
ईश्वरः महादेवीं प्रति प्रभासक्षेत्रस्य वायुभागे कामेशसमीपे “सप्तधन्वन्तर”परिमाणे स्थितं महाप्रभावं योगेश्वरनाम लिङ्गं वर्णयति। तस्य दर्शनमात्रेण पापनाशः स्यात्; पूर्वयुगे तु तदेव “गणेश्वर” इति प्रसिद्धम्। अस्य उत्पत्तौ कथ्यते—असंख्याः बलवन्तो गणाः प्रभासं माहेश्वरं क्षेत्रं ज्ञात्वा तत्र आगत्य सहस्रं दिव्यवर्षाणि योगनियमैः सह घोरं तपः चक्रुः। तेषां षडङ्गयोगेन वृषध्वजः प्रसन्नः सन् लिङ्गस्य “योगेश्वर” इति नाम ददौ, योगफलप्रदं च तद् अकरोत्। यः विधिवत् भक्त्या योगेशं पूजयति स योगसिद्धिं स्वर्गसुखं च प्राप्नोति; एषा पूजा सुवर्णमेरुदान-पृथिवीदानादिभ्यः अपि श्रेष्ठा इति प्रशंस्यते। फलसम्पूर्ण्यर्थं वृषभदानं अपि विधीयते। ततः प्रभासे निवसन्ति “रुद्रैकादश” इति, ये सर्वदा पूज्याः; तेषां कथां श्रुत्वा क्षेत्रस्य पूर्णपुण्यं लभ्यते, तान् अजानन् निन्द्यते। अन्ते—सोमेश्वरपूजनानन्तरं शतरुद्रीयजपः कर्तव्यः; तेन सर्वरुद्रपुण्यं सिध्यति। एतद् रहस्यं पापनाशकं पुण्यवर्धनं च इति उपसंहरति।
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि योगेश्वरमिति श्रुतम् । कामेशाद्वायवे भागे धनुषां सप्तके स्थितम्
ईश्वर उवाच—ततो गच्छेन्महादेवि योगेश्वरमिति श्रुतम्। कामेशाद्वायवे भागे धनुषां सप्तके स्थितम्॥
Verse 2
लिंगं महाप्रभावं हि दर्शनात्पापनाशनम् । पूर्वे युगे तु संख्यातं गणेश्वरमिति श्रुतम्
लिङ्गं महाप्रभावं हि दर्शनात्पापनाशनम्। पूर्वे युगे तु संख्यातं गणेश्वरमिति श्रुतम्॥
Verse 3
पुरा मम गणा देवि असंख्याता महावलाः । क्षेत्रं माहेश्वरं ज्ञात्वा प्रभासं समुपागमन्
पुरा मम गणाः देवि असंख्याता महावलाः। क्षेत्रं माहेश्वरं ज्ञात्वा प्रभासं समुपागमन्॥
Verse 4
तत्रस्थाश्च तपो घोरं तेपुस्ते योगमाश्रिताः । दिव्याब्दानां सहस्रं तु ततस्तुष्टो महेश्वरः
तत्रस्थाश्च तपो घोरं तेपुस्ते योगमाश्रिताः। दिव्याब्दानां सहस्रं तु ततस्तुष्टो महेश्वरः॥
Verse 5
यस्मा त्षडंगयोगेन तेषां तुष्टो वृषध्वजः । तेन योगेश्वरं नाम लिंगं योगफलप्रदम्
यस्मात् षडङ्गयोगेन तेषां तुष्टो वृषध्वजः। तेन योगेश्वरं नाम लिङ्गं योगफलप्रदम्॥
Verse 6
यस्तमर्चयते भक्त्या सम्यक्पूजाविधानतः । स योगसिद्धिमाप्नोति मोदते दिवि देववत्
यस्तं भक्त्या सम्यक् पूजाविधानतः समर्चयति, स योगसिद्धिमवाप्नोति, दिवि देववत् प्रमोदते।
Verse 7
यो दद्यात्कांचनं मेरुं कृत्स्नां चैव वसुन्धराम् । योगेशं पूजयेद्यस्तु स तयोरधिकः स्मृतः
यो मेरुं काञ्चनमयं दद्यात् कृत्स्नां च वसुन्धराम्; यस्तु योगेशं पूजयति, स तयोः अधिकः स्मृतः।
Verse 8
वृषभस्तत्र दातव्यः संपूर्णफलहेतवे । एवमेकादश प्रोक्ता रुद्राः प्राभासमाश्रिताः । नित्यं पूज्याश्च वंद्याश्च क्षेत्रस्य फलमीप्सुभिः
तत्र संपूर्णफलहेतवे वृषभो दातव्यः। एवमेकादश रुद्राः प्राभासमाश्रिताः प्रोक्ताः; क्षेत्रफलमीप्सुभिः नित्यं पूज्याश्च वन्द्याश्च।
Verse 9
य एतां चैव शृणुयाद्रुद्रैकादशसंहिताम् । तस्य क्षेत्रफलं सर्वं प्रभासांतरवासिनः
य एतां रुद्रैकादशसंहितां शृणुयात्, तस्य प्रभासान्तर्वासिनः इव क्षेत्रफलं सर्वं भवति।
Verse 10
यश्चैतान्नैव जानाति रुद्रान्प्राभासमाश्रितान् । स क्षेत्रमध्यसंस्थोऽपि नास्त्येव स पशुः स्मृतः
यश्चैतान् प्राभासमाश्रितान् रुद्रान् नैव जानाति, स क्षेत्रमध्यसंस्थोऽपि न किञ्चित् लभते; स पशुः स्मृतः।
Verse 11
एतेषां चैव रुद्राणां सर्वान्वाप्येकमेव वा । सोमेश्वरं पूजयित्वा जपेद्वै शतरुद्रियम् । सर्वेषां लभते पुण्यं रुद्राणां नात्र संशयः
एतेषां रुद्राणां सर्वान् व्याप्य वा एकमेवापि, सोमेश्वरं सम्यक् पूजयित्वा शतरुद्रियम् एव जपेत्। तेन सर्वेषां रुद्राणां पुण्यं लभते—नात्र संशयः।
Verse 12
इदं रहस्यं संख्यातं माहात्म्यं तव भामिनि । रुद्राणां पापशमनं श्रुतं पुण्यविवर्द्धनम्
भामिनि, तवेदं रहस्यं संख्यातं माहात्म्यं कथितम्। रुद्राणां पापशमनं श्रुतं पुण्यविवर्धनं च।
Verse 97
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये योगेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तनवतितमोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे, प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये, ‘योगेश्वरमाहात्म्यवर्णनम्’ नाम सप्तनवतितमोऽध्यायः समाप्तः।