शिरसि वेदना । काष्ठभारं क्षणात्त्यक्त्वा वटशाखावलंबितः

अथ काष्ठं पाटयतः शिरसि वेदना समजायत । काष्ठभारं क्षणात् त्यक्त्वा वटशाखामवलम्बत ॥

Verse 51

सावित्रीं प्राह शिरसो वेदना मां प्रबाधते । तवोत्संगे क्षणं तावत्स्वप्तुमिच्छामि सुन्दरि

सावित्रीं प्राह—शिरसि वेदना मां प्रबाधते; तवोत्सङ्गे क्षणमात्रं स्वप्तुमिच्छामि, सुन्दरि।

Verse 52

विश्रमस्व महाबाहो सावित्री प्राह दुःखिता । पश्चादपि गमिष्यामि ह्याश्रमं श्रमनाशनम्

दुःखिता सावित्री प्राह—विश्रमस्व महाबाहो; पश्चादपि श्रमनाशनमाश्रमं गमिष्यामि।

Verse 53

यावदुत्संगगं कृत्वा शिरोस्य तु महीतले । तावद्ददर्श सावित्री पुरुषं कृष्णपिंगलम्

यावदुत्सङ्गगं कृत्वा शिरस्तस्य महीतले, तावदेव सावित्री ददर्श पुरुषं कृष्णपिङ्गलम्।

Verse 54

किरीटिनं पीतवस्त्रं साक्षात्सूर्यमिवोदितम् । तमुवाचाथ सावित्री प्रणम्य मधुराक्षरम्

किरीटिनं पीतवस्त्रं साक्षात्सूर्यमिवोदितम्; तं प्रणम्य सावित्री मधुराक्षरमुवाच।

Verse 55

कस्त्वं देवोऽथवा दैत्यो यो मां धर्षितुमागतः । न चाहं केनचिच्छक्या स्वधर्माद्देव रोधितुम्

कस्त्वं देवोऽथवा दैत्यो यो मां धर्षितुमागतः? देव, नाहं केनचिदपि स्वधर्माद् रोधितुं शक्या।

Verse 56

विद्धि मां पुरुषश्रेष्ठ दीप्तामग्निशिखामिव

विद्धि मां पुरुषश्रेष्ठ दीप्तामग्निशिखामिव

Verse 57

यम उवाच । यमः संयमनश्चास्मि सर्वलोकभयंकरः

यम उवाच । यमः संयमनश्चास्मि सर्वलोकभयंकरः

Verse 58

क्षीणायुरेष ते भर्ता संनिधौ ते पतिव्रते । न शक्यः किंकरैर्नेतुमतोऽहं स्वयमागतः

क्षीणायुरेष ते भर्ता संनिधौ ते पतिव्रते । न शक्यः किंकरैर्नेतुमतोऽहं स्वयमागतः

Verse 59

एवमुक्त्वा सत्यव्रतशरीरात्पाशसंयुतः । अंगुष्ठमात्रं पुरुषं निचकर्ष यमो बलात्

एवमुक्त्वा सत्यव्रतशरीरात्पाशसंयुतः । अंगुष्ठमात्रं पुरुषं निचकर्ष यमो बलात्

Verse 60

अथ प्रयातुमारेभे पंथानं पितृसेवितम् । सावित्र्यपि वरारोहा पृष्ठतोऽनुजगाम ह

अथ प्रयातुमारेभे पंथानं पितृसेवितम् । सावित्र्यपि वरारोहा पृष्ठतोऽनुजगाम ह

Verse 61

पतिव्रतत्वाच्चाश्रांता तामुवाच यमस्तथा । निवर्त गच्छ सावित्रि मुहूर्तं त्वमिहागता

पतिव्रतधर्मबलात् सा न श्रान्ता; तदा यमः तामुवाच— “निवर्तस्व, सावित्रि; मुहूर्तमात्रमेव त्वमिहागता।”

Verse 62

एष मार्गो विशालाक्षि न केनाप्यनुगम्यते

एष मार्गो, विशालाक्षि, न केनापि सर्वैः अनुगम्यते।

Verse 63

सावित्र्युवाच । न श्रमो न च मे ग्लानिः कदाचिदपि जायते । भर्तारमनुगच्छन्त्या विशिष्टस्य च संनिधौ

सावित्र्युवाच— न मे श्रमो न च ग्लानिः कदाचिदपि जायते; भर्तारमनुगच्छन्त्या विशिष्टस्य च संनिधौ।

Verse 64

सतां सन्तो गतिर्नान्या स्त्रीणां भर्ता सदा गतिः । वेदो वर्णाश्रमाणां च शिष्याणां च गतिर्गुरुः

सतां सन्तो गतिर्नान्या; स्त्रीणां भर्ता सदा गतिः। वेदो वर्णाश्रमाणां च; शिष्याणां च गतिर्गुरुः।

Verse 65

सर्वेषामेव भूतानां स्थानमस्ति महीतले । भर्त्तारमेकमुत्सृज्य स्त्रीणां नान्यः समाश्रयः

सर्वेषामेव भूतानां स्थानमस्ति महीतले; भर्तारमेकमुत्सृज्य स्त्रीणां नान्यः समाश्रयः।

Verse 66

एवमन्यैः सुमधुरैर्वाक्यैर्धर्मार्थसंहितैः । तुतोष सूर्यतनयः सावित्रीं वाक्यमब्रवीत्

एवं धर्मार्थसंहितैः सुमधुरैः बहुभिर्वाक्यैः सूर्यतनयो यमः सन्तुष्टः सन् सावित्रीं प्रति वाक्यमब्रवीत्।

Verse 67

यम उवाच । तुष्टोऽस्मि तव भद्रं ते वरं वरय भामिनि । सापि वव्रे च राज्यं स्वं विनयावनतानना

यम उवाच—तुष्टोऽस्मि तव, भद्रं ते; वरं वरय भामिनि। सा अपि विनयावनतानना स्वराज्यं पुनरुद्धारं वव्रे।

Verse 68

चक्षुःप्राप्तिं तथा राज्यं श्वशुरस्य महात्मनः । पितुः पुत्रशतं चैव पुत्राणां शतमात्मनः

श्वशुरस्य महात्मनश्चक्षुःप्राप्तिं तथा राज्यं, पितुः पुत्रशतं, आत्मनश्च पुत्राणां शतं—एतान् वरान् सा ययाचे।

Verse 69

जीवितं च तथा भर्तुर्धर्मसिद्धिं च शाश्वतीम् । धर्मराजो वरं दत्त्वा प्रेषयामास तां ततः

भर्तुर्जीवितं तथा शाश्वतीं धर्मसिद्धिं च सा ययाचे। धर्मराजो वरं दत्त्वा ततः तां प्रेषयामास।

Verse 70

अथ भर्तारमासाद्य सावित्री हृष्टमानसा । जगाम स्वाश्रमपदं सह भर्त्रा निराकुला

अथ भर्तारमासाद्य सावित्री हृष्टमानसा निराकुला सती भर्त्रा सह स्वाश्रमपदं जगाम।

Verse 71

ज्येष्ठस्य पूर्णिमायां च तया चीर्णं व्रतं त्विदम् । माहात्म्यतोऽस्य नृपतेश्चक्षुःप्राप्तिरभूत्पुरः

ज्येष्ठमासस्य पूर्णिमायां सा यथाविधि इदं व्रतं समाचरत्। अस्य व्रतस्य माहात्म्यप्रभावात् नृपस्य पुरतः एव चक्षुःप्राप्तिरभवत्।

Verse 72

ततः स्वदेशराज्यं च प्राप निष्कण्टकं नृपः । पितास्याः पुत्रशतकं सा च लेभे सुताञ्छतम्

ततः नृपः स्वदेशराज्यं निष्कण्टकं प्राप। अस्याः पिता पुत्रशतकं लेभे, सा च स्वयम् अपि शतं सुतान् अजनयत्।

Verse 73

एवं व्रतस्य माहात्म्यं कथितं सकलं मया

एवं व्रतस्य सकलं माहात्म्यं मया सम्यक् कथितम्।

Verse 74

देव्युवाच । कीदृशं तद्व्रतं देव सावित्र्या चरितं महत् । तस्मिंस्तु ज्येष्ठमासे हि विधानं तस्य कीदृशम्

देव्युवाच—देव, सावित्र्या चरितं तत् महद् व्रतं कीदृशम्? ज्येष्ठमासे तस्य विधानं च कीदृशं भवति?

Verse 76

का देवता व्रते तस्मिन्के मन्त्राः किं फलं विभो । विस्तरेण महेश त्वं ब्रूहि धर्मं सनातनम्

तस्मिन् व्रते का देवता? के मन्त्राः? किं फलं, विभो? महेश, सनातनं धर्मं विस्तरेण त्वं ब्रूहि।

Verse 77

त्रयोदश्यां तु ज्येष्ठस्य दन्तधावनपूर्वकम् । त्रिरात्रं नियमं कुर्यादुपवासस्य भामिनि

ज्येष्ठमासस्य त्रयोदश्यां दन्तधावनपूर्वकं, हे भामिनि, उपवासरूपं त्रिरात्रनियमं सम्यक् आचरितव्यम्।

Verse 78

अशक्तस्तु त्रयोदश्यां नक्तं कुर्याज्जितेन्द्रियः । अयाचितं चतुर्दश्यां ह्युपवासेन पूर्णिमाम्

अशक्तः सन् त्रयोदश्यां जितेन्द्रियः नक्तव्रतं कुर्यात्; चतुर्दश्यां अयाचितभोजनं गृह्णीयात्, पूर्णिमायां तु उपवासेन व्रतं पूरयेत्।

Verse 79

नित्यं स्नात्वा तडागे वा महानद्यां च निर्झरे । पांडुकूपे तु सुश्रोणि सर्वस्नानफलं लभेत्

नित्यं तडागे वा महानद्यां वा निर्झरे वा स्नात्वापि, हे सुश्रोणि, पाण्डुकूपे स्नानेन सर्वस्नानफलं लभते।

Verse 80

विशेषात्पूर्णिमायां तु स्नानं सर्षपमृज्जलैः

विशेषतः पूर्णिमायां सर्षपमृज्जलैः स्नानं कर्तव्यम्।

Verse 81

गृहीत्वा वालुकं पात्रे प्रस्थमात्रे यशस्विनि । अथवा धान्यमादाय यवशालितिलादिकम्

हे यशस्विनि, पात्रे वालुकां प्रस्थमात्रां गृहीत्वा; अथवा यवशालितिलादिकं धान्यं समादाय।

Verse 82

ततो वंशमये पात्रे वस्त्रयुग्मेन वेष्टिते । सावित्रीप्रतिमां कृत्वा सर्वावयवशोभिताम्

ततः वंशमये पात्रे वस्त्रयुग्मेन वेष्टिते, सावित्रीप्रतिमां कृत्वा सर्वावयवशोभितां सम्यक् विन्यसेत्।

Verse 83

सौवर्णीं मृन्मयीं वापि स्वशक्त्या दारुनिर्मिताम् । रक्तवस्त्रद्वयं दद्यात्सावित्र्या ब्रह्मणः सितम्

स्वशक्त्यानुसारं सौवर्णीं मृन्मयीं वा दारुनिर्मितां प्रतिमां दद्यात्; सावित्र्यै रक्तवस्त्रद्वयं, ब्रह्मणे सितवस्त्रं च समर्पयेत्।

Verse 85

पूर्णकोशातकैः पक्वैः कूष्माण्डकर्कटीफलैः । नालिकेरैः सखर्जूरैः कपित्थैर्दाडिमैः शुभैः

पूर्णकोशातकैः पक्वैः कूष्माण्डकर्कटीफलैः, नालिकेरैः सखर्जूरैः कपित्थैर्दाडिमैः शुभैः पूजनसामग्रीं सम्यक् प्रकल्पयेत्।

Verse 86

जंबूजंबीरनारिंगैरक्षोटैः पनसैस्तथा । जीरकैः कटुखण्डैश्च गुडेन लवणेन च

जंबूजंबीरनारिंगैरक्षोटैः पनसैस्तथा, जीरकैः कटुखण्डैश्च गुडेन लवणेन च पूजनं समलङ्कुर्यात्।

Verse 87

विरूढैः सप्तधान्यैश्च वंशपात्रप्रकल्पितैः । रंजयेत्पट्टसूत्रैश्च शुभैः कुंकुमकेसरैः

विरूढैः सप्तधान्यैश्च वंशपात्रप्रकल्पितैः, शुभैः पट्टसूत्रैश्च कुंकुमकेसरैश्च रञ्जयेत् पूजास्थानम्।

Verse 88

अवतारं करोत्येवं सावित्री ब्रह्मणः प्रिया

एवं ब्रह्मणः प्रिया सावित्री अवतारं करोति।

Verse 89

तामर्च्चयीत मन्त्रेण सावित्र्या ब्रह्मणा समम् । इतरेषां पुराणोक्तो मंत्रोऽयं समुदाहृतः

सावित्र्या ब्रह्मणा समं मन्त्रेण तामर्चयीत। इतरेषामपि पुराणोक्तोऽयं मन्त्रः समुदाहृतः।

Verse 90

ओंकारपूर्वके देवि वीणापुस्तकधारिणि । वेदांबिके नमस्तुभ्यमवैधव्यं प्रयच्छ मे

ॐकारपूर्वके देवि वीणापुस्तकधारिणि। वेदाम्बिके नमस्तुभ्यं, अवैधव्यं प्रयच्छ मे॥

Verse 91

एवं संपूज्य विधिवज्जागरं तत्र कारयेत् । गीतवादित्रशब्देननरनारीकदंबकम् । नृत्यद्धसन्नयेद्रात्रिं नृत्यशास्त्रविशारदैः

एवं विधिवत् संपूज्य तत्र जागरं कारयेत्। गीतवादित्रशब्देन नरनारीकदम्बकम्। नृत्यद्धसन् नयेद्रात्रिं नृत्यशास्त्रविशारदैः॥

Verse 92

सावित्र्याख्यानकं चापि वाचयीत द्विजोत्तमान् । यावत्प्रभातसमयं गीतभावरसैः सह

सावित्र्याख्यानकं चापि वाचयीत द्विजोत्तमान्। यावत् प्रभातसमयं गीतभावरसैः सह॥

Verse 93

विवाहमेवं कृत्वा तु सावित्र्या ब्रह्मणा सह । परिधाप्य सितैर्वस्त्रैर्दंपतीनां तु सप्तकम्

एवं सावित्र्या ब्रह्मणा सह विवाहं कृत्वा, ततः सितैर्वस्त्रैः दम्पतीनां सप्तकं परिधापयेत्।

Verse 94

सावित्रीं ब्रह्मणा सार्धमेवं शक्त्या प्रपूजयेत् । गन्धैः सुगन्धपुष्पैश्च धूपनैवेद्यदीपकैः

एवं शक्त्या ब्रह्मणा सार्धं सावित्रीं सम्यक् प्रपूजयेत्—गन्धैः सुगन्धपुष्पैश्च धूपनैवेद्यदीपकैः।

Verse 95

अथ सावित्रीकल्पज्ञे सावित्र्याख्यानवाचके । दैवज्ञे ह्युञ्छवृत्तिस्थे दरिद्रे चाग्निहोत्रिणि

अथ सावित्रीकल्पज्ञं सावित्र्याख्यानवाचकं, दैवज्ञं च, उञ्छवृत्तिस्थं दरिद्रं चाग्निहोत्रिणं च (समाह्वयेत्)।

Verse 96

एवं दत्त्वा विधानेन तस्यां रात्रौ निमन्त्रयेत् । पौर्णमास्यां वटाधस्ताद्दंपतीनां चतुर्दश

एवं विधानेन दत्त्वा, तस्यां रात्रौ पौर्णमास्यां वटाधस्तात् दम्पतीनां चतुर्दश निमन्त्रयेत्।

Verse 97

ततः प्रभातसमये उषःकाल उपस्थिते । भक्ष्यभोज्यादिकं सर्वं सावित्रीस्थलमानयेत्

ततः प्रभातसमये उषःकाले उपस्थिते, भक्ष्यभोज्यादिकं सर्वं सावित्रीस्थलं आनयेत्।

Verse 98

पाकं कृत्वा तु शुचिना रक्षां कृत्वा प्रयत्नतः । ब्राह्मणान्गृहिणीयुक्तांस्तत आह्वानयेत्सुधीः

शुचिना पाकं कृत्वा, प्रयत्नतः रक्षां विधाय; ततः गृहिणीयुक्तान् ब्राह्मणान् सुधीः समाह्वयेत्।

Verse 99

सावित्र्याः स्थलके तत्र कृत्वा पादाभिषेचनम् । सुस्नातान्ब्राह्मणांस्तत्र सभार्यानुपवेशयेत्

तत्र सावित्र्याः स्थलके पादाभिषेचनं कृत्वा, सुस्नातान् ब्राह्मणान् सभार्यान् उपवेशयेत्।

Verse 100

सावित्र्याः पुरतो देवि दंपत्योर्भोजनं ददेत् । तेनाहं भोजितस्तत्र भवामीह न संशय

देवि, सावित्र्याः पुरतः दम्पत्योः भोजनं दद्यात्; तेनाहं तत्र भोजितो भवामि—इह न संशयः।

Verse 101

द्वितीयं भोजयेद्यस्तु भोजितस्तेन केशवः । लक्ष्म्याः सहायो वरदो वरांस्तस्य प्रयच्छति

यो द्वितीयं भोजयेत्, तेन केशवो भोजितः; लक्ष्मीसहायो वरदो वरान् तस्मै प्रयच्छति।

Verse 102

सावित्र्या सहितो ब्रह्मा तृतीये भोजितो भवेत् । एकैकं भोजनं तत्र कोटिभोजसमं स्मृतम्

तृतीये भोजने सावित्र्यासहितो ब्रह्मा भोजितो भवेत्; तत्रैकैकं भोजनं कोटिभोजसमं स्मृतम्।

Verse 103

अष्टादशप्रकारेण षड्रसीकृतभोजनम् । देव्यास्तत्र महादेवि सावित्रीस्थलसन्निधौ

तत्र महादेवि सावित्रीस्थलसन्निधौ देव्यै षड्रससम्पूर्णं अष्टादशविधं भोजनं समर्पयेत्।

Verse 104

विधवा न कुले तस्य न वंध्या न च दुर्भगा । न कन्याजननी चापि न च स्याद्भर्तुरप्रिया । अष्टौ दोषास्तु नारीणां न भवंति कदाचन

तस्य कुले विधवा न भवति, न वन्ध्या न च दुर्भगा; न कन्याजननी, न च भर्तुरप्रिया भवेत्। नारीणामष्टौ दोषाः कदाचन न भवन्ति।

Verse 105

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सावित्र्यग्रे च भोजनम् । दातव्यं सर्वदा देवि कटुनीलविवर्जितम्

तस्मात् देवि सर्वप्रयत्नेन सावित्र्यग्रे सर्वदा कटुनीलविवर्जितं भोजनं दातव्यम्।

Verse 106

न चाम्लं न च वै क्षारं स्त्रीणां भोज्यं कदाचन । पंचप्रकारं मधुरं हृद्यं सर्वं सुसंस्कृतम्

स्त्रीणां कदाचन न चाम्लं न च क्षारं भोज्यं; पञ्चप्रकारं मधुरं हृद्यं सर्वं सुसंस्कृतं प्रदेयम्।

Verse 107

घृतपूर्णापूपकाश्च बहुक्षीरसमन्विताः । पूपकास्तादृशाः कार्या द्वितीयाऽशोकवर्तिका

घृतपूर्णा बहुक्षीरसमन्विता अपूपकाः कार्याः; तादृशाः पूपकाः कर्तव्याः, द्वितीया चाशोकवर्तिका।

Verse 108

तृतीया पूपिका कार्या खर्जुरेण समन्विताः । चतुर्थश्चैव संयावो गुडाज्याभ्यां समन्वितः

तृतीयं पूपिकाः कार्याः खर्जूरसमन्विताः। चतुर्थं च संयावं गुडाज्यसमन्वितम्॥

Verse 109

आह्लादकारिणी पुंसां स्त्रीणां चातीव वल्लभा । धनधान्यजनोपेतं नारीनरशताकुलम् । पूपकैस्तु कुलं तस्या जायते नात्र संशयः

एते दानाः पुंसामाह्लादकारिण्यः स्त्रीणां चातिवल्लभाः। धनधान्यजनोपेतं नारीनरशताकुलं भवति; पूपकैस्तु तस्या वंशः प्रवर्धते, नात्र संशयः॥

Verse 110

न ज्वरो न च संतापो दुःखं च न वियोगजम् । अशोकवर्तिदानेन कुलानामेकविंशतिः

न ज्वरो न च संतापो न दुःखं वियोगजम्। अशोकवर्तिदानेन कुलानामेकविंशतिः (तृप्यन्ति/हितं लभन्ते)॥

Verse 111

वधूभिश्च सुतैश्चैव दासीदासैरनन्तकैः । पूरितं च कुलं तस्याः पूरिका या प्रयच्छति

या पूरिका प्रयच्छति तस्याः कुलं वधूभिः सुतैश्च दासीदासैरनन्तकैः पूरितं भवति॥

Verse 112

पुत्रिण्यो वै दुहितरो वधूभिः सहिताः कुले । शिखरिणीप्रदात्रीणां युवतीनां न संशयः

शिखरिणीप्रदात्रीणां युवतीनां कुले दुहितरः पुत्रिण्यो भवन्ति, वधूभिः सहिताश्च; नात्र संशयः॥

Verse 113

मोदते च कुलं सर्वं सर्वसिद्धिप्रपूरितम् । मोदकानां प्रदानेन एवमाह पितामहः

मोदकदानफलात् सर्वसिद्धिप्रपूरितं कुलं समन्तात् प्रमोदते—इति पितामहः (ब्रह्मा) अवदत्।

Verse 114

एतच्च गौरिणीनां तु भोजनं हि विशिष्यते

एतदेव गौरिणीनां भोजनं हि विशेषतः श्रेष्ठतमं परिकीर्त्यते।

Verse 115

सुभगा पुत्रिणी साध्वी धनऋद्धिसमन्विता । सहस्रभोजिनी देवि भवेज्जन्मनिजन्मनि

देवि, सा सुभगा पुत्रिणी साध्वी धनऋद्धिसमन्विता भवति; जन्मनि जन्मनि सहस्रभोजिनी च भवेत्।

Verse 116

पानानि चैव मुख्यानि हृद्यानि मधुराणि च । द्राक्षापानं तु चिंचायाः पानं गुडसमन्वितम्

मुख्यानि पानानि हृद्यानि मधुराणि च स्युः—द्राक्षापानं तथा गुडयुतं चिंचापानं च।

Verse 117

सरसेन तु तोयेन कृतखण्डेन वै शुभम् । सुवासिनीनां पेयं वै दातव्यं च द्विजन्मनाम्

सरसेन तोयेन कृतखण्डेन च युक्तं शुभं पेयं—सुवासिनीनां द्विजन्मनां च दातव्यं वै।

Verse 118

इतरैरितराण्येव वर्णयोग्यानि यानि च । सुरभीणि च पानानि तासु योग्यानि दापयेत्

इतरैः सह इतराण्येव स्ववर्णयोग्यानि यानि द्रव्याणि, तथा सुरभीणि पानानि तासु योग्यानीति दापयेत्।

Verse 119

प्रतिपूज्य विधानेन वस्त्रदानैः सकंचुकैः । कुङ्कुमेनानुलिप्तांगाः स्रग्दामभिरलंकृताः । गंधैर्धूपैश्च संपूज्य नालिकेरान्प्रदापयेत्

विधानेन प्रतिपूज्य, सकञ्चुकैर्वस्त्रदानैः, कुङ्कुमेनानुलिप्ताङ्गाः स्रग्दामभिरलङ्कृताः कृत्वा; गन्धैर्धूपैश्च संपूज्य, ततः नालिकेरान् प्रदापयेत्।

Verse 120

नेत्राणां चाञ्जनं कृत्वा सिन्दूरं चैव मस्तके । पूगीफलानि हृद्यानि वासितानि मृदूनि च । हस्ते दत्त्वा सपात्राणि प्रणिपत्य विसर्जयेत्

नेत्रयोः अञ्जनं कृत्वा, मस्तके च सिन्दूरं निधाय; हृद्यानि वासितानि मृदूनि च पूगीफलानि सपात्राणि हस्ते दत्त्वा, प्रणिपत्य विसर्जयेत्।

Verse 121

स्वयं च भोजयेत्पश्चाद्बंधुभिर्बालकैः सह

पश्चात् स्वयं च बन्धुभिः बालकैः सह भोजयेत्।

Verse 123

एवमेव पितॄणां च आगम्य स्वे च मन्दिरे । पिण्डप्रदानपूर्वं तु श्राद्धं कृत्वा विधानतः । पितरस्तस्य तुष्टा वै भवन्ति ब्रह्मणो दिनम्

एवमेव पितॄणां श्राद्धं स्वमन्दिरम् आगम्य, पिण्डप्रदानपूर्वं विधानतः कृत्वा; तस्य पितरः ब्रह्मणो दिनं यावत् तुष्टा भवन्ति।

Verse 124

तीर्थादष्टगुणं पुण्यं स्वगृहे ददतः शुभे । न च पश्यन्ति वै नीचाः श्राद्धं दत्तं द्विजातिभिः

तीर्थदानात् स्वगृहे शुभे दत्तं दानं पुण्यं अष्टगुणं भवति। द्विजातिभिर्दत्तं श्राद्धं नीचबुद्धयः न पश्यन्ति।

Verse 125

एकान्ते तु गृहे गुप्ते पितॄणां श्राद्धमिष्यते । नीचं दृष्ट्वा हतं तत्तु पितॄणां नोपतिष्ठति

एकान्ते गृहे गुप्ते रक्षिते च पितॄणां श्राद्धं कर्तव्यम्। नीचैर्दृष्टं तु तत् नश्यति, पितॄणां नोपतिष्ठते।

Verse 126

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं गुप्तं च कारयेत् । पितॄणां तृप्तिदं प्रोक्तं स्वयमेव स्वयंभुवा

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं गुप्तमेव कारयेत्। पितॄणां तृप्तिदं ह्येतत् स्वयंभुवा स्वयमेव प्रोक्तम्।

Verse 127

गौरीभोज्यादिका या तु उत्सर्गात्क्रियते क्रिया । राजसी सा समाख्याता जनानां कीर्तिदायिनी

गौरीभोज्यादिकं यत् तु उत्सर्गात् क्रियते कर्म। सा क्रिया राजसी प्रोक्ता, जनानां कीर्तिदायिनी।

Verse 128

इदं दानं सदा देयमात्मनो हित मिच्छता । श्राद्धे चैव विशेषेण यदीच्छेत्सात्त्विकं फलम्

इदं दानं सदा देयं स्वहितं योऽभिकाङ्क्षति। श्राद्धकाले विशेषेण, सात्त्विकं फलमिच्छता।

Verse 129

इदमुद्यापनं देवि सावित्र्यास्तु व्रतस्य च । सर्वपातकशुद्ध्यर्थं कार्यं देवि नरैः सदा । अकामतः कामतो वा पापं नश्यति तत्क्षणात्

देवि, एतत् सावित्र्याः व्रतस्य उद्यापनं कथितम्। सर्वपातकशुद्ध्यर्थं देवि, नरैः सदा कर्तव्यम्। अकामतः कामतो वा कृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति।

Verse 130

इह लोके तु सौभाग्यं धनं धान्यं वराः स्त्रियः । भवंति विविधास्तेषां यैर्यात्रा तत्र वै कृता

इह लोके तु सौभाग्यं धनं धान्यं च, वराः स्त्रियश्च विविधरूपाः भवन्ति; यैः तत्र वै यात्रा कृता।

Verse 131

इदं यात्राविधानं तु भक्त्या यः कुरुते नरः । शृणोति वा स पापैस्तु सर्वैरेव प्रमुच्यते

इदं यात्राविधानं यः भक्त्या करोति नरः, शृणोति वा; स सर्वैरेव पापैः प्रमुच्यते।

Verse 132

ज्येष्ठस्य पूर्णिमायां तु सावित्रीस्थलके शुभे । प्रदक्षिणा यः कुरुते फलदानैर्यथाविधि

ज्येष्ठपूर्णिमायां शुभे सावित्रीस्थलके, यः प्रदक्षिणां करोति, फलदानैः यथाविधि समर्पयन्।

Verse 133

अष्टोत्तरशतं वापि तदर्धार्धं तदर्धकम् । यः करोति नरो देवि सृष्ट्वा तत्र प्रदक्षिणाम्

अष्टोत्तरशतं वा, तदर्धं तदर्धार्धं वा; देवि, यः नरो तत्र प्रदक्षिणां समाप्य करोति।

Verse 134

अगम्यागमनं यैश्च कृतं ज्ञानाच्च मानवैः । अन्यानि पातकान्येवं नश्यंते नात्र संशयः

ये मानवाः ज्ञानतः कृतवन्तोऽगम्यागमनपातकं तथा अन्यानि पातकानि च, तेषामपि एतेन विधिना सर्वपापक्षयो भवति; अत्र संशयो नास्ति।

Verse 135

यैर्गत्वा स्थलके संध्या सावित्र्याः समुपासिता । स्वपत्न्याश्चैव हस्तेन पांडुकूपजलेन च

ये तत्र स्थले गत्वा पाण्डुकूपजलेन स्वहस्तेन स्वपत्न्या सह सावित्र्याः संध्यामुपासते, तैः तस्मिन् पुण्यक्षेत्रे संध्या यथाविधि सम्यगनुष्ठिता भवति।

Verse 136

भृंगारकनकेनैव मृन्मयेनाथ भामिनि । आनीय तु जलं पुण्यं संध्योपास्तिं करोति यः । तेन द्वादशवर्षाणि भवेत्संध्या ह्युपासिता

भामिनि, यो भृङ्गारकनकेन वा मृन्मयेन घटेन वा पुण्यं जलमानाय संध्योपास्तिं करोति, तेन द्वादशवर्षाणि संध्या ह्युपासिता भवति।

Verse 137

अश्वमेधफलं स्नाने दाने दशगुणं तथा । उपवासे त्वनंतं च कथायाः श्रवणे तथा

अत्र स्नानेऽश्वमेधफलं, दाने तस्य दशगुणं पुण्यं, उपवासे त्वनन्तं फलम्, तथा कथाश्रवणेऽपि तद्वत् पुण्यवृद्धिः।

Verse 166

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभास खण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये सावित्रीव्रतविधिपूजनप्रकारोद्यापनादिकथनंनाम षट्षष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कान्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे, प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये, “सावित्रीव्रतविधिपूजनप्रकारोद्यापनादिकथनम्” इति नाम षट्षष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः।