Adhyaya 205

Verse 1

देव्युवाच । भगन्देवदेवेश संसारार्णवतारक । ब्रूहि श्राद्धविधिं पुण्यं विस्तराज्जगतांपते

देव्युवाच— हे भगवन् देवदेवेश, संसारार्णवतारक; हे जगतां पते, श्राद्धविधिं पुण्यं विस्तरेण ब्रूहि।

Verse 2

कस्मिन्वासरभागे तु श्राद्धकृच्छ्राद्धमाचरेत् । अस्मिन्सरस्वती तीर्थे प्रभासक्षेत्र उत्तमे

कस्मिन्वासरभागे तु श्राद्धकृत् श्राद्धमाचरेत्— अस्मिन् सरस्वतीतीर्थे, प्रभासक्षेत्रे उत्तमे?

Verse 3

कस्मिंस्तीर्थे कृतं श्राद्धं बहुपुण्यफलं भवेत् । एतत्सर्वं महादेव यथावद्वक्तुमर्हसि

कस्मिंस्तीर्थे कृतं श्राद्धं बहुपुण्यफलं भवेत्? एतत्सर्वं महादेव, यथावत् क्रमशश्च वक्तुमर्हसि।

Verse 4

ईश्वर उवाच । प्रातःकाले मुहूतांस्त्रीन्संगवस्तावदेव तु । मध्याह्नस्त्रिमुहूर्तः स्यादपराह्णस्ततः परम्

ईश्वर उवाच—प्रातःकालः त्रिमुहूर्तपरिमितः; संगवोऽपि तावन्मात्रः। मध्याह्नः त्रिमुहूर्तः स्यात्, ततः परं चापराह्णः।

Verse 5

सायाह्नस्त्रिमुहूर्तः स्याच्छ्राद्धं तत्र न कारयेत् । राक्षसीनाम सा वेला गर्हिता सर्वकर्मसु

सायाह्नः त्रिमुहूर्तः स्यात्; तत्र श्राद्धं न कारयेत्। सा वेला राक्षसीनां प्रोक्ता, तस्मात् सर्वकर्मसु गर्हिता।

Verse 6

अह्नो मुहूर्ता विख्याता दशपंच च सर्वदा । तत्राष्टमो मुहूर्तो यः स कालः कुतपः स्मृतः

अह्नः मुहूर्ताः सदा पञ्चदश विख्याताः। तेषु यः अष्टमो मुहूर्तः, स कालः ‘कुतपः’ इति स्मृतः।

Verse 7

मध्याह्ने सर्वदा यस्मान्मन्दीभवति भास्करः । तस्मादनंतफलदस्तदारम्भो भविष्यति

मध्याह्ने यतः सदा भास्करः मन्दीभवति, तस्मात् तदा आरब्धं कर्म अनन्तफलप्रदं भवति।

Verse 8

मध्याह्नः खड्गपात्रं तु तथान्ये कालकम्बलाः । रूप्यं दर्भांस्तिला गावो दौहित्रश्चाष्टमः स्मृतः

मध्याह्नः, खड्गपात्रं, तथा अन्ये कालकम्बलाः; रूप्यं, दर्भाः, तिलाः, गावः, दौहित्रश्च—एतेऽत्र अष्टौ स्मृताः।

Verse 9

पापं कुत्सितमित्याहुस्तस्य सन्तापकारिणः । अष्ट चैवं मतास्तस्मात्कुतपा इति विश्रुताः

पापं कुत्सितमिति प्रोच्यते, यत् निन्द्यं सन्तापकारि च। तस्मादेतानि अष्टौ ‘कुतपा’ इति लोके विश्रुताः॥

Verse 10

ऊर्ध्वं मुहूर्तात्कुतपाद्यन्मुहूर्तचतुष्टयम् । मुहूर्तपञ्चकं चैव स्वधाभवनमिष्यते

कुतपमुहूर्तानन्तरं यन्मुहूर्तचतुष्टयं, तथा मुहूर्तपञ्चकं च—तत् पितृभ्यः स्वधार्पणाय ‘स्वधाभवनम्’ इति निर्दिश्यते॥

Verse 11

विष्णोर्देहसमुद्भूताः कुशाः कृष्णास्तिलास्तथा । श्राद्धस्य रक्षणार्थाय एतत्प्राहुर्दिवौकसः

विष्णोर्देहसमुद्भूताः कुशाः कृष्णास्तिलास्तथा। श्राद्धस्य रक्षणार्थाय देवा एतदुदाहरन्॥

Verse 12

तिलोदकाञ्जलिर्देयो जलस्थैस्तीर्थवासिभिः । सदर्भहस्तेनैकेन श्राद्धसेवनमिष्यते

तीर्थवासिभिः जलस्थैस्तिलोदकाञ्जलिर्देयः। एकेन सदर्भहस्तेन श्राद्धसेवनमिष्यते॥

Verse 13

त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः । त्रीणि चात्र प्रशंसंति शुद्धिमक्रोधमत्वराम्

त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि—दौहित्रः कुतपस्तिलाः। त्रीणि चात्र प्रशंसन्ति—शुद्धिमक्रोधमत्वराम्॥

Verse 14

दौहित्रं खड्गमित्युक्तं ललाटे शृङ्गमस्ति यत् । तस्य शृंगस्य यत्पात्रं तद्दौहित्रमिति स्मृतम्

दौहित्रं खड्ग इत्युक्तं यस्य ललाटे शृङ्गमस्ति। तस्य शृङ्गस्य यत्पात्रं तद्दौहित्रमिति स्मृतम्॥

Verse 15

क्षीरिणी वापि चित्रा गौस्तत्क्षीरायद्घृतं भवेत् । तद्दौहित्रमिति प्रोक्तं दैवे पित्र्ये च कर्मणि

क्षीरिणी चित्रगौरपि यत्क्षीराद्घृतं भवेत्। तद्दौहित्रमिति प्रोक्तं दैवे पित्र्ये च कर्मणि॥

Verse 16

दर्भाग्रं दैवमित्युक्तं समूलाग्रं तु पैतृकम् । तत्रावलंबिनो ये तु कुशास्ते कुतपाः स्मृताः

दर्भाग्रं दैवमित्युक्तं समूलाग्रं तु पैतृकम्। तत्रावलम्बिनो ये तु कुशास्ते कुतपाः स्मृताः॥

Verse 17

शरीरद्रव्यदाराभूमनोमंत्रद्वि जन्मनाम् । शुद्धिः सप्तसु विज्ञेया श्राद्धकाले विशेषतः

शरीरद्रव्यदाराभूमनोमन्त्रद्विजन्मनाम्। शुद्धिः सप्तसु विज्ञेया श्राद्धकाले विशेषतः॥

Verse 18

सप्तधा द्रव्यशुद्धिस्तु सोत्तमा मध्यमाऽधमा

सप्तधा द्रव्यशुद्धिस्तु सोत्तमा मध्यमाऽधमा॥

Verse 19

श्रुतं शौर्यं तपः कन्या शिष्याद्यं चान्वयागतम् । धनं सप्तविधं शुक्लमुपायोप्यस्य तादृशः

श्रुतं शौर्यं तपः कन्या शिष्याद्यं चान्वयागतम् । धनं सप्तविधं शुक्लं, तदुपायोऽपि तादृशः ॥

Verse 20

कुत्सितं कृषिवाणिज्यं शुक्लं शिल्पानुवृत्तिभिः । कृतोपकारादाप्तं च शंबलं समुदाहृतम्

कुत्सितं कृषिवाणिज्यं शुक्लं शिल्पानुवृत्तिभिः । कृतोपकारादाप्तं च शंबलं समुदाहृतम् ॥

Verse 21

उत्कोचतश्च यत्प्राप्तं यत्प्राप्तं चैव साहसात् । व्याजेनोपार्जितं यच्च तत्कृष्णं समुदाहृतम्

उत्कोचतश्च यत्प्राप्तं यत्प्राप्तं चैव साहसात् । व्याजेनोपार्जितं यच्च तत्कृष्णं समुदाहृतम् ॥

Verse 22

अन्यायोपार्जितैर्द्रव्यै र्यच्छ्राद्धं क्रियते नरैः । तृप्यंति तेन चण्डालाः पुष्कसाद्यासु योनिषु

अन्यायोपार्जितैर्द्रव्यैर्यच्छ्राद्धं क्रियते नरैः । तृप्यन्ति तेन चण्डालाः पुष्कसाद्यासु योनिषु ॥

Verse 23

अन्नप्रकिरणं यत्तु मनुष्यैः क्रियते भुवि । तेन तृप्तिमुपायांति ये पिशाचत्वमागताः

अन्नप्रकिरणं यत्तु मनुष्यैः क्रियते भुवि । तेन तृप्तिमुपायान्ति ये पिशाचत्वमागताः ॥

Verse 24

यत्पयः स्नानवस्त्रोत्थं भूमौ पतति पुत्रक । तेन ये तरुतां प्राप्तास्तेषांतृप्तिः प्रजायते

पुत्रक, स्नानवस्त्रात् यत् पयः भूमौ निपतति, तेनैव ये तरुतां प्राप्ताः, तेषां तृप्तिः प्रजायते।

Verse 25

यास्तु गंधांबुकणिकाः पतंति धरणीतले । ताभिराप्यायनं तेषां ये देवत्वमुपागताः

या गन्धाम्बुकणिकाः धरणीतले पतन्ति, ताभिरेव देवत्वमुपगतानां तेषां पितॄणाम् आप्यायनं भवति।

Verse 26

उद्धृतेष्वपि पिण्डेषु याश्चान्नकणिका भुवि । ताभिराप्यायनं तेषां तिर्यक्त्वं च कुले गताः

उद्धृतेष्वपि पिण्डेषु भुवि या अन्नकणिका अवशिष्यन्ते, ताभिरेव कुले गताः तिर्यक्त्वं प्राप्ताः पितरः आप्यायनं यान्ति।

Verse 27

ये चादग्धाः कुले बालाः स्त्रियो याश्चाप्यसंस्कृताः । विपन्नास्ते तु विकिरसंमार्जनसुलालसाः

ये च कुले अदग्धाः बालाः, स्त्रियश्च असंस्कृताः, विपन्नाः सन्तः ते विकिरसंमार्जनं सुलालसाः भवन्ति।

Verse 28

भुक्त्वा वा भ्रमते यच्च जलं यच्चाह्नि सेवते । ब्राह्मणानां तथान्नेन तेन तृप्तिं प्रयांति ते

भुक्त्वा यत् आचमनीयजलं, यच्चाह्नि सेवते, तथा ब्राह्मणानां दत्तमन्नं—तेनैव ते तृप्तिं प्रयान्ति।

Verse 29

पिशाचत्वमनुप्राप्ताः कृमिकीटत्वमेव ये । अथ कालान्प्रवक्ष्यामि कथ्यमा नान्निबोध मे

पिशाचत्वमनुप्राप्ता ये च कृमिकीटत्वमेव च । अथ कालान् प्रवक्ष्यामि, कथ्यमानं निबोध मे ॥

Verse 30

श्राद्धं कार्यममावास्यां मासिमासींदुसंक्षये । तथाष्टकासु विप्राप्तौ सूर्येन्दुग्रहणे तथा

अमावास्यायां श्राद्धं कार्यं मासि मासि इन्दुसंक्षये । तथाष्टकासु विप्राप्तौ सूर्येन्दुग्रहणे तथा ॥

Verse 31

अयने विषुवे युग्मे सामान्ये चार्कसंक्रमे । अमावास्याष्टकायां च कृष्णपक्षे विशेषतः

अयने विषुवे युग्मे सामान्ये चार्कसंक्रमे । अमावास्याष्टकायां च कृष्णपक्षे विशेषतः ॥

Verse 32

आर्द्रामघारोहिणीषु द्रव्यब्राह्मणसंगमे । गजच्छायाव्यतीपाते विष्टिवैधृति वासरे

आर्द्रामघारोहिणीषु द्रव्यब्राह्मणसंगमे । गजच्छायाव्यतीपाते विष्टिवैधृति वासरे ॥

Verse 33

वैशाखस्य तृतीयायां नवम्यां कार्त्तिकस्य च । पंचदश्यां तु माघस्य नभस्ये च त्रयोदशी

वैशाखस्य तृतीयायां नवम्यां कार्त्तिकस्य च । पञ्चदश्यां तु माघस्य नभस्ये च त्रयोदशी ॥

Verse 34

युगादयः स्मृता एता दत्त स्याक्षयकारिकाः

युगादय इति एता स्मृता; एतासु कालेषु दत्तं दानम् अक्षयपुण्यहेतुः भवति।

Verse 35

यस्य मन्वन्तरस्यादौ रथारूढो दिवाकरः । माघमासस्य सप्तम्यां सा तु स्याद्रथसप्तमी

यस्य मन्वन्तरस्य आदौ दिवाकरः रथारूढः इति श्रूयते, माघमासस्य सप्तमी सा रथसप्तमी इति कथ्यते।

Verse 36

वैशाखस्य तृतीयायां कृष्णायां फाल्गुनस्य च । पंचमी चैत्रमासस्य तस्यैवान्त्या तथापरा

वैशाखस्य तृतीया, फाल्गुनस्य कृष्णपक्षा तिथिः, चैत्रमासस्य पञ्चमी—एताः अपि तासु (विशेषतिथिषु) गणिताः; अन्त्या अपरा च तथा।

Verse 37

शुक्लत्रयोदशी माघे कार्त्तिकस्य च सप्तमी । कार्त्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पञ्चदशीति च । मन्वन्तराः स्मृता ह्येता दत्तस्याक्षयकारिकाः

माघे शुक्लत्रयोदशी, कार्त्तिकस्य सप्तमी, तथा कार्त्तिकी-फाल्गुनी-चैत्री-ज्यैष्ठी पूर्णिमाः—एता मन्वन्तरतिथयः स्मृताः; तासु दत्तं दानम् अक्षयफलप्रदम्।

Verse 38

श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढी च पूर्णिमा । कार्त्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पञ्चदशी तिथिः

श्रावणस्य कृष्णाष्टमी, आषाढस्य पूर्णिमा, तथा कार्त्तिकी-फाल्गुनी-चैत्री-ज्यैष्ठी पञ्चदशी-तिथयः—एताः अपि विशेषतिथयः स्मृताः।

Verse 39

मन्वादयः स्मृताश्चैता दत्तस्याक्षयकारिकाः । नवमी मार्गशीर्षस्य सप्तैताः संस्मरा म्यहम्

मन्वादयः स्मृताः सर्वे दत्तस्याक्षयकारिकाः। मार्गशीर्षनवम्याद्याः सप्तैताः संस्मराम्यहम्॥

Verse 40

कल्पनामादयो देवि दत्तस्याक्षयकारिकाः । तथा मन्वन्तरस्यादौ द्वादशैव वरानने

कल्पनामादयः सर्वे देवि दत्तस्याक्षयकारिकाः। तथा मन्वन्तरादौ तु द्वादशैव वरानने॥

Verse 41

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं वृद्धि श्राद्धं सपिण्डकम् । पार्वणं चातिविज्ञानं गोष्ठं शुद्ध्यर्थमुत्तमम्

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं वृद्धिश्राद्धं सपिण्डकम्। पार्वणं चातिविज्ञानं गोष्ठं शुद्ध्यर्थमुत्तमम्॥

Verse 42

कर्मांगं नवमं प्रोक्तं दैवकं दशमं स्मृतम् । एकादशं क्षयाहं तु पुष्ट्यर्थे द्वादशं स्मृतम्

कर्माङ्गं नवमं प्रोक्तं दैवकं दशमं स्मृतम्। एकादशं क्षयाहं तु पुष्ट्यर्थे द्वादशं स्मृतम्॥

Verse 43

सर्वेषामेव श्राद्धानां श्रेष्ठं सांवत्सरं स्मृतम् । अहन्यहनि यच्छ्राद्धं नित्यं तत्परिकीर्तितम्

सर्वेषां श्राद्धजातानां श्रेष्ठं सांवत्सरं स्मृतम्। अहन्यहनि यच्छ्राद्धं नित्यं तत्परिकीर्तितम्॥

Verse 44

वैश्वदेवविहीनं तु अशक्तावुदकेन तु । एकोद्दिष्टं तु यच्छ्राद्धं तन्नैमित्तिकमुच्यते

वैश्वदेवविहीनं यच्छ्राद्धं, अशक्तौ तु केवलोदकेनापि यत्क्रियते, एकोद्दिष्टं तदेव श्राद्धं ‘नैमित्तिकम्’ इति कथ्यते।

Verse 45

कामेन विहितं काम्यमभिप्रेतार्थसिद्धये । वृद्धौ यत्क्रियते श्राद्धं वृद्धि श्राद्धं तदुच्यते

अभिप्रेतार्थसिद्धये कामेन विहितं यच्छ्राद्धं तत् ‘काम्यश्राद्धम्’ उच्यते। वृद्धौ समृद्ध्यवसरे यत्क्रियते तदेव ‘वृद्धिश्राद्धम्’ इति कथ्यते।

Verse 46

ये समाना इति द्वाभ्यामेतच्छ्राद्धं सपिण्डनम् । अमावास्यां तु यच्छ्राद्धं तत्पार्वणमुदाहृतम्

‘ये समाना…’ इत्यादिद्वाभ्यां मन्त्राभ्यां निर्दिष्टं यच्छ्राद्धं तत् सपिण्डनसम्बद्धम्। अमावास्यायां यच्छ्राद्धं क्रियते तत् ‘पार्वणश्राद्धम्’ इति उदाहृतम्।

Verse 47

गोष्ठ्यां यत्क्रि यते श्राद्धं तद्गोष्ठीश्राद्धमुच्यते । क्रियते पापशुद्ध्यर्थं शुद्धिश्राद्धं तदुच्यते

गोष्ठ्यां यत्क्रियते श्राद्धं तद् ‘गोष्ठीश्राद्धम्’ उच्यते। पापशुद्ध्यर्थं यत्क्रियते तच्छ्राद्धं ‘शुद्धिश्राद्धम्’ इति कथ्यते।

Verse 48

निषेककाले सोमे च सीमन्तोन्नयने तथा । तथा पुंसवने चैव श्राद्धं कर्मांगमेव च

निषेककाले, सोमे च, सीमन्तोन्नयने तथा। पुंसवने च यच्छ्राद्धं क्रियते, तत् तेषां संस्काराणां कर्माङ्गमेव भवति।

Verse 49

देवमुद्दिश्य क्रियते यत्तद्दैवकमुच्यते । गच्छेद्देशान्तरं यस्तु श्राद्धं कार्यं तु सर्पिषा

देवमुद्दिश्य यत् श्राद्धं क्रियते तद् ‘दैवकं’ स्मृतम्। देशान्तरं गमिष्यतः सर्पिषा श्राद्धमाचरेत्॥

Verse 50

पुष्ट्यर्थमेतद्विज्ञेयं क्षयाहं द्वादशं स्मृतम् । मृतेऽहनि पितुर्यस्तु न कुर्याच्छ्राद्धमादरात्

पुष्ट्यर्थमेतद् विज्ञेयं ‘क्षयाह’ इति द्वादशं स्मृतम्। पितुर्मृतेऽहनि यस्तु श्राद्धं न कुर्याद् आदरात्॥

Verse 51

मातुश्चैव वरारोहे वत्सरान्ते मृतेऽहनि । नाहं तस्य महादेवि पूजां गृह्णामि नो हरिः

मातुश्चैव वरारोहे वत्सरान्ते मृतेऽहनि। नाहं तस्य महादेवि पूजां गृह्णामि नो हरिः॥

Verse 52

मृताहर्यो न जानाति मानवो यदि वा क्वचित् । तेन कार्यममावास्यां श्राद्धं माघेऽथ मार्गके

मृताहं यदि वा कश्चिन् न जानाति नरः क्वचित्। तेन कार्यममावास्यां श्राद्धं माघेऽथ मार्गके॥

Verse 53

अथ विप्रान्प्रवक्ष्यामि श्राद्धे ये केचन क्षमाः । विशिष्टः श्रोत्रियो योगी वेदविद्यासमन्वितः

अथ विप्रान् प्रवक्ष्यामि श्राद्धे ये केचन क्षमाः। विशिष्टः श्रोत्रियो योगी वेदविद्यासमन्वितः॥

Verse 54

त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडंगवित् । दौहित्रकस्तु जामाता स्वस्रीयः श्वशुरस्तथा

त्रिणाचिकेतः त्रिमधुविद् त्रिसुपर्णविद् षडङ्गवित्—एते; तथा दौहित्रः जामाता स्वस्रीयः श्वशुरश्च—श्राद्धे पात्रतां लभन्ते।

Verse 55

पञ्चाग्निकर्मनिष्ठश्च तपोनिष्ठश्च मातुलः । पितृमातृपरश्चैव शिष्यसंबंधिबांधवः

पञ्चाग्निकर्मनिष्ठो मातुलस्तपोनिष्ठश्च; पितृमातृपरश्च; तथा शिष्यसम्बन्धिभान्धवश्च—एते पूजनीयाः।

Verse 56

वेदार्थवित्प्रवक्ता च ब्रह्मचारी सहस्रदः । संबंधिनं तथा संतं दौहित्रं दुहितुः पतिम्

वेदार્થवित् प्रवक्ता च, ब्रह्मचारी, सहस्रदः; तथा सम्बन्धी सन्तः, दौहित्रः, दुहितुः पतिश्च—एतेऽपि पूजनीयाः।

Verse 57

भागिनेयं विशेषेण तथा बन्धुगणानपि । नातिक्रमेन्नरस्त्वेतान्मूर्खानपि वरानने

भागिनेयं विशेषेण बन्धुगणानपि; एतान् नरः नातिक्रमेत्—मूर्खानपि, वरानने।

Verse 58

न ब्राह्मणान्परीक्षेत देवकर्मण्युप स्थिते । पैत्रकर्मणि संप्राप्ते परीक्षेत प्रयत्नतः

देवकर्मणि उपस्थिते ब्राह्मणान् न परीक्षेत; पैत्रकर्मणि संप्राप्ते तु प्रयत्नतः परीक्षेत।

Verse 59

ये स्तेनाः पतिताः क्लीबा ये च नास्तिकवृत्तयः । तान्हव्यकव्ययोर्विप्राननर्हान्मनुर ब्रवीत्

ये स्तेनाः पतिताः क्लीबा ये च नास्तिकवृत्तयः, तान् हव्यकव्ययोर्विप्रान् अनर्हान् मनुरब्रवीत्।

Verse 60

जटिलं चानधीयानं दुर्बलं कितवं तथा । याजयंति च ये शूद्रांस्तांश्च श्राद्धे न पूजयेत्

जटिलं चानधीयानं दुर्बलं कितवं तथा, याजयन्ति च ये शूद्रान् तांश्च श्राद्धे न पूजयेत्।

Verse 61

चिकित्सकान्देवलकान्मांस विक्रयिणस्तथा । विपणैः पीरजीवंतो वर्ज्याः स्युर्हव्यकव्ययोः

चिकित्सकान् देवलकान् मांसविक्रयिणस्तथा, विपणैः पीरजीवन्तो वर्ज्याः स्युर्हव्यकव्ययोः।

Verse 62

प्रेष्यो ग्राम्यश्च राज्ञश्च कुनखी श्यावदंतकः । प्रतिरोद्धा गुरोश्चैव त्यक्ता ग्निर्वार्धुषिस्तथा

प्रेष्यो ग्राम्यश्च राज्ञश्च कुनखी श्यावदन्तकः, प्रतिरोद्धा गुरोश्चैव त्यक्ताग्निर्वार्धुषिस्तथा।

Verse 63

यक्ष्मी च पशुपालश्च परिवेत्ता निराकृतिः । ब्रह्मध्रुक्परिवित्तिश्च गणाभ्यन्तर एव च

यक्ष्मी च पशुपालश्च परिवेत्ता निराकृतिः, ब्रह्मध्रुक् परिवित्तिश्च गणाभ्यन्तर एव च।

Verse 64

कुशीलश्चैव काणश्च वृषलीपतिरेव च । पौनर्भवश्च कानीनः कितवो मद्यपस्तथा

कुशीलः काणश्चैव वृषलीपतिरपि तथा । पौनर्भवः कानीनश्च कितवो मद्यपस्तथा—एते दानप्रतिग्रहे वर्जनीयाः ॥

Verse 65

पापरोग्यभिशस्तश्च दांभिको रसविक्रयी । धनुःशराणां कर्त्ता च यश्च स्याद्दिधिषूपतिः

पापरोग्यभिशस्तश्च दांभिको रसविक्रयी । धनुःशराणां कर्त्ता च दिधिषूपतिरपि च—एते दानधर्मे निन्दिताः ॥

Verse 66

मित्रध्रुड्दूतवृत्तिश्च पुत्राचार्यस्तथैव च । भ्रमरी मण्डपाली च चित्रांगः पिशुनस्तथा

मित्रध्रुक् दूतवृत्तिश्च पुत्राचार्यस्तथैव च । भ्रमरी मण्डपाली च चित्राङ्गः पिशुनस्तथा—एतेऽपि निन्दितगणाः ॥

Verse 67

उन्मत्तोंऽधश्च बधिरो वेदनिन्दक एव च । हयगोऽश्वोष्ट्रदमको नक्षत्रैर्यश्च जीवति

उन्मत्तोऽन्धश्च बधिरो वेदनिन्दक एव च । हयगोऽश्वोष्ट्रदमकश्च नक्षत्रैर्जीवकोऽपि च—एतेऽपि दानप्रतिग्रहेऽयोग्याः ॥

Verse 68

पक्षिणां पोषको यश्च युद्धाचार्यस्तथैव च । स्रोतःसंभेदको यश्च वेश्यानां पोषणे रतः

पक्षिणां पोषको यश्च युद्धाचार्यस्तथैव च । स्रोतःसंभेदको यश्च वेश्यापोषणतत्परः—एतेऽपि दानधर्मे निन्दिताः ॥

Verse 69

गृहसंवेशको दूतः कृष्यारोपक एव च । आखेटी श्येनजीवी च कन्यादूषक एव च

गृहप्रवेशव्यवस्थापकः दूतश्च, कृष्यरोपणवेतनजीवी, आखेटी, श्येनजीवी, तथा कन्यादूषकः—एतेऽपि परिहर्तव्याः।

Verse 70

हिंस्रो वृषलपुत्रश्च गणानां चैव याजकः । आचारहीनः क्लीबश्च नित्ययाजनकस्तथा

हिंसकः, वृषलपुत्रः, गणानां याजकः, आचारहीनः, क्लीबः, नित्ययाजनकश्च—एतेऽपि निन्द्याः।

Verse 71

कृषिजीवी श्लीपदी च सद्भिर्निन्दित एव च । औरभ्रिको माहिषिकः परपूर्वा पतिस्तथा । प्रेतनिर्यातकाश्चैव वर्जनीयाः प्रयत्नतः

कृषिजीवी, श्लीपदी, सद्भिर्निन्दितः, औरभ्रिकः, माहिषिकः, परपूर्वापतिः, प्रेतनिर्यातकाः—एते सर्वे प्रयत्नतः वर्जनीयाः।

Verse 72

एतान्वै गर्हिताचारानपांक्तेयान्द्विजाधमान् । द्विजानां सति लाभे तू भयत्रैव विवर्जयेत्

एते गर्हिताचाराः अपांक्तेयाः द्विजाधमाः; द्विजानां सति लाभे तु सर्वथा विवर्जयेत्।

Verse 73

वीक्षांधो वैकतः काणः कुष्ठी च वृषलीपतिः । पापरोगी सहस्रस्य दातुर्नाशयते फलम्

वीक्षान्धः वैकतः काणः कुष्ठी वृषलीपतिश्च; पापरोगी स दातुः सहस्रफलमपि नाशयति।

Verse 74

यावद्भिः संस्पृशत्यङ्गैर्ब्राह्मणाञ्छ्रूद्रयाजकः । तावतां न भवेत्प्रेत्य दातुर्वा तस्य पैत्रिकम्

यावद्भिः शूद्रयाजकस्याङ्गैर्ब्राह्मणाः संस्पृश्यन्ते, तावतां प्रेत्य दातुः पैत्रिकं फलम् न भवति।

Verse 75

आदौ माहिषकं दृष्ट्वा मध्ये च वृषलीपतिम् । अन्ते वार्धुषिकं दृष्ट्वा निराशाः पितरो गताः

आदौ माहिषकं दृष्ट्वा, मध्ये वृषलीपतिं तथा; अन्ते वार्धुषिकं दृष्ट्वा—निराशाः पितरो यान्ति।

Verse 76

महिषी प्रोच्यते भार्या सा वैधव्येऽभिचारिणी । तस्यां यः क्षपते दोषां स वै माहिषिकः स्मृतः

महिषीति भार्या प्रोच्यते या वैधव्येऽभिचारिणी; तस्यां दोषं यः क्षपते स वै माहिषकः स्मृतः।

Verse 77

वृषलीत्युच्यते शूद्री तस्या यश्च पतिर्भवेत् । तदोष्ठलालासंसर्गात्पतितो वृषलीपतिः

वृषलीति शूद्री प्रोक्ता; तस्या यः पतिर्भवेत्, तदोष्ठलालासंसर्गात् पतितो वृषलीपतिः स्मृतः।

Verse 78

स्वं वृषं तु परित्यक्त्वा परेण तु वृषायते । वृषली सा तु विज्ञेया न शूद्री वृषली भवेत्

स्वं वृषं परित्यज्य परेण वृषायते या; सा वृषलीति विज्ञेया, न जन्मना शूद्री वृषली भवेत्।

Verse 79

चण्डाली बंधकी वेश्या रजःस्था या च कन्यका । कुटिला च स्वगोत्रा च वृषल्यः सप्त कीर्तिताः

चण्डाली बन्धकी वेश्या रजःस्था या च कन्यका । कुटिला च स्वगोत्रा च वृषल्यः सप्त कीर्तिताः ॥

Verse 80

पितुर्गेहे तु या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता । पतिताः पितरस्तस्याः कन्या सा वृषली भवेत्

पितुर्गेहे तु या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता । पतिताः पितरस्तस्याः कन्या सा वृषली भवेत् ॥

Verse 81

यस्तु तां वरयेत्कन्यां ब्राह्मणो ज्ञानपूर्वतः । अश्राद्धेयमपांक्तेयं तं विद्याद्वृषलीपतिम्

यस्तु तां वरयेत्कन्यां ब्राह्मणो ज्ञानपूर्वतः । अश्राद्धेयमपांक्तेयं तं विद्याद्वृषलीपतिम् ॥

Verse 82

गौरी कन्या प्रधाना वै मध्यमा कन्यका मता । रोहिणी तत्समा ज्ञेया अधमा च रजस्वला

गौरी कन्या प्रधाना वै मध्यमा कन्यका मता । रोहिणी तत्समा ज्ञेया अधमा च रजस्वला ॥

Verse 83

अप्राप्ते रजसि गौरी प्राप्ते रजसि रोहिणी । अव्यंजनकृता कन्या कुचहीना तु नग्निका

अप्राप्ते रजसि गौरी प्राप्ते रजसि रोहिणी । अव्यंजनकृता कन्या कुचहीना तु नग्निका ॥

Verse 84

सप्तवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा तु नग्निका । दशवर्षा भवेत्कन्या ह्यत ऊर्ध्वं रजस्वला

सप्तवर्षा तु गौरी स्यात्, नववर्षा तु नग्निका । दशवर्षा भवेत्कन्या, तत ऊर्ध्वं रजस्वला ॥

Verse 85

व्यंजनैर्हन्ति वै पुत्रान्कुलं हन्यात्पयोधरा । गतिमिष्टां तथा लोकान्हंति सा रजसा पितुः

व्यञ्जनैर्हन्ति वै पुत्रान्, कुलं हन्यात् पयोधरा । गतिमिष्टां तथा लोकान् हन्ति सा रजसा पितुः ॥

Verse 86

य उद्वहेद्रजोयुक्तां स ज्ञेयो वृषलीपतिः

य उद्वहेद्रजोयुक्तां स ज्ञेयो वृषलीपतिः ॥

Verse 87

यत्करोत्येकरात्रेण वृषलीसेवनाद्द्विजः । तद्भैक्ष्यभुग्जपन्नित्यं त्रिभिर्वर्षैर्व्यपोहति

यत्करोत्येकरात्रेण वृषलीसेवनाद्द्विजः । तद्भैक्ष्यभुग्जपन्नित्यं त्रिभिर्वर्षैर्व्यपोहति ॥

Verse 205

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धानर्हब्राह्मणपरीक्षणकथनंनाम पञ्चोत्तरद्विशततमो ऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे ‘श्राद्धानर्हब्राह्मणपरीक्षणकथनम्’ नाम पञ्चोत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥