Adhyaya 354
अस्मिन्नध्याये देव्या सह ईश्वरः कर्दमालाख्यतीर्थस्य माहात्म्यं कथयति। तत् त्रैलोक्यप्रसिद्धं सर्वपापहरं च। प्रलयकाले एकार्णवे पृथिवी निमग्ना, ज्योतींषि च लीनानीति स्थिते जनार्दनः वराहरूपं धृत्वा दंष्ट्रया भूमिं समुद्धृत्य स्वस्थानं निनाय। ततः विष्णुः अस्मिन् स्थाने नियमेन चिरं निवासं करिष्यामीति प्रतिज्ञाय, पितृकर्मणां विशेषफलम् अवदत्—कर्दमालायां तर्पणेन कल्पपर्यन्तं पितरः तृप्यन्ति, शाकमूलफलादिभिः कृतं श्राद्धमपि सर्वतीर्थश्राद्धसमं भवति। स्नान-दर्शनयोः फलश्रुतौ नीचयोनिविमोचनं परलोकगति-विशेषाश्चोक्ताः। ततः मृगयूथं भयाकुलं व्याधैः पीडितं तीर्थं प्रविश्य तत्क्षणादेव मानुषत्वं प्राप्तमिति अद्भुतकथा; तद् दृष्ट्वा व्याधा आयुधानि त्यक्त्वा स्नात्वा पापमुक्ता बभूवुः। देव्या उत्पत्तिसीमाप्रश्ने ईश्वरः गुह्यं रहस्यं प्रकाशयति—वराहस्य देहः यज्ञरूपेण वेदाङ्ग-यागाङ्गसम्बद्धः वर्ण्यते, प्राभासक्षेत्रे दंष्ट्राग्रे कर्दमलिप्तत्वात् ‘कर्दमाला’ इति नाम। महाकुण्डं, गङ्गाभिषेकसदृशं जलस्रोतः, विष्णोः पवित्रपरिसरपरिमाणं च निर्दिश्य, कलियुगे ‘सौकरक्षेत्रे’ वराहदर्शनात् विशेषपुण्यं मोक्षस्यैकान्तिकत्वं च उपसंहरति।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि कर्दमालमनुत्तमम् । तीर्थं त्रैलोक्यविख्यातं सर्वपातकनाशनम्
ईश्वर उवाच—ततो गच्छेन्महादेवि कर्दमालमनुत्तमम्। तीर्थं त्रैलोक्यविख्यातं सर्वपातकनाशनम्॥
Verse 2
तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजंगमे । चन्द्रार्कतपने नष्टे ज्योतिषि प्रलयं गते
तस्मिन्नेकर्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे। चन्द्रार्कतपने नष्टे ज्योतिषि प्रलयं गते॥
Verse 3
रसातलगतामुर्वीं दृष्ट्वा देवो जनार्दनः । वाराहं रूपमास्थाय दंष्ट्राग्रेण वरानने । उत्क्षिप्य धरणीं मूर्ध्ना स्वस्थाने संन्यवेशयत्
रसातलगतामुर्वीं दृष्ट्वा देवो जनार्दनः। वाराहं रूपमास्थाय दंष्ट्राग्रेण वरानने। उत्क्षिप्य धरणीं मूर्ध्ना स्वस्थाने संन्यवेशयत्॥
Verse 4
उद्धृत्य भगवान्विष्णुर्वाक्यमेतदुवाच ह
उद्धृत्य भगवान्विष्णुर्वाक्यमेतदुवाच ह।
Verse 5
अत्र स्थाने स्थितेनैव मया त्वं देवि चोद्धृता । ममात्र नियतं वासः सदैवायं भविष्यति
अस्मिन्नेव स्थाने स्थितेन मया त्वं देवि समुद्धृता; अतः ममात्र नियतो वासः सदैव भविष्यति।
Verse 6
ये पितॄंस्तर्पयिष्यंति कर्दमाले वरानने । आकल्पं तर्पितास्तेन भविष्यंति न संशयः
कर्दमालायां वरानने ये पितॄंस्तर्पयिष्यन्ति, तेन ते पितरः आकल्पं तृप्ताः भविष्यन्ति—न संशयः।
Verse 7
तत्र श्राद्धं करिष्यंति शाकैर्मूलफलेन वा । भविष्यति कृतं श्राद्धं सर्वतीर्थेषु वै शुभे
तत्र शुभे शाकैर्मूलफलेन वा यैः श्राद्धं क्रियते, तत् श्राद्धं सर्वतीर्थेषु कृतमिव भवति।
Verse 8
अत्र तीर्थे नरः स्नात्वा यो मां पश्यति मानवः । अपि कीटपतंगा ये निधनं यांति मानवाः । ते मृतास्त्रि दिवं यान्ति सुकृतेन यथा द्विजाः
अस्मिन् तीर्थे नरः स्नात्वा यो मां पश्यति, अपि कीटपतङ्गत्वेनात्र निधनं यान्ति ये, तेऽपि सुकृतेन द्विजा इव मृताः त्रिदिवं यान्ति।
Verse 9
ततो द्वीपेषु जायन्ते धनाढ्याश्चोत्तमे कुले । दंष्ट्राभेदेन यत्तोयं निर्गतं ते शरीरतः
ततः ते द्वीपेषु जायन्ते धनाढ्याः उत्तमकुले च; दंष्ट्राभेदेन यत्तोयं तेषां शरीरतो निर्गतम्।
Verse 10
तत्र स्नात्वा नरो देवि तिर्यग्योनौ न जायते
तत्र स्नात्वा नरो देवि पुनस्तिर्यग्योनौ न जायते।
Verse 11
ईश्वर उवाच । शृणु देवि यथावृत्तमाश्चर्यं तत्र वै पुरा । मृगयूथं सुसन्त्रस्तं लुब्धकैः परिपीडितम् । प्रविष्टं कर्दमाले तु सद्यो मानुषतां गतम्
ईश्वर उवाच—शृणु देवि यथावृत्तमाश्चर्यं तत्र वै पुरा। मृगयूथं सुसन्त्रस्तं लुब्धकैः परिपीडितम्। प्रविष्टं कर्दमालां तु सद्यो मानुषतां गतम्॥
Verse 12
अथ ते लुब्धका दृष्ट्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनाः । अपृच्छंत च संभ्रातास्तान्मर्त्यान्वरवर्णिनि
अथ ते लुब्धका दृष्ट्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनाः। अपृच्छन् च संभ्रान्तास्तान्मर्त्यान्वरवर्णिनि॥
Verse 13
मृगयूथमनुप्राप्तं केन मार्गेण निर्गतम् । अथोचुस्ते वयं प्राप्ता मानुषं मृगरूपिणः
मृगयूथमनुप्राप्तं केन मार्गेण निर्गतम्? अथोचुस्ते वयं प्राप्ता मानुषं मृगरूपिणः॥
Verse 14
एतत्तीर्थप्रभावोऽयं न विद्मो ह्यात्म कारणम् । ततस्ते लुब्धकास्त्यक्त्वा धनूंषि सशराणि च । तत्र स्नात्वा महाभागे मुक्ताश्च सर्वपातकैः
एतत्तीर्थप्रभावोऽयं न विद्मो ह्यात्मकारणम्। ततस्ते लुब्धकास्त्यक्त्वा धनूंषि सशराणि च। तत्र स्नात्वा महाभागे मुक्ताश्च सर्वपातकैः॥
Verse 15
पार्वत्युवाच । भगवन्विस्तरं ब्रूहि कर्दमालमहोदयम् । उत्पत्तिं च विधानं च क्षेत्रसीमादिकं क्रमात्
पार्वत्युवाच—भगवन्, कर्दमालामहोदयस्य विस्तरं मे ब्रूहि; तस्योत्पत्तिं विधानं च, क्षेत्रस्य सीमादिकं च क्रमशः कथय।
Verse 16
ईश्वर उवाच । शृणु देवि रहस्यं तु कर्द मालसमुद्भवम् । गूढं ब्रह्मर्षिसर्वस्वं न देयं कस्यचित्त्वया
ईश्वर उवाच—देवि, कर्दमालसमुद्भवं रहस्यं शृणु; एतद् गूढं ब्रह्मर्षिसर्वस्वं, त्वया कस्यचित् न देयम्।
Verse 17
पूर्वमेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजंगमे । चन्द्रार्कपवने नष्टे ज्योतिषि प्रलयं गते
पूर्वं घोरे एकार्णवे सति, स्थावरजङ्गमे नष्टे; चन्द्रार्कपवने नष्टे, ज्योतिषि प्रलयं गते।
Verse 18
एकार्णवं जगदिदं ब्रह्मापश्यदशेषतः । तस्मिन्वसुमती मग्ना पातालतलमागता
तदा ब्रह्मा जगदिदम् अशेषतः एकार्णवं पश्यति स्म; तस्मिन् प्लावे वसुमती मग्ना पातालतलमागता।
Verse 19
ततो यज्ञवराहोऽसौ कृत्वा यज्ञमयं वपुः । उद्दधार महीं कृत्स्नां दंष्ट्राग्रेण वरानने
ततः स यज्ञवराहः यज्ञमयं वपुः कृत्वा, वरानने, दंष्ट्राग्रेण कृत्स्नां महीं समुद्धृतवान्।
Verse 20
ईश्वर उवाच । वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुदंतःस्रुचीमुखः । अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षा महातपाः
ईश्वर उवाच— तस्य पादौ वेदाः, दंष्ट्रे यूपौ, दन्ताः क्रतवः, मुखं स्रुचिः। जिह्वा अग्निः, रोमा दर्भाः, शिरो ब्रह्मा; स महातपाः।
Verse 21
ईश्वर उवाच । अहोरात्रेक्षणपरो वेदांगश्रुतिभूषणः । आज्यनासः स्रुवतुडः सामघोषस्वनो महान्
ईश्वर उवाच— अहोरात्रे तस्येक्षणे, वेदाङ्गश्रुत्यौ भूषणम्। आज्यं नासिका-गन्धः, स्रुवः तुडः; सामघोषः महान् तस्य स्वनः।
Verse 22
प्राग्वंशकायो द्युतिमान्मात्रादीक्षाभिरावृतः । दक्षिणा हृदयो योगी महासत्रमहो महान्
प्राग्वंशकायः स द्युतिमान्, मात्रादि-दीक्षाभिरावृतः। दक्षिणा हृदयः स योगी; महत् स महा-सत्रस्यैव महिमा।
Verse 23
उपाकर्मोष्ठरुचकः प्रवर्ग्यावर्तभूषणः । नानाच्छन्दोगतिपथो ब्रह्मोक्तक्रमविक्रमः
उपाकर्मोष्ठरुचकः स, प्रवर्ग्यावर्तभूषणः। नानाच्छन्दोगतिपथः, ब्रह्मोक्त-क्रमविक्रमः।
Verse 24
भूत्वा यज्ञवराहोऽसावुद्दधार महीं ततः । तस्योद्धृतवतः पृथ्वीं दंष्ट्राग्रं निर्गतं बहिः
भूत्वा यज्ञवराहोऽसौ ततो महीं समुद्धरत्। तस्य पृथ्वीमुद्धरतः दंष्ट्राग्रं बहिर्निर्गतम्।
Verse 25
तस्मिन्प्राभासिके क्षेत्रे कर्द्दमेन विलेपितम् । तद्दंष्ट्राग्रं यतो देवि कर्द्दमालं ततः स्मृतम्
तस्मिन् प्राभासिके पुण्यक्षेत्रे कर्दमेन विलेपितं दंष्ट्राग्रं यतः, हे देवि, तस्मात् तत् स्थानं ‘कर्दमाल’ इति स्मृतम्।
Verse 26
दण्डोद्भेदं महाकुण्डं यत्र दंष्ट्रा सुसंस्थिता । तद्दंष्ट्रयोद्धृतं तोयं कोटिगंगाभिषेकवत्
यत्र दंष्ट्रा सुसंस्थिता, तत्र ‘दण्डोद्भेद’ इति विख्यातं महाकुण्डं अस्ति; तद्दंष्ट्रयोद्धृतं तोयं कोटिगङ्गाभिषेकसमं मतम्।
Verse 27
तत्र गव्यूति मात्रं तु विष्णुक्षेत्रं सनातनम् । देशांतरं गता ये च दण्डोद्भेदे म्रियंति वै । यावत्कल्पसहस्राणि विष्णुलोकं व्रजंति ते
तत्र गव्यूतिमात्रे विष्णोः सनातनं क्षेत्रं विद्यते। देशान्तरं गता ये च दण्डोद्भेदे म्रियन्ति वै, ते यावत्कल्पसहस्राणि विष्णुलोकं व्रजन्ति।
Verse 28
यस्तु पश्येन्महादेवि कर्दमाले तु सूकरम् । कोटिहिंसायुतो वापि स प्राप्स्यति परां गतिम्
हे महादेवि, यः कर्दमाले सूकरं (वराहं) पश्यति, स कोटिहिंसायुतोऽपि परां गतिं प्राप्स्यति।
Verse 29
दशजन्मकृतं पापं नश्येत्तद्दर्शनात्प्रिये । जन्मान्तरसहस्रेषु यत्कृतं पापसंचयम्
प्रिये, तद्दर्शनात् दशजन्मकृतं पापं नश्यति; जन्मान्तरसहस्रेषु कृतः पापसञ्चयोऽपि विनश्यति।
Verse 30
कर्दमाले तु वाराहं दृष्ट्वा तन्नाशमेष्यति । हेमकोटिसहस्राणि गवां कोटिशतानि च
कर्दमाले तु वाराहं दृष्ट्वा तत्पापसञ्चयः क्षयं गच्छति। तस्य पुण्यं हेमकोटिसहस्राणि गवां कोटिशतानि च दानफलसमं भवति॥
Verse 31
दत्त्वा यल्लभते पुण्यं सकृद्वाराहदर्शनात् । कलौ युगे महारौद्रे प्राणिनां च भयावहे । नान्यत्र जायते मुक्तिर्मुक्त्वा क्षेत्रं तु सौकरम्
दानाद्यत् लभते पुण्यं तत्सर्वं सकृद्वाराहदर्शनात् लभते। कलौ युगे महारौद्रे प्राणिनां भयावहे, सौकरक्षेत्रं विना नान्यत्र मुक्तिर्जायते॥
Verse 32
एतत्सारतरं देवि प्रोक्तमुद्देशतस्तव । कर्द्दमालस्य माहात्म्यं सर्वपातकनाशनम्
एतत्सारतरं देवि तवोद्देशतः प्रोक्तम्। कर्द्दमालस्य माहात्म्यं सर्वपातकनाशनम्॥