Adhyaya 16

Verse 1

ईश्वर उवाच । पातालविवरस्यापि माहात्म्यं शृणु सांप्रतम् । पूर्वपृष्टं महादेवि ब्रह्मणा विश्वकर्मणा

ईश्वर उवाच—पातालविवरस्यापि माहात्म्यं शृणु सांप्रतम्। पूर्वं पृष्टं महादेवि ब्रह्मणा विश्वकर्मणा च॥

Verse 2

तमोभावे समुत्पन्ने जातास्तत्रैव राक्षसाः । सूर्यस्य द्वेषिणः सर्वे ह्यसंख्याता महाबलाः

तमोभावे समुत्पन्ने जातास्तत्रैव राक्षसाः। सूर्यस्य द्वेषिणः सर्वे ह्यसंख्याता महाबलाः॥

Verse 3

ते तु दृष्ट्वा महात्मानं समुद्यंतं दिवाकरम् । ते धूम्रप्रमुखाः सर्वे जहसुः सूर्यमंजसा

ते तु दृष्ट्वा महात्मानं समुद्यन्तं दिवाकरम्। ते धूम्रप्रमुखाः सर्वे जहसुः सूर्यमञ्जसा॥

Verse 4

अस्माकमंतकः कोऽयं विद्यते पापकर्मकृत् । इत्यूचुर्विविधा वाचः सूर्यस्याग्रे स्थितास्तदा

अस्माकमन्तकः कोऽयं विद्यते पापकर्मकृत्। इत्यूचुर्विविधा वाचः सूर्यस्याग्रे स्थितास्तदा॥

Verse 5

इति श्रुत्वा तदा देवः क्रोधस्फुरिताधरः । राक्षसानां वचश्चैव भक्ष्यमाणो दिवाकरः

इति तद्वचनं श्रुत्वा तदा देवो दिवाकरः । क्रोधस्फुरिताधरो भूत्वा राक्षसैर्वाक्प्रहारैर्भक्ष्यमाण इवाभवत् ॥

Verse 6

ततः क्रोधाभिभूतेन चक्षुषा चावलोकयत् । स क्रूररक्षःक्षयकृत्तिमिरद्विपकेसरी

ततः क्रोधाभिभूतेन चक्षुषा स व्यलोकयत् । स क्रूररक्षःक्षयकृत्तिमिरद्विपकेसरी रविः ॥

Verse 7

महांशुमान्खगः सूर्यस्तद्विनाशमचिंतयत् । अजानन्नंततश्छिद्रं राक्षसानां दिवस्पतिः

महांशुमान्खगः सूर्यस्तद्विनाशमचिन्तयत् । अजानन्नन्ततश्छिद्रं राक्षसानां दिवस्पतिः ॥

Verse 8

स धर्मविच्युतान्दृष्ट्वा पापोपहतचेतसः । एवं संचिंत्य भगवान्दध्यौ ध्यानं प्रभाकरः

स धर्मविच्युतान्दृष्ट्वा पापोपहतचेतसः । एवं सञ्चिन्त्य भगवान्दध्यौ ध्यानं प्रभाकरः ॥

Verse 9

अजानंस्तेजसा ग्रस्तं त्रैलोक्यं रजनीचरैः । ततस्ते भानुना दृष्टाः क्रोधाध्मातेन चक्षुषा

अजानंस्तेजसा ग्रस्तं त्रैलोक्यं रजनीचरैः । ततस्ते भानुना दृष्टाः क्रोधाध्मातेन चक्षुषा ॥

Verse 10

निपेतुरंबरभ्रष्टाः क्षीणपुण्या इव ग्रहाः । राक्षसैर्वेष्टितो धूम्रो निपतञ्छुशुभेंऽबरात्

निपेतुरम्बरभ्रष्टाः क्षीणपुण्या इव ग्रहाः। राक्षसैर्वेष्टितो धूम्रो निपतञ्छुशुभेऽम्बरात्॥

Verse 11

अर्द्धपक्वं यथा तालफलं कपिभिरावृतम् । यदृच्छया निपेतुस्ते यंत्रमुक्ता यथोपलाः

अर्द्धपक्वं यथा तालफलं कपिभिरावृतम्। यदृच्छया निपेतुस्ते यन्त्र-मुक्ता यथोपलाः॥

Verse 12

ततो वायु वशाद्भ्रष्टा भित्त्वा भूमिं रसातलम् । जग्मुस्ते क्षेत्रमासाद्य प्रभासं वरवर्णिनि

ततो वायुवशाद्भ्रष्टा भित्त्वा भूमिं रसातलम्। जग्मुस्ते क्षेत्रमासाद्य प्रभासं वरवर्णिनि॥

Verse 13

यत्र चार्कस्थलो देवः सर्वसिद्धिप्रदायकः । तत्सान्निध्यस्थितं देवि पातालविवरं महत्

यत्र चार्कस्थलो देवः सर्वसिद्धिप्रदायकः। तत्सान्निध्यस्थितं देवि पातालविवरं महत्॥

Verse 14

अन्यानि कोटिशः संति तानि लुप्तानि भामिनि । कृतस्मरात्समारभ्य यावदर्कस्थलो रविः

अन्यानि कोटिशः सन्ति तानि लुप्तानि भामिनि। कृतस्मरात्समारभ्य यावदर्कस्थलो रविः॥

Verse 15

देवमातुर्वरं प्राप्य सिद्धयोऽष्टौ व्यवस्थिताः । एतस्मिन्नंतरे देवि सूर्यक्षेत्रमुदाहृतम्

देवमातुः वरं प्राप्य सिद्धयः अष्टौ यथास्थानं व्यवस्थिताः। अस्मिन्नन्तरे देवि तत् क्षेत्रं ‘सूर्यक्षेत्रम्’ इति प्रख्यातम् अभवत्॥

Verse 16

सूर्यस्य तेजसो देवि मध्यभागं हि तत्स्मृतम् । सर्वं हेममयं देवि नापुण्यस्तत्र वीक्षते

सूर्यस्य तेजसः देवि मध्यभागः स एव स्मृतः। सर्वं हेममयं देवि तत्र नापुण्यं कदाचन दृश्यते॥

Verse 17

विवराणां शतं चैकं स्पर्शाश्चैव तु कोटिशः । तत्र संति महादेवि सिद्धेशस्तु प्ररक्षति

विवराणां शतं चैकं स्पर्शाश्चैव तु कोटिशः। तत्र सन्ति महादेवि सिद्धेशस्तु प्ररक्षति॥

Verse 18

इदं क्षेत्रं महादेवि प्रियं सूर्यस्य सर्वदा । सूर्यपर्वणिसंप्राप्ते कुरुक्षेत्राधिकं प्रिये

इदं क्षेत्रं महादेवि प्रियं सूर्यस्य सर्वदा। सूर्यपर्वणि सम्प्राप्ते कुरुक्षेत्राधिकं प्रिये॥

Verse 19

ब्राह्मी चैव हिरण्या च संगमश्च महोदधेः । एतत्त्रिसंगमं देवि कोटितीर्थ फलप्रदम्

ब्राह्मी च हिरण्या च संगमश्च महोदधेः। एतत् त्रिसंगमं देवि कोटितीर्थफलप्रदम्॥

Verse 20

देवमाता च तत्रैव मंकीशस्तत्र तिष्ठति । नागस्थानं नगस्थानं तत्रैव समुदाहृतम् ।१

तत्रैव देवमाता वर्तते, मंकीशोऽपि तत्र तिष्ठति। तत्रैव ‘नागस्थानं’ तथा ‘नगस्थानं’ इति स्थानद्वयं समुदाहृतम्॥

Verse 21

इति संक्षेपतः प्रोक्तमर्कस्थलमहोदयम् । राक्षसानां च संपातादभूच्च विवरं यथा

इति संक्षेपतः प्रोक्तम् अर्कस्थलस्य महोदयम्; राक्षसानां संपातात् यथा विवरं समभवत् तदपि कथितम्॥

Verse 22

अन्यानि तत्र देवेशि लुप्तानि विवराणि वै । एवं तु प्रकटं तत्र दृश्यतेऽद्यापि भामिनि

देवेशि, तत्र अन्यानि विवराणि लुप्तानि वै; भामिनि, एतत्तु प्रकटं तत्र अद्यापि दृश्यते॥

Verse 23

श्रीमुखं नाम तद्द्वारं रक्ष्यते मातृभिः प्रिये । वर्षमेकं चतुर्द्दश्यां नियमाद्यस्तु पूजयेत्

प्रिये, तद्द्वारं ‘श्रीमुखम्’ इति नाम्ना ख्यातम्; मातृभिः रक्ष्यते। यः नियमेन वर्षमेकं चतुर्दश्यां पूजयेत्—

Verse 24

तत्र मातृगणान्देवि सुनंदाद्यान्विधानतः । पशुपुष्पोपहारैश्च धूपदीपैस्तथोत्तमैः । विप्राणां भोजनैर्देवि तस्य सिद्धिर्भविष्यति

देवि, तत्र सुनन्दादीन् मातृगणान् विधानतः पशुपुष्पोपहारैः, उत्तमैर्धूपदीपैश्च पूजयेत्। देवि, विप्राणां भोजनैः तस्य सिद्धिर्भविष्यति॥

Verse 25

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्रार्कस्थलसंनिधौ । पूजयेन्मातरः सर्वा यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तत्रार्कस्थल-संनिधौ । मातरः सर्वाः पूजयेत्, यदि स्वात्मसिद्धिम् इच्छेत् ॥

Verse 26

एतास्तु मातरो देवि सुनंदागणनामतः । ख्यातिं यांति प्रभासे तु क्षेत्रेस्मिन्वरवर्णिनि

एतास्तु मातरः देवि सुनन्दागण-नामतः । प्रभासेऽस्मिन् पवित्रे क्षेत्रे ख्यातिं यान्ति वरवर्णिनि ॥

Verse 27

एतत्संक्षेपतः प्रोक्तं पातालोत्तरमध्यतः । तच्छ्रुत्वा मुच्यते देवि सर्वापद्भ्यो नरोत्तमः

एतत् संक्षेपतः प्रोक्तं पातालोत्तर-मध्यतः । एतच्छ्रुत्वा विमुच्येत देवि नरोत्तमः सर्वापद्भ्यः ॥