Adhyaya 38

Verse 1

देव्युवाच । यदेतद्भवता प्रोक्तं पश्येत्पूर्वं कपर्द्दिनम् । भगवन्संशयं ह्येनं यथावद्वक्तुमर्हसि

देव्युवाच—भगवन्, भवता यदुक्तं यत् पूर्वं कपर्द्दिनं पश्येत्, तद्विषये मे संशयो जातः; तं यथावद् वक्तुमर्हसि।

Verse 2

स भृत्यः किल देवेश तव शम्भो महाप्रभः । प्रभोरनन्तरं भृत्य एष धर्मः सनातनः

देवेश शम्भो, स महाप्रभः किल तव भृत्यः; प्रभोरनन्तरं भृत्यः—एष धर्मः सनातनः।

Verse 3

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यथा पूज्यतमो हि सः । कपर्द्दी सर्वदेवानामाद्यो विघ्नेश्वरः प्रभुः

ईश्वर उवाच—देवि, शृणु; यथा स पूज्यतमः, तत् प्रवक्ष्यामि। कपर्द्दी सर्वदेवानामाद्यो विघ्नेश्वरः प्रभुः।

Verse 4

योऽसावतींद्रियग्राह्यः प्रभासक्षेत्रसंस्थितः । सोमेश्वरो महादेवि लिंगरूपी सदाशिवः

यः स एवातिन्द्रियग्राह्यः प्रभासक्षेत्रे प्रतिष्ठितः। महादेवि! स सोमेश्वरः लिङ्गरूपेण सदाशिवः॥

Verse 5

तस्य वामे स्थितो विष्णुर्वराह इति यः स्मृतः । तस्य दक्षिणभागे तु स्थितो ब्रह्मा प्रजापतिः । कपर्द्दिरूपमास्थाय सावित्र्याः कोपकारणात्

तस्य वामभागे विष्णुः वराह इति स्मृतः स्थितः। दक्षिणभागे तु ब्रह्मा प्रजापतिः प्रतिष्ठितः। सावित्र्याः कोपहेतोः कपर्द्दिरूपमास्थाय॥

Verse 6

कृते हेरंबनामा तु त्रेतायां विघ्नमर्द्दनः । लंबोदरो द्वापरे तु कपर्द्दी तु कलौ स्मृतः

कृते हेरम्बनामा स्यात् त्रेतायां विघ्नमर्द्दनः। द्वापरे लम्बोदरः प्रोक्तः कलौ कपर्द्दीत्यपि स्मृतः॥

Verse 7

एवं युगेयुगे तस्य अवतारः पृथक्पृथक् । यथाकार्यानुरूपेण जायते च पुनःपुनः

एवं युगे युगे तस्यावतारः पृथक् पृथक्। यथाकार्यानुरूपेण जायते स पुनः पुनः॥

Verse 8

अष्टाविंशतिमे तत्र देवि प्राप्ते चतुर्युगे । कारणात्मा यथोत्पन्नः कपर्द्दी तत्र मे शृणु

अष्टाविंशतिमे देवि चतुर्युगे समागते। कारणात्मा यथोत्पन्नः कपर्द्दी तन्मे शृणु॥

Verse 9

पुरा द्वापरसंधौ तु संप्राप्ते च कलौ युगे । स्त्रियो म्लेच्छाश्च शूद्राश्च ये चान्ये पापकारिणः । प्रयांति स्वर्गमेवाशु दृष्ट्वा सोमेश्वरं प्रभुम्

पुरा द्वापरसन्धौ तु कलियुगे समुपस्थिते । स्त्रियो म्लेच्छाश्च शूद्राश्च ये चान्ये पापकारिणः । सोमेश्वरं प्रभुं दृष्ट्वा स्वर्गमेवाशु ययुः ॥

Verse 10

न यज्ञा न तपो दानं न स्वाध्पायो व्रतं न च । कुर्वतोपि नरा देवि सर्वे यांति शिवालयम्

न यज्ञा न तपो दानं न स्वाध्यायो व्रतं न च । कुर्वतोऽपि नरा देवि सर्वे यान्ति शिवालयम् ॥

Verse 11

तं प्रभावं विदित्वैवं सोमेश्वरसमुद्भवम् । अग्निष्टोमादिकाः सर्वाः क्रिया नष्टाः सुरेश्वरि

तं प्रभावं विदित्वैवं सोमेश्वरसमुद्भवम् । अग्निष्टोमादिकाः सर्वाः क्रिया नष्टाः सुरेश्वरि ॥

Verse 12

ततो बालाश्च वृद्धाश्च ऋषयो वेदपारगाः । शूद्राः स्त्रियोऽपि तं दृष्ट्वा प्रयांति परमां गतिम्

ततो बालाश्च वृद्धाश्च ऋषयो वेदपारगाः । शूद्राः स्त्रियोऽपि तं दृष्ट्वा प्रयान्ति परमां गतिम् ॥

Verse 13

नष्टयज्ञोत्सवे काले शून्ये च वसुधातले । ऊर्द्ध्वबाहुभिराक्रांतं परिपूर्णं त्रिविष्टपम्

नष्टयज्ञोत्सवे काले शून्ये च वसुधातले । ऊर्ध्वबाहुभिराक्रान्तं परिपूर्णं त्रिविष्टपम् ॥

Verse 14

ततो देवा महेंद्राद्या दुःखेनैव समन्विताः । परिभूता मनुष्यैस्ते शंकरं शरणं गताः

ततः महेन्द्रादयः सर्वे देवाः शोकसमन्विताः। मनुष्यैः परिभूतास्ते शङ्करं शरणं गताः॥

Verse 15

ऊचुः प्रांजलयः सर्व इन्द्राद्याः सुरसत्तमाः । व्याप्तोयं मानुषैः स्वर्गः प्रसादात्तव शंकर

ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे इन्द्राद्याः सुरसत्तमाः। व्याप्तोऽयं मानुषैः स्वर्गः प्रसादात्तव शङ्कर॥

Verse 16

निवासाय प्रभोऽस्माकं स्थानं किंचित्समादिश । अहं श्रेष्ठो ह्यहं श्रेष्ठ इत्येवं ते परस्परम् । जल्पंतः सर्वतो देव पर्यटंति यथेच्छया

निवासाय प्रभोऽस्माकं स्थानं किंचित्समादिश। ‘अहं श्रेष्ठो ह्यहं श्रेष्ठः’ इत्येवं ते परस्परम्। जल्पन्तः सर्वतो देव पर्यटन्ति यथेच्छया॥

Verse 17

धर्मराजः सुधर्मात्मा तेषां कर्म शुभाशुभम् । स्वयं लिखितमालोक्य तूष्णीमास्ते सुविस्मितः

धर्मराजः सुधर्मात्मा तेषां कर्म शुभाशुभम्। स्वयं लिखितमालोक्य तूष्णीमास्ते सुविस्मितः॥

Verse 18

येषामथ कृतं सज्जं कुम्भीपाकं सुदारुणम् । रौरवः शाल्मलिर्देव दृष्ट्वा तान्दिवि संस्थितान् । वैलक्ष्यं परमं गत्वा व्यापारं त्यक्तवानसौ

येषामथ कृतं सज्जं कुम्भीपाकं सुदारुणम्। रौरवः शाल्मलिर्देव दृष्ट्वा तान्दिवि संस्थितान्। वैलक्ष्यं परमं गत्वा व्यापारं त्यक्तवानसौ॥

Verse 19

श्रीभगवानुवाच । प्रतिज्ञातं मया सर्वं भक्त्या तुष्टेन वै सुराः । सोमाय मम सांनिध्यमस्मिन्क्षेत्रे भविष्यति

श्रीभगवानुवाच—सुराः, भक्त्या तुष्टेन मया यत् सर्वं प्रतिज्ञातं तत् सम्यक् कृतम्। सोमाय च मम सान्निध्यं अस्मिन् पुण्यक्षेत्रे भविष्यति॥

Verse 20

न शक्यमन्यथाकर्तुमात्मनो यदुदीरितम् । एवं यास्यंति ते स्वर्गं ये मां द्रक्ष्यंति तत्र वै

मया यदुदीरितं तत् आत्मनः अन्यथा कर्तुं न शक्यते। अतः ये तत्र मां द्रक्ष्यन्ति ते नूनं स्वर्गं यास्यन्ति॥

Verse 21

भयोद्विग्नास्ततो देवाः पार्वतीं प्रेक्ष्य विश्वतः । ऊचुः प्रांजलयः सर्वे त्वमस्माकं गतिर्भव

ततः देवाः भयेनोद्विग्नाः पार्वतीं सर्वतो दृष्ट्वा प्राञ्जलयः सर्वे ऊचुः—त्वमेवास्माकं गतिः भव॥

Verse 22

एवमुक्त्वाऽस्तुवन्देवाः स्तोत्रेणानेन सत्तम । जानुभ्यां धरणीं गत्वा शिरस्याधाय चांजलिम्

एवमुक्त्वा देवाः, हे सत्तम, अनेन स्तोत्रेण तामस्तुवन्। जानुभ्यां धरणीं गत्वा शिरसि चाञ्जलिं निधाय॥

Verse 23

देवा ऊचुः । नमस्ते देवदेवेशि नमस्ते विश्वधात्रिके । नमस्ते पद्मपत्राक्षि नमस्ते कांचनद्युते

देवा ऊचुः—नमस्ते देवदेवेशि, नमस्ते विश्वधात्रिके। नमस्ते पद्मपत्राक्षि, नमस्ते काञ्चनद्युते॥

Verse 24

नमस्ते संहर्त्रि कर्त्रि नमस्ते शंकरप्रिये । कालरात्रि नमस्तुभ्यं नमस्ते गिरिपुत्रिके

नमस्ते संहर्त्रि कर्त्रि नमस्ते शंकरप्रिये । कालरात्रि नमस्तुभ्यं नमस्ते गिरिपुत्रिके ॥

Verse 25

आर्ये भद्रे विशालाक्षि नमस्ते लोकसुन्दरि । त्वं रतिस्त्वं धृतिस्त्वं श्रीस्त्वं स्वाहा त्वं सुधा सती

आर्ये भद्रे विशालाक्षि नमस्ते लोकसुन्दरि । त्वं रतिस्त्वं धृतिस्त्वं श्रीस्त्वं स्वाहा त्वं सुधा सती ॥

Verse 26

त्वं दुर्गा त्वं मनिर्मेधा त्वं सर्वं त्वं वसुन्धरा । त्वया सर्वमिदं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्

त्वं दुर्गा त्वं मनिर्मेधा त्वं सर्वं त्वं वसुन्धरा । त्वया सर्वमिदं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥

Verse 27

नदीषु पर्वताग्रेषु सागरेषु गुहासु च । अरण्येषु च चैत्येषु संग्रामेष्वाश्रमेषु च

नदीषु पर्वताग्रेषु सागरेषु गुहासु च । अरण्येषु च चैत्येषु संग्रामेष्वाश्रमेषु च ॥

Verse 28

त्रैलोक्ये तत्र पश्यामो यत्र त्वं देवि न स्थिता । एतज्ज्ञात्वा विशालाक्षि त्राहि नो महतो भयात्

त्रैलोक्ये तत्र पश्यामो यत्र त्वं देवि न स्थिता । एतज्ज्ञात्वा विशालाक्षि त्राहि नो महतो भयात् ॥

Verse 29

ईश्वर उवाच । एवमुक्ता तु सा देवी देवैरिंद्रपुरोगमैः । कारुण्यान्निजदेहं त्वं तदा मर्द्दितवत्यसि

ईश्वर उवाच—इन्द्रपुरोगमैर्देवैरेवमुक्ता सा देवी करुणया तदा निजदेहमेव मर्दितवती।

Verse 30

मर्दयंत्यास्तव तदा संजातं च महन्मलम् । तत्र जज्ञे गजेंद्रास्यश्चतुर्बाहुर्मनोहरः

मर्दयन्त्यास्तव तदा महन्मलं संजातम्; तस्मात् तत्र जज्ञे गजेन्द्रास्यश्चतुर्बाहुर्मनोहरः।

Verse 31

ततोब्रवीत्सुरान्सर्वान्भवती करुणात्मिका । एष एव मया सृष्टो युष्माकं हितकाम्यया

ततो भवती करुणात्मिका सर्वान् सुरान् अब्रवीत्—एष एव मया सृष्टो युष्माकं हितकाम्यया।

Verse 32

एष विघ्नानि सर्वाणि प्राणिनां संविधास्यति

एषः प्राणिनां सर्वाणि विघ्नानि संविधास्यति।

Verse 33

मोहेन महताऽविष्टाः कामोपहतबुद्धयः । सोमनाथमपश्यंतो यास्यंति नरकं नराः

मोहेन महताऽविष्टाः कामोपहतबुद्धयः। सोमनाथमपश्यन्तो नराः नरकं यास्यन्ति॥

Verse 34

एवं ते वचनं श्रुत्वा सर्वे ते हृष्टमानसाः । स्वस्थानं भेजिरे देवास्त्यक्त्वा मानुषजं भयम्

एवं तस्याः वचनं श्रुत्वा सर्वे देवाः हृष्टमानसः सन्तः मानुषजं भयम् उत्सृज्य स्वस्वस्थानं जग्मुः।

Verse 35

अथे भवदनः प्राह त्वां देवि विनयान्वितः । किं करोमि विशालाक्षि आदेशो दीयतां मम

अथ भवदनः विनयान्वितः सन् त्वां देवि प्राह— ‘किं करोमि विशालाक्षि? मम आदेशो दीयताम्।’

Verse 36

श्रीभगवत्युवाच । गच्छ प्राभासिकं क्षेत्रं यत्र संनिहितो हरः । तद्रक्ष मानुषाणां च यथा नायाति गोचरम्

श्रीभगवत्युवाच— ‘गच्छ प्राभासिकं क्षेत्रं यत्र संनिहितो हरः। तद्रक्ष मानुषेभ्यः यथा नायाति तेषां गोचरम्।’

Verse 37

लिंगं तु देवदेवस्य स्थापितं शशिना स्वयम् । भवत्याऽदेशितो नित्यं नृणां विघ्नं करोति यः

देवदेवस्य लिङ्गं तु शशिना स्वयमेव स्थापितम्। भवत्याऽदेशितः स नित्यं नृणां विघ्नं करोति यः।

Verse 38

प्रस्थितं पुरुषं दृष्ट्वा सोमनाथं प्रति प्रभुम् । स करोति महाविघ्नं कपर्दी लोकपूजितः

प्रस्थितं पुरुषं दृष्ट्वा सोमनाथं प्रति प्रभुम्। स करोति महाविघ्नं कपर्दी लोकपूजितः॥

Verse 39

पुत्रदारगृहक्षेत्र धनधान्यसमुद्भवम् । जनयेत्स महामोहं ततः पश्यति नो हरम्

पुत्रदारगृहक्षेत्रधनधान्यसमुद्भवः महामोहः पुरुषं जनयति; ततः स हरं (शिवं) न पश्यति।

Verse 40

अथवा गडुगंडादि व्याधिं चैव समुत्सृजेत् । तैर्ग्रस्तः पुरुषो मोहान्न पश्यति ततो हरम्

अथवा गण्डगलगण्डादिव्याधिं समुत्सृजेत्; तैर्ग्रस्तः पुरुषो मोहात् ततो हरं न पश्यति।

Verse 41

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सोमेश्वरपरीप्सया । स नित्यं पूजनीयस्तु स्मर्तव्यस्तु दिवानिशम्

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन सोमेश्वरपरीप्सया स नित्यं पूजनीयः, दिवानिशं स्मर्तव्यश्च।

Verse 42

स्तोत्रेणानेन देवेशि सर्वविघ्नांतकेन वै । समाराध्य गणाध्यक्षः प्रभासक्षेत्ररक्षकः

देवेशि, अनेन स्तोत्रेण सर्वविघ्नान्तकेन समाराध्य गणाध्यक्षः प्रभासक्षेत्ररक्षकः भवति।

Verse 43

तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि स्तोत्रं तद्विघ्रमर्दनम् । कपर्दिनो महादेवि सावधानावधारय

तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि तद्विघ्नमर्दनं स्तोत्रं कपर्दिनः; महादेवि, सावधानावधारय।

Verse 44

ॐ नमो विघ्नराजाय नमस्तेऽस्तु कपर्दिने । नमो महोग्रदंष्ट्राय प्रभासक्षेत्रवासिने

ॐ नमो विघ्नराजाय, नमस्तेऽस्तु कपर्दिने। नमो महोग्रदंष्ट्राय, प्रभासक्षेत्रवासिने॥

Verse 45

कपर्दिनं नमस्कृत्य यात्रानिर्विघ्रहेतवे । स्तोष्येऽहं विघ्नराजानं सिद्धिबुद्धिप्रियं शुभम्

कपर्दिनं नमस्कृत्य यात्रानिर्विघ्नहेतवे। स्तोष्येऽहं विघ्नराजानं सिद्धिबुद्धिप्रियं शुभम्॥

Verse 46

महागणपतिं शूरमजितं जयवर्द्धनम् । एकदंतं च द्विदंतं चतुर्दंतं चतुर्भुजम्

महागणपतिं शूरमजितं जयवर्द्धनम्। एकदंतं च द्विदंतं चतुर्दंतं चतुर्भुजम्॥

Verse 47

त्र्यक्षं च शूलहस्तं च रक्त नेत्रं वरप्रदम् । अजेयं शंकुकर्णं च प्रचण्डं दंडनायकम् । आयस्कदंडिनं चैव हुतवक्त्रं हुतप्रियम्

त्र्यक्षं च शूलहस्तं च रक्तनेत्रं वरप्रदम्। अजेयं शंकुकर्णं च प्रचण्डं दंडनायकम्। आयस्कदंडिनं चैव हुतवक्त्रं हुतप्रियम्॥

Verse 48

अनर्चितो विघ्नकरः सर्वकार्येषु यो नृणाम् । तं नमामि गणाध्यक्षं भीममुग्रमुमासुतम्

अनर्चितो विघ्नकरः सर्वकार्येषु यो नृणाम्। तं नमामि गणाध्यक्षं भीममुग्रमुमासुतम्॥

Verse 49

मदवतं विरूपाक्षमिभवक्त्रसमप्रभम् । ध्रुवं च निश्चलं शांतं तं नमामि विनायकम्

मदोत्कटं विरूपाक्षम् इभवक्त्रसमप्रभम् । ध्रुवं निश्चलशान्तं तं विनायकं नमाम्यहम् ॥

Verse 50

त्वया पूर्वेण वपुषा देवानां कार्यसिद्धये । गजरूपं समास्थाय त्रासिताः सर्वदानवाः

त्वया पूर्वेण वपुषा देवानां कार्यसिद्धये । गजरूपं समास्थाय त्रासिताः सर्वदानवाः ॥

Verse 51

ऋषीणां देवतानां च नायकत्वं प्रकाशितम्

ऋषीणां देवतानां च नायकत्वं प्रकाशितम् ॥

Verse 52

इति स्तुतः सुरैरग्रे पूज्यसे त्वं भवात्मज । त्वामाराध्य गणाध्यक्षमिभवक्त्रसमप्रभम्

इति स्तुतः सुरैरग्रे पूज्यसे त्वं भवात्मज । त्वामाराध्य गणाध्यक्षम् इभवक्त्रसमप्रभम् ॥

Verse 53

ध्रुवं च निश्चलं शांतं परीतं वि जयश्रिया । कार्यार्थं रक्तकुसुमै रक्तचंदनवारिभिः

ध्रुवं च निश्चलं शान्तं परीतं विजयश्रिया । कार्यार्थं रक्तकुसुमैः रक्तचन्दनवारिभिः ॥

Verse 54

रक्तांबरधरो भूत्वा चतुर्थ्यामर्चयेत्तु यः । एककालं द्विकालं वा नियतो नियताशनः

रक्ताम्बरधरो भूत्वा चतुर्थ्यां यो विनायकम् अर्चयेत्। स नियतः नियताशनः एककालं द्विकालं वा भुञ्जानोऽभिलषितं फलम् अर्हति॥

Verse 55

राजानं राजपुत्रं वा राजमंत्रिणमेव च । राज्यं वा सर्वविघ्नेशो वशीकुर्यात्सराष्ट्रकम्

राजानं राजपुत्रं वा राजमन्त्रिणमेव च। राज्यं वा सराष्ट्रकं सर्वविघ्नेशो वशीकुर्यात्॥

Verse 56

यत्फलं सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु यत्फलम् । स तत्फलमवाप्नोति स्मृत्वा देवं विनायकम्

यत्फलं सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु यत्फलम्। तत्फलमवाप्नोति स्मृत्वा देवं विनायकम्॥

Verse 57

विषमं न भवेत्तस्य न स गच्छेत्पराभवम् । न च विघ्नं भवेत्तस्य जनो जातिस्मरो भवेत्

विषमं न भवेत्तस्य न स गच्छेत्पराभवम्। न च विघ्नं भवेत्तस्य जनो जातिस्मरो भवेत्॥

Verse 58

य इदं पठति स्तोत्रं षड्भिर्मासैर्वरं लभेत् । संवत्सरेण सिद्धिं च लभते नात्र संशयः

य इदं पठति स्तोत्रं षड्भिर्मासैर्वरं लभेत्। संवत्सरेण सिद्धिं च लभते नात्र संशयः॥

Verse 59

प्रसादाद्दर्शनं याति तस्य सोमेश्वरः प्रभुः । कपर्दाकारमुदरं यतोऽस्य समुदाहृतम् । ततोऽस्य नाम जानीहि कपर्द्दीति महात्मनः

प्रसादात् तस्य प्रभुः सोमेश्वरो दर्शनं ददाति। कपर्दाकारमुदरं यस्येति समुदाहृतम्; अतः महात्मनः नाम ‘कपर्दी’ इति जानीहि।