Adhyaya 204
अध्यायेऽस्मिन् प्रश्नोत्तररूपेण तत्त्वोपदेशः प्रवर्तते। देवी सरस्वत्याः माहात्म्यं विस्तरेण श्रोतुमिच्छति, तथा तीर्थयात्राविधौ मुखद्वारेण प्रवेशस्य पुण्यं, स्नानदानयोः फलम्, अन्यत्र निमज्जनस्य परिणामं, श्राद्धस्य विधिनियमाः, मन्त्राः, अधिकारिणो ब्राह्मणाः, भोज्यवस्तूनि, दानप्रकाराश्च इति सूक्ष्मप्रश्नान् पृच्छति। ईश्वरः दानश्राद्धविधिक्रमं क्रमशः प्रकाशयितुं प्रतिजानीते। ततः सरस्वत्याः पावनत्वं बहुप्रकारेण स्तौति—सरस्वतीजलम् अतिशयपुण्यकरं, समुद्रेण सह सङ्गमे देवैरपि दुर्लभमिति; सा लोके सौख्यदात्री शोकनाशिनी च निरूप्यते। वैशाखमासस्य तथा सोमसम्बद्धव्रतानां दुर्लभता निर्दिश्यते, सरस्वतीदर्शन-स्पर्श-प्राप्तिः अन्यतपःप्रायश्चित्तेभ्यः श्रेष्ठेति प्रतिपाद्यते। सरस्वतीजले निवसतां विष्णुलोके दीर्घवासः फलमिति दृढं फलं कथ्यते; प्रभासे सरस्वतीं न पश्यन्ति ये, ते आध्यात्मिकदृष्टिहीनैरिवोपमीयन्ते। सरस्वती ज्ञानविस्तारस्य शुद्धविवेकस्य च सदृशी, सौन्दर्यबुद्ध्यादिगुणैः प्रशस्यते। अन्यनदीभिः समुद्रेण च सह तस्याः सङ्गमः परमं तीर्थमिति, तत्र स्नानदानयोः महायज्ञसदृशं फलं, सरस्वतीजलेन स्नाताः भाग्यवन्तो मान्याश्चेति वर्ण्यते।
Shlokas
Verse 1
देव्युवाच । भगवन्देवदेवेश संसारार्णवतारक । सरस्वत्याश्च माहात्म्यं विस्तरात्कथयस्व मे
देव्युवाच । भगवन् देवदेवेश संसारार्णवतारक । सरस्वत्याश्च माहात्म्यं विस्तरात् कथयस्व मे ॥
Verse 2
यात्रागतानां देवेशि पुरुषाणां जितात्मनाम् । मुखद्वारे तु किं पुण्यं स्नानदाने च शंकर
देवेशि, यात्रागतानां जितात्मनाम् पुरुषाणां मुखद्वारे किं पुण्यं भवति? तथा स्नानदाने किं पुण्यं, हे शंकर?
Verse 3
अवगाहनेन चान्यत्र फलं किंस्वित्प्रजायते । श्राद्धस्य किं विधानं तु के मंत्रास्तत्र के द्विजाः
अन्यत्रावगाहनेन किं फलं प्रजायते? तत्र श्राद्धस्य किं विधानं? के मन्त्राः, के च द्विजाः नियोज्याः?
Verse 4
किं ग्राह्यं किञ्च भोक्तव्यं ब्राह्मणैः श्राद्धकर्मणि । कानि दानानि देयानि नृभिर्यात्रा फलेप्सुभिः
श्राद्धकर्मणि ब्राह्मणैः किं ग्राह्यं किं च भोक्तव्यं? तथा यात्राफलेप्सुभिः नृभिः कानि दानानि देयानि?
Verse 5
ईश्वर उवाच । शृणु देविप्रवक्ष्यामि दानश्राद्धविधिक्रमम् । सरस्वत्याश्च माहात्म्यं कीर्त्यमानं निबोध मे
ईश्वर उवाच—देवि, शृणु; दानश्राद्धविधिक्रमं प्रवक्ष्यामि। तथा सरस्वत्याः माहात्म्यं कीर्त्यमानं मत्तः निबोध।
Verse 6
पुण्यं सारस्वतं तोयं यत्र तत्रावगाह्यते । सागरेण तु संमिश्रं देवानामपि दुर्लभम्
यत्र तत्र सरस्वतं पुण्यं तोयं अवगाह्यते, तत्र पुण्यं भवति। सागरेण संमिश्रं तु तद् देवानामपि दुर्लभम्।
Verse 7
सरस्वती सर्वनदीषु पुण्या सरस्वती लोकसुखावगाहा । सरस्वतीं प्राप्य न दुःखिता नराः सदा न शोचंति परत्र चेह वा
सरस्वती सर्वनदीषु पुण्यतमा, लोकसुखस्यावगाहनरूपा। सरस्वतीं प्राप्य नराः दुःखेन न पीड्यन्ते; इह परत्र च सदा न शोचन्ति॥
Verse 8
पुण्यं सारस्वतं तीर्थं पुण्यकृल्लभते नरः । दुर्लभं त्रिषु लोकेषु वैशाख्या सोमपर्वणि
पुण्यं सारस्वतं तीर्थं पुण्यकर्मा नरः प्राप्नोति। त्रिषु लोकेषु तस्य लाभः दुर्लभः, विशेषतः वैशाखे सोमपर्वणि॥
Verse 9
अमा सोमेन संयुक्ता यदि तत्रैव लभ्यते । तत्र किं क्रियते देवि पर्वकोटिशतैरपि
अमा सोमेन संयुक्ता यदि तत्रैव लभ्यते। देवि, तदा अन्यत्र पर्वकोटिशतैरपि किं साध्यते॥
Verse 10
चान्द्रायणानि कृच्छ्राणि महासां तपनानि च । प्रायश्चित्तानि दीयन्ते यत्र नास्ति सरस्वती
चान्द्रायणानि कृच्छ्राणि महासान्तपनानि च। प्रायश्चित्तानि दीयन्ते यत्र नास्ति सरस्वती॥
Verse 11
यावदस्थि शरीरस्य तिष्ठेत्सारस्वते जले । तावद्वर्षसहस्राणि विष्णुलोके वसे न्नरः । जात्यन्धैस्ते समा ज्ञेया मृतैः पंगुभिरेव च
यावदस्थि शरीरस्य तिष्ठेत् सारस्वते जले। तावद्वर्षसहस्राणि विष्णुलोके वसेन्नरः। जात्यन्धैस्ते समा ज्ञेयाः मृतैः पङ्गुभिरेव च॥
Verse 12
समर्था ये न पश्यन्ति प्रभासस्थां सरस्वतीम् । ते देशास्तानि तीर्थानि आश्रमास्ते च पर्वताः
समर्था ये न पश्यन्ति प्रभासस्थां सरस्वतीम् । तेषां देशास्तथा तीर्थान्याश्रमाः पर्वताश्च तु तया विना न किञ्चिदिव मान्याः ॥
Verse 13
येषां सरस्वती देवी मध्ये याति सरिद्वरा । त्रैलोक्यपावनीं पुण्यां संश्रिता ये सरस्वतीम् । संसारकर्दमामोदमाजिघ्रन्ति न ते पुनः
येषां मध्ये सरिद्वरा देवी सरस्वती याति । त्रैलोक्यपावनीं पुण्यां सरस्वतीं ये समाश्रिताः । ते न पुनः संसारकर्दमामोदमाजिघ्रन्ति ॥
Verse 14
शब्दविद्येव विस्तीर्णा मतैव जगतः प्रिया । सतां मतिरिव स्वच्छा रमणीया सरस्वती
शब्दविद्येव विस्तीर्णा मतैव जगतः प्रिया । सतां मतिरिव स्वच्छा रमणीया सरस्वती ॥
Verse 15
त्रैलोक्यशोभितां देवीं दिव्य तोयां सुनिर्मलाम् । स नीचो यः पुमानेतां न वन्देत सरस्वतीम्
त्रैलोक्यशोभितां देवीं दिव्यतोयां सुनिर्मलाम् । स नीचो यः पुमानेतां न वन्देत सरस्वतीम् ॥
Verse 16
स्वर्गनिश्रेणिसंभूता प्रभासे तु सरस्वती । नापुण्यवद्भिः संप्राप्तुं पुंभिः शक्या महानदी
स्वर्गनिश्रेणिसंभूता प्रभासे तु सरस्वती । नापुण्यवद्भिः संप्राप्तुं पुंभिः शक्या महानदी ॥
Verse 17
चन्द्रभागा च गंगा च तथा यत्र सरस्वती । देवास्ते न मनुष्यास्ते तिस्रो नद्यः पिबन्ति ये
यत्र चन्द्रभागा गङ्गा च तथा सरस्वती च प्रवहन्ति, तत्र यास्तिस्रो नद्यः पिबन्ति ते मनुष्याः न, देवाः एव।
Verse 18
सत्यमेव मया देवि जाह्नवी शिरसा धृता । याः काश्चित्सरितो लोके तासां पुण्या सरस्वती
सत्यं देवि, मया जाह्नवी शिरसा धृता; लोके याः काश्चित् सरितः, तासां मध्ये सरस्वती परमपुण्या फलप्रदा।
Verse 19
दर्शनेन सरस्वत्या राजसूयो न राजते । गंडूषश्चाश्वमेधाद्वै सर्व क्रतुवरं पयः
सरस्वत्याः केवलदर्शनेनापि राजसूयो न राजते; तस्या जलस्यैकः गण्डूषोऽपि अश्वमेधात् श्रेष्ठः—सर्वक्रतुफलेषु तत् पयः वरम्।
Verse 21
वहन्ति येषां कालेन ते न काल वशा नराः । देवि किं बहुनोक्तेन वर्णितेन पुनःपुनः । सरस्वत्याः परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति
येषां कालेन वहन्ति ते नराः कालवशा न भवन्ति; देवि, किं बहुनोक्तेन पुनःपुनर्वर्णनेन? सरस्वत्याः परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति।
Verse 22
तत्रैव दुर्लभं स्नानं यत्र सागरसंगमः । तत्र स्नानेन दानेन कोटियज्ञफलं लभेत्
यत्र सागरस्य सङ्गमः, तत्रैव स्नानं दुर्लभं महाफलप्रदम्; तत्र स्नानेन दानेन च कोटियज्ञफलं लभेत्।
Verse 23
यत्र सारस्वतं तोयं सागरोर्मिसमाकुलम् । तत्र स्नास्यंति ये मर्त्या भाग्यवन्तो युगेयुगे
यत्र सारस्वतं तोयं सागरोर्मिभिराकुलं भवति, तत्र ये मर्त्याः स्नानं कुर्वन्ति ते युगेयुगे भाग्यवन्त एव।
Verse 24
ते धन्यास्ते नमस्कार्यास्तेषां स्फीततरं यशः । येषां कलेवरं नॄणां सिक्तं सारस्वतैर्जलैः
ते धन्याः ते नमस्कार्याः, तेषां यशः स्फीततरं भवति; येषां नॄणां कलेवरं सारस्वतैर्जलैः सिक्तं पवित्रं च भवति।