Adhyaya 186
ईश्वरः देवीं प्रति कथयति—मङ्कीशस्य पश्चिमे त्रिसङ्गमसम्बद्धं महत् नागस्थानं गच्छ; तत् तीर्थं महापापहरं प्रभावशालि च। अत्र बलभद्रस्य आख्यानं निबद्धम्—कृष्णस्य देहत्यागं श्रुत्वा स प्रभासं आगत्य क्षेत्रस्य अतुलं माहात्म्यं यदूनां विनाशं च दृष्ट्वा वैराग्यं जगाम। स शेषनागरूपेण देहं त्यक्त्वा परमं त्रिसङ्गमतीर्थं प्राप्य पातालमुखं ‘द्वार’ इव महद् अपश्यत्, तेन शीघ्रं प्रविश्य अनन्तनिवासं जगाम। तस्मात् नागरूपेण प्रविष्टत्वात् तत् स्थानं ‘नागस्थानम्’ इति प्रसिद्धम्; यत्र देहत्यागः कृतः तत् ‘शेषस्थानम्’ इति ख्यातं, नागरादित्यस्य पूर्वदिशि। उपदेशः—त्रिसङ्गमे स्नानं, नागस्थानपूजनं, पञ्चम्यां संयताहारसहितं उपवासः, श्राद्धकर्म, यथाशक्ति ब्राह्मणाय दक्षिणादानं च। फलश्रुतिः—दुःखनिवृत्तिः रुद्रलोकप्राप्तिश्च; मधुयुक्तक्षीरान्नादिभिः शेषनागाय समर्प्य ब्राह्मणभोजनं कृतं चेत् कोटिभोजनफलसमं पुण्यं भवतीति दानस्य महिमा प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि नागस्थानमनुत्तमम् । मंकीशात्पश्चिमे भागे संगमत्रितयं गतम्
ईश्वर उवाच—ततः, महादेवि, मंकीशात् पश्चिमभागे स्थितं संगमत्रययुक्तं अनुत्तमं नागस्थानं गच्छेत्।
Verse 2
पापघ्नं सर्वजंतूनां पातालविवरं महत्
तत् सर्वजन्तूनां पापं नाशयति; पातालप्रवेशाय महद् विवरं च तत्।
Verse 3
बलभद्रः पुरा देवि श्रुत्वा कृष्णस्य पंचताम् । भल्लतीर्थे तु भल्लेन ततः प्रभासमागतः
पुरा देवि, कृष्णस्य पञ्चतां श्रुत्वा बलभद्रः भल्लतीर्थे भल्लेन विद्धः सन् ततः प्रभासं समागतः।
Verse 4
क्षेत्रं महाप्रभावं हि ज्ञात्वा सर्वार्थसिद्धिदम् । यादवानां क्षयं कृत्वा ततो वैराग्यमेयिवान्
सर्वार्थसिद्धिप्रदं महाप्रभावं क्षेत्रमिदं ज्ञात्वा, यादवक्षयं कृत्वा, ततः स वैराग्यम् एयिवान्।
Verse 5
शेषनागेशरूपेण निष्क्रम्य च शरीरतः । गच्छन्गच्छंस्तदा प्राप्य तीर्थं त्रैसंगमं परम्
शेषनागेशरूपेण शरीरान्निष्क्रम्य स गच्छन्गच्छंस्तदा परमं त्रैसङ्गमाख्यं तीर्थं प्राप।
Verse 6
पातालस्य तदा दृष्ट्वा द्वारं विवररूपकम् । प्रविष्टोऽथ जगामाशु यत्रानंतः स्वयं स्थितः
तदा पातालस्य विवररूपकं द्वारं दृष्ट्वा स प्रविश्य शीघ्रं जगाम यत्रानन्तः स्वयं स्थितः।
Verse 7
यतो नागस्वरूपेण स्थानेऽस्मिंश्च समाविशत् । तत्प्रभृत्येव देवेशि नागस्थानमिति श्रुतम्
यतोऽस्मिन् स्थाने नागस्वरूपेण समाविशत्, तत्प्रभृत्येव देवेशि ‘नागस्थानम्’ इति प्रसिद्धं श्रुतम्।
Verse 8
नागरादित्यपूर्वेण यत्र कायो विसर्जितः । तदद्यापि प्रसिद्धं वै शेषस्थानमिति श्रुतम्
नागरादित्यपूर्वे यत्र कायो विसर्जितः, तदद्यापि वै ‘शेषस्थानम्’ इति प्रसिद्धं श्रुतम्।
Verse 9
अतः स्नात्वा महादेवि तत्र तीर्थे त्रिसंगमे । नागस्थानं समभ्यर्च्य पञ्चम्यामकृताशनः
अतः महादेवि त्रिसङ्गमतीर्थे स्नात्वा नागस्थानं समभ्यर्च्य पञ्चम्यां अकृताशनः स्यात्।
Verse 10
श्राद्धं कृत्वा यथाशक्त्या दत्त्वा विप्राय दक्षिणाम् । विमुक्तः सर्वदुःखेभ्यो रुद्रलोकं स गच्छति
श्राद्धं यथाशक्ति कृत्वा विप्राय दक्षिणां प्रदाय च। स सर्वदुःखविमुक्तो रुद्रलोकं गच्छति॥
Verse 11
पायसं मधुसंमिश्रं भक्ष्यभोज्यैः समन्वितम् । शेषनागं समुद्दिश्य विप्रं यस्तत्र भोजयेत् । कोटिभोज्यं कृतं तेन जायते नात्र संशयः
मधुसंमिश्रं पायसं भक्ष्यभोज्यसमन्वितम्। शेषनागं समुद्दिश्य यो विप्रं भोजयेत् तत्र। तेन कोटिभोज्यकृतं पुण्यं जायते नात्र संशयः॥
Verse 186
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये नाग स्थानमाहात्म्यवर्णनंनाम षडशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः
इति श्रीस्कान्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये ‘नागस्थानमाहात्म्यवर्णनम्’ नाम षडशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः समाप्तः॥