Adhyaya 61
ईश्वरः प्राभासक्षेत्रे पूर्वदिग्भागे श्रीदैत्यसूदनस्य सन्निधौ स्थितां वैष्णवीस्वभावां क्षेत्रदूतीं देवीं वर्णयति। विष्णुना पीडिताः बलवन्तो दैत्याः दक्षिणां दिशं प्रति गत्वा नानादिव्यायुधैः सह दीर्घं संग्रामं चक्रुः। तान् दमनं दुष्करं दृष्ट्वा विष्णुः भैरवीशक्तिं महामायां तेजोमयीं च आवाहयामास; सा तत्क्षणादेव प्रादुर्भूता। विष्णुं दृष्ट्वा देवी नेत्रयोर्विस्तारं कृत्वा विशालनयना जाता, तस्मादस्या नाम ‘विशालाक्षी’ इति प्रसिद्धं, तत्रैव शत्रुनाशिनी प्रतिष्ठिता। ततः सोमेश्वर-दैत्यसूदनयोः सम्बन्धेन ‘उमाद्वय’पूजाविधानं, तथा तीर्थयात्राक्रमः—प्रथमं सोमेश्वरदर्शनं, ततः श्रीदैत्यसूदनदर्शनम्—निरूप्यते। माघमासे तृतीयायां तिथौ विशेषपूजा विहिता; तस्य फलम्—वंशपरम्परायां अपुत्रत्वनिवृत्तिः, आरोग्यं, सुखं, नित्यभक्तस्य च नित्यं सौभाग्यवृद्धिः। अस्य माहात्म्यस्य श्रवणेन पापनाशः, धर्मवृद्धिश्च भवतीति संक्षिप्ता फलश्रुतिः।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवीं क्षेत्रदूतीं तु वैष्णवीम् । श्रीदैत्यसूदनाद्देवि पूर्वभागे व्यवस्थिताम्
ईश्वर उवाच—ततो गच्छेन्महादेवीं क्षेत्रदूतीं वैष्णवीं; श्रीदैत्यसूदनात् देवि पूर्वभागे व्यवस्थिताम्।
Verse 2
योगेश्वर्यास्तथैशान्यां धनुषां सप्तके स्थिताम् । महादौर्भाग्यदग्धानां स्थितां भेषजरूपिणीम्
योगेश्वर्याः समीपे तु ईशान्यां दिशि सा स्थिता । धनुषां सप्तके दूरे महादौर्भाग्यदग्धानां भेषजरूपिणी ॥
Verse 3
चाक्षुषस्यांतरे देवि यदा दैत्या बलोत्कटाः । हन्यमाना विष्णुनाऽथ दक्षिणां दिशमाविशन्
चाक्षुषेऽन्तरे देवि यदा दैत्या बलोत्कटाः । विष्णुना हन्यमानास्ते दक्षिणां दिशमाविशन् ॥
Verse 4
तत्र वर्षशतं साग्रं दैत्याश्चक्रुर्महाहवम् । विष्णुना सह देवेशि दिव्यास्त्रैश्च पृथग्विधैः
तत्र वर्षशतं साग्रं दैत्याश्चक्रुर्महाहवम् । विष्णुना सह देवेशि दिव्यास्त्रैर्नानाविधैः ॥
Verse 5
दुःखवध्यांस्ततो ज्ञात्वा विष्णुः कमललोचनः । सस्मार भैरवीं शक्तिं महामायां महाप्रभाम्
दुःखवध्यांस्ततो ज्ञात्वा विष्णुः कमललोचनः । सस्मार भैरवीं शक्तिं महामायां महाप्रभाम् ॥
Verse 6
सा स्मृता क्षणमात्रेण विष्णुना प्रभविष्णुना । तत्रागता महादेवी आनंदस्फुरितेक्षणा
सा स्मृता क्षणमात्रेण विष्णुना प्रभविष्णुना । तत्रागता महादेवी आनन्दस्फुरितेक्षणा ॥
Verse 7
विशाले तु कृते देव्या लोचने विष्णुदर्शनात् । विशालाक्षी ततो जाता तत्रस्था दैत्यनाशिनी
विष्णुदर्शनात् देव्या लोचने विशाले कृते, सा ततः ‘विशालाक्षी’ इति ख्याता; तत्रावस्थितैव दैत्यनाशिनी बभूव।
Verse 8
अस्मिन्कल्पेसमाख्याता ललितोमा वरानने । उमाद्वयं समाख्यातं सोमेशे दैत्यसूदने
अस्मिन् कल्पे, वरानने, सा ‘ललितोमा’ इति समाख्याता; ‘उमाद्वयम्’ इदं सोमेशे दैत्यसूदने च प्रसिद्धम्।
Verse 9
पूर्वं सोमेश्वरे पश्येत्पश्चाच्छ्रीदैत्यसूदने । उमा द्वयं पूजयित्वा तीर्थयात्राफलं लभेत्
पूर्वं सोमेश्वरे दर्शनं कुर्यात्, पश्चात् श्रीदैत्यसूदने; उमाद्वयं पूजयित्वा तीर्थयात्राफलं समवाप्नुयात्।
Verse 10
माघे मासि तृतीयायां विधिना योऽर्चयेत्तु ताम् । न संततिविहीनः स्यात्तस्यकोट्यन्वये नरः
माघमासे तृतीयायां यो विधिना तामर्चयेत्, तस्य कोट्यन्वयेऽपि नरः न संततिविहीनः स्यात्।
Verse 11
यो नित्यमीक्षते तत्र भक्त्या परमया युतः । आरोग्यसुखसौभाग्यसंयुक्तोऽसौ भवेच्चिरम्
यः तत्र नित्यं परमभक्तियुतः पश्यति, स चिरं आरोग्यसुखसौभाग्यसंयुक्तो भवति।
Verse 12
इति संक्षेपतः प्रोक्तं माहात्म्यं ललितोद्भवम् । श्रुतं यत्पापनाशाय जायते धर्मवृद्धये
इति संक्षेपतः प्रोक्तं ललितोद्भवं माहात्म्यम्। यत् श्रुतं पापनाशाय भवति धर्मवृद्धये॥
Verse 61
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभास क्षेत्रमाहात्म्ये ललितोमाविशालाक्षी माहात्म्यवर्णनंनामैकषष्टितमोऽध्यायः
इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये ‘ललितोमाविशालाक्षीमाहात्म्यवर्णनम्’ नामैकषष्टितमोऽध्यायः समाप्तः॥