Adhyaya 107

Verse 1

ईश्वर उवाच । अथ पूजाविधानं ते कथयामि समासतः । भक्तिभेदान्पृथक्तस्य ब्रह्मणो बालरूपिणः

ईश्वर उवाच—अथ ते पूजाविधानं समासतः कथयामि; भक्तिभेदान् पृथक् तस्य परब्रह्मणो बालरूपिणः।

Verse 2

रथयात्राविधानं तु स्तोत्रमंत्रविधिक्रमम् । विविधा भक्तिरुद्दिष्टा मनोवाक्कायसंभवा

रथयात्राविधानं च स्तोत्रमन्त्रविधिक्रमम्; विविधा भक्तिरुद्दिष्टा मनोवाक्कायसम्भवा।

Verse 3

लौकिकी वैदिकी चापि भवेदाध्यात्मिकी तथा । ध्यानधारणया या तु वेदानां स्मरणेन च । ब्रह्मप्रीतिकरी चैषा मानसी भक्तिरुच्यते

लौकिकी वैदिकी चैव भवेदाध्यात्मिकी तथा; ध्यानधारणया या तु वेदानां स्मरणेन च, ब्रह्मप्रीतिकरी चैषा मानसी भक्तिरुच्यते।

Verse 4

मंत्रवेदनमस्कारैरग्निश्राद्धविधानकैः । जाप्यैश्चारण्यकैश्चैव वाचिकी भक्तिरुच्यते

मन्त्रैर्वेदनमस्कारैरग्निश्राद्धविधानकैः; जाप्यैरारण्यकैश्चैव वाचिकी भक्तिरुच्यते।

Verse 5

व्रतोपवासनियमैश्चितेंद्रियनिरोधिभिः । कृच्छ्र सांतपनैश्चान्यैस्तथा चांद्रायणादिभिः

व्रतैः, उपवासैः, नियमैश्च इन्द्रियनिग्रहकारिभिः; कृच्छ्र-सान्तपनादिभिः तपोभिः, तथा चान्द्रायणाद्यनुष्ठानैश्च—एवं कायेन भक्तिः प्रकाश्यते।

Verse 6

ब्रह्मोक्तैश्चोपवासैश्च तथान्यैश्च शुभव्रतैः । कायिकी भक्तिराख्याता त्रिविधा तु द्विजन्मनाम्

ब्रह्मोक्तैश्चोपवासैः, तथान्यैश्च शुभव्रतैः—एषा कायिकी भक्तिरिति कथिता; द्विजन्मनाम् तु सा त्रिविधा।

Verse 7

गोघृतक्षीरदधिभिर्मध्विक्षुसुकुशोदकैः । गंधमाल्यैश्च विविधैर्वस्तुभिश्चोपपादिभिः

गोघृत-क्षीर-दधिभिः, मधु-इक्षु-शुद्धकुशोदकैः; विविधैर्गन्धमाल्यैश्च, उपपाद्यैश्च नानावस्तुभिः—पूजनं क्रियते।

Verse 8

घृतगुग्गुलधूपैश्च कृष्णागुरुसुगंधिभिः । भूषणै हैमरत्नाद्यैश्चित्राभिः स्रग्भिरेव च

घृत-गुग्गुल-धूपैश्च, कृष्णागुरु-सुगन्धिभिः; हैम-रत्नादि-भूषणैः, चित्राभिः स्रग्भिरेव च—अर्चनं विधीयते।

Verse 9

न्यासैः परिसरैः स्तोत्रैः पताकाभिस्तथोत्सवैः । नृत्यवादित्रगीतैश्च सर्ववस्तूपहारकैः

न्यासैः, परिसरैः, स्तोत्रैः, पताकाभिस्तथोत्सवैः; नृत्य-वादित्र-गीतैश्च, सर्ववस्तूपहारकैः—पूजा महोत्सववत् प्रवर्तते।

Verse 10

भक्ष्यभोज्यान्न पानैश्च या पूजा क्रियते नरैः । पितामहं समुद्दिश्य सा भक्तिर्लौकिकी मता

भक्ष्यभोज्यान्नपानैः यत् पूजनं नरैः क्रियते, पितामहं समुद्दिश्य, सा भक्तिः लौकिकी मता।

Verse 11

वेदमंत्रहविर्भागैः क्रिया या वैदिकी स्मृता

वेदमन्त्रैः हविर्भागैश्च या क्रिया क्रियते, सा वैदिकी इति स्मृता।

Verse 12

दर्शे च पौर्णमास्यां च कर्त्तव्यं चाग्निहोत्रजम् । प्राशनं दक्षिणादानं पुरोडाश इति क्रिया

दर्शे पौर्णमास्यां च कर्तव्यं चाग्निहोत्रजम्; प्राशनं दक्षिणादानं पुरोडाश इति क्रिया।

Verse 13

इष्टिर्धृतिः सोमपानं याज्ञियं कर्म सर्वशः । ऋग्यजुः सामजाप्यानि संहिताध्ययनानि च । क्रियते ब्रह्माणमुद्दिश्य सा भक्तिर्वेदिकोच्यते

इष्टिर्धृतिः सोमपानं याज्ञियं कर्म सर्वशः; ऋग्यजुःसामजाप्यानि संहिताध्ययनानि च। ब्रह्माणमुद्दिश्य यत् क्रियते, सा भक्तिर्वेदिकी उच्यते।

Verse 14

प्राणायामपरो नित्यं ध्यानवान्विजितेंद्रियः । भैक्ष्यभक्षी व्रती चापि सर्वप्रत्याहृतेंद्रियः

प्राणायामपरो नित्यं ध्यानवान् विजितेन्द्रियः; भैक्ष्यभक्षी व्रती चापि सर्वप्रत्याहृतेंद्रियः।

Verse 15

धारणं हृदये कृत्वा ध्यायमानः प्रजेश्वरम् । हृत्पद्मकर्णिकासीनं रक्तवर्णं सुलोचनम्

हृदि धारणां कृत्वा प्रजेश्वरं ध्यायेत्—हृत्पद्मकर्णिकासीनं रक्तवर्णं सुलोचनम्।

Verse 16

पश्यन्नुद्द्योतितमुखं ब्रह्माणं सुकटीतटम् । रक्तवर्णं चतुर्बाहुं वरदाभयहस्तकम् । एवं यश्चिंतयेद्देवं ब्रह्मभक्तः स उच्यते

उद्द्योतितमुखं ब्रह्माणं पश्येत् सुकटीतटं; रक्तवर्णं चतुर्बाहुं वरदाभयहस्तकम्। एवं यश्चिन्तयेद्देवं स ब्रह्मभक्त इति स्मृतः।

Verse 17

विधिं च शृणु मे देवि यः स्मृतः क्षेत्रवासिनाम्

देवि, क्षेत्रवासिनां यः स्मृतो विधिः, तं मे शृणु।

Verse 18

निर्ममा निरहंकारा निःसंगा निष्परिग्रहाः । चतुर्वर्गेपि निःस्नेहाः समलोष्टाश्मकांचनाः

निर्ममा निरहंकारा निःसङ्गा निष्परिग्रहाः। चतुर्वर्गेष्वपि निःस्नेहाः समलोष्टाश्मकाञ्चनाः।

Verse 19

भूतानां कर्मभिर्नित्यं त्रिविधैरभयप्रदाः । प्राणायामपरा नित्यं परध्यानपरायणाः

भूतानां कर्मभिर्नित्यं त्रिविधैरभयप्रदाः। प्राणायामपरा नित्यं परध्यानपरायणाः।

Verse 20

जापिनः शुचयो नित्यं यतिधर्मक्रियापराः । सांख्ययोगविधिज्ञा ये धर्मविच्छिन्नसंशयाः

जपिनः शुचयः नित्यं यतिधर्मक्रियापराः। सांख्ययोगविधिज्ञा ये धर्मविच्छिन्नसंशयाः॥

Verse 21

ब्रह्मपूजारता नित्यं ते विप्राः क्षेत्रवासिनः । तैर्यथा पूजनीयो वै बालरूपी पितामहः

ब्रह्मपूजारता नित्यं ते विप्राः क्षेत्रवासिनः। तैर्यथा पूजनीयो वै बालरूपी पितामहः॥

Verse 22

तथाहं कीर्त्तयिष्यामि शृणुष्वैकमनाः प्रिये । स्नात्वा तु विमले तीर्थे शुक्लांबरधरः शुचिः । पूजोपहारसंयुक्तस्ततो ब्रह्माणमर्चयेत्

तथाहं कीर्तयिष्यामि शृणुष्वैकमनाः प्रिये। स्नात्वा तु विमले तीर्थे शुक्लाम्बरधरः शुचिः। पूजोपहारसंयुक्तस्ततो ब्रह्माणमर्चयेत्॥

Verse 23

पूर्वं संस्नाप्य विधिना पंचामृतरसोदकैः । गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम्

पूर्वं संस्नाप्य विधिना पञ्चामृतरसोदकैः। गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम्॥

Verse 24

गायत्र्या गृह्य गोमूत्रं गंधद्वारेति गोमयम् । आप्यायस्वेति च क्षीरं दधिक्राव्णेति वै दधि

गायत्र्या गृह्य गोमूत्रं गन्धद्वारेति गोमयम्। आप्यायस्वेति च क्षीरं दधिक्राव्णेति वै दधि॥

Verse 25

तेजोऽसि शुक्रमित्याज्यं देवस्य त्वा कुशोदकम् । आपोहिष्ठेति मंत्रेण पंचगव्येन स्नापयेत्

‘तेजोऽसि शुक्रम्’ इति मन्त्रेण आज्यं गृह्णीयात्, ‘देवस्य त्वा’ इति कुशोदकम्; ‘आपो हिष्ठा’ इति मन्त्रेण पञ्चगव्येन देवस्य स्नापनं कुर्यात्।

Verse 26

कपिलापंचगव्येन कुशवारियुतेन च । स्नापयेन्मंत्रपूतेन ब्रह्मस्नानं हि तत्स्मृतम्

कपिलायाḥ पञ्चगव्येन कुशवारियुतेन च । मन्त्रपूतेन देवस्य स्नापनं कुर्यात्; तत् ब्रह्मस्नानं हि स्मृतम्॥

Verse 27

वर्षकोटिसहस्रैस्तु यत्पापं समुपार्जितम् । सुरज्येष्ठं तु संस्नाप्य दहेत्सर्वं न संशयः

वर्षकोटिसहस्रैः समुपार्जितं यत् पापम् । सुरज्येष्ठं संस्नाप्य तत् सर्वं दह्यते, न संशयः॥

Verse 28

एवं संस्नाप्य विधिना ब्रह्माणं बालरूपिणम् । कर्पूरागरुतोयेन ततः संस्नापयेद्द्विजः

एवं विधिना बालरूपिणं ब्रह्माणं संस्नाप्य । ततः कर्पूरागरुगन्धिततोयेन द्विजः पुनः स्नापयेत्॥

Verse 29

एवं कृत्वार्च्चयेद्देवं गायत्रीन्यासयोगतः । मूर्ध्नः पादतलं यावत्प्रणवं विन्यसेद्बुधः

एवं कृत्वा गायत्रीन्यासयोगतः देवं समर्चयेत् । मूर्ध्नः पादतलं यावत् प्रणवस्य न्यासं विद्वान् विन्यसेत्॥

Verse 30

तकारं विन्यसेन्मूर्ध्नि सकारं मुखमण्डले । विकारं कंठदेशे तु तुकारं चांगसंधिषु

तकारं मूर्ध्नि विन्यस्य, सकारं मुखमण्डले। विकारं कण्ठदेशे तु, तुकारं चाङ्गसन्धिषु॥

Verse 31

वकारं हृदि मध्ये तु रेकारं पार्श्वयोर्द्वयोः । णिकारं दक्षिणे कुक्षौ यकारं वामसंज्ञिते

वकारं हृदि मध्ये तु, रेकारं पार्श्वयोर्द्वयोः। णिकारं दक्षिणे कुक्षौ, यकारं वामसंज्ञिते॥

Verse 32

भकारं कटिनाभिस्थं गोकारं पार्श्वयोर्द्वयोः । देकारं जानुनोर्न्यस्य वकारं पादपद्मयोः

भकारं कटिनाभिस्थं, गोकारं पार्श्वयोर्द्वयोः। देकारं जानुनोर्न्यस्य, वकारं पादपद्मयोः॥

Verse 33

स्यकारमंगुष्ठयोर्न्यस्य धीकारमुरसि न्यसेत् । मकारं जानुमूले तु हि कारं गुह्यमाश्रितम्

स्यकारमङ्गुष्ठयोर्न्यस्य, धीकारमुरसि न्यसेत्। मकारं जानुमूले तु, हिकारं गुह्यमाश्रितम्॥

Verse 34

धिकारं हृदये न्यस्य योकारं चाधरोष्ठके । योकारं च तथैवान्यमुत्तरोष्ठे न्यसेत्सुधीः

धिकारं हृदये न्यस्य, योकारं चाधरोष्ठके। योकारं तथैवान्यमुत्तरोष्ठे न्यसेत्सुधीः॥

Verse 35

नकारं नासिकाग्रे तु प्रकारं नेत्रमाश्रितम् । चोकारं च भ्रुवोर्मध्ये दकारं प्राणमाश्रितम्

नकारं नासिकाग्रे विन्यसेत्, प्रकारं नेत्रे प्रतिष्ठापयेत्। चोकारं भ्रुवोर्मध्ये, दकारं प्राणे समाश्रयेत्॥

Verse 36

यात्कारं च ललाटांते विन्यसेद्वै सुरेश्वरि । न्यासं कृत्वाऽत्मनो देहे देवे कुर्यात्तथा प्रिये

यात्कारं च ललाटान्ते विन्यसेत् सुरेश्वरि। आत्मदेहे न्यासं कृत्वा देवेऽपि तथा कुर्यात् प्रिये॥

Verse 37

सर्वोपहारसंपन्नं कृत्वा सम्यङ्निरीक्षयेत् । कुंकुमागरुकर्पूरचंदनेन विमिश्रितम्

सर्वोपहारसंपन्नं कृत्वा सम्यङ्निरीक्षयेत्। कुंकुमागरुकर्पूरचन्दनेन विमिश्रितम्॥

Verse 38

गंधतोयैरुपस्कृत्य गायत्र्या प्रणवेन च । प्रोक्षयेत्सर्वद्रव्याणि पश्चादर्चनमारभेत्

गन्धतोयैरुपस्कृत्य गायत्र्या प्रणवेन च। प्रोक्षयेत् सर्वद्रव्याणि पश्चादर्चनमारभेत्॥

Verse 39

दिव्यै पुष्पैः सुगंधैश्च मालतीकमलादिभिः । अशोकैः शतपत्रैश्च बकुलैः पूजयेत्क्रमात्

दिव्यैः पुष्पैः सुगन्धैश्च मालतीकमलादिभिः। अशोकैः शतपत्रैश्च बकुलैः पूजयेत् क्रमात्॥

Verse 40

कृष्णागरुसुधूपेन घृतदीपैस्तथोत्तमैः । ततः प्रदापयेत्तत्र नैवेद्यं विविधं क्रमात्

कृष्णागरुसुधूपेन घृतदीपैश्चोत्तमैः । ततः क्रमात् तत्र विविधं नैवेद्यं प्रदापयेत् ॥

Verse 41

खण्डलड्डुकश्रीवेष्टकांसाराशोकपल्लवैः । स्वस्तिकोल्लिपिकादुग्धा तिलवेष्टकिलाटिकाम्

खण्डलड्डुकश्रीवेष्टकांसाराशोकपल्लवैः । स्वस्तिकोल्लिपिकादुग्धा तिलवेष्टकिलाटिकाम् ॥

Verse 42

फलानि चैव पक्वानि मूलमंत्रेण दापयेत् । ऋग्वेदं च यजुर्वेदं सामवेदं च पूजयेत्

फलानि चैव पक्वानि मूलमन्त्रेण दापयेत् । ऋग्वेदं च यजुर्वेदं सामवेदं च पूजयेत् ॥

Verse 43

ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं धर्मं संपूजयेद्बुधः । ईशानादिक्रमाद्देवि दिशासु विदिशासु च

ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं धर्मं संपूजयेद्बुधः । ईशानादिक्रमाद्देवि दिशासु विदिशासु च ॥

Verse 44

चतुर्द्दशविद्यास्थानानि ब्रह्मणोऽग्रे प्रपूजयेत् । हृदयानि ततो न्यस्य देवस्य पुरतः क्रमात्

चतुर्दशविद्यास्थानानि ब्रह्मणोऽग्रे प्रपूजयेत् । हृदयानि ततो न्यस्य देवस्य पुरतः क्रमात् ॥

Verse 45

आपोहिष्ठेति ऋगियं हृदयं परिकीर्त्तितम् । ऋतं सत्यं शिखा प्रोक्ता उदुत्यं नेत्रमादिशेत्

‘आपो हि ष्ठा’ इति ऋग्वेदमन्त्रः हृदयत्वेन परिकीर्तितः। ‘ऋतं सत्यं’ इति शिखा प्रोक्ता, ‘उदु त्यं’ इति नेत्रत्वेन विनियोज्यते।

Verse 46

चित्रं देवानामित्येवं सर्वलोकेषु विश्रुतम् । ब्रह्मंस्ते छादयामीति कवचं समुदाहृतम्

‘चित्रं देवानाम्’ इति मन्त्रः सर्वलोकेषु विश्रुतः कवचत्वेन समुदाहृतः। ‘ब्रह्मंस्ते छादयामि’ इति रक्षावरणरूपेण जप्यते।

Verse 47

भूर्भुवः स्वरितीरेश पूजनं परिकीर्तितम् । गायत्र्या पूजयेद्देवमोंकारेणाभिमंत्रितम्

‘भूर्भुवः स्वः’ इति तीरेश, पूजनं परिकीर्तितम्। ॐकारेणाभिमन्त्र्य गायत्र्या देवः पूज्यते।

Verse 48

प्रणवेनापरान्सर्वानृग्वेदादीन्प्रपूजयेत् । गायत्री परमो मंत्रो वेदमाता विभावरी

प्रणवेन सर्वानपरान् ऋग्वेदादीन् यथाविधि प्रपूजयेत्। गायत्री परमो मन्त्रः वेदमाता विभावरी।

Verse 49

गायत्र्यक्षरतत्त्वैस्तु ब्रह्माणं यस्तु पूजयेत् । उपोष्य पंचदश्यां तु स याति परमं पदम्

गायत्र्याक्षरतत्त्वैस्तु यो ब्रह्माणं पूजयेत्। पञ्चदश्यामुपोष्य स परमं पदं याति।

Verse 50

संसारसागरं घोरमुत्तितीर्षुर्द्विजो यदि । प्रभासे कार्त्तिके मासि ब्रह्माणं पूजयेत्सदा

यदि द्विजः संसारसागरं घोरम् उत्तितीर्षुः स्यात्, तर्हि प्रभासे कार्त्तिकमासि सदा ब्रह्माणं पूजयेत्।

Verse 51

यस्य दर्शनमात्रेण अश्वमेध फलं लभेत् । कस्तं न पूजयेद्विद्वान्प्रभासे बालरूपिणम्

यस्य दर्शनमात्रेण अश्वमेधफलं लभ्यते, तं प्रभासे बालरूपिणं कः विद्वान् न पूजयेत्?

Verse 52

यस्यैकदिवसप्रांते सदेवासुरमानवाः । विलयं यांति देवेशि कस्तं न प्रतिपूजयेत्

यस्यैकदिवसप्रान्ते सदेवासुरमानवाः विलयं यान्ति, देवेशि, तं कः न प्रतिपूजयेत्?

Verse 53

पिता यः सर्वदेवानां भूतानां च पितामहः । यस्मादेष स तैः पूज्यो ब्राह्मणैः क्षेत्रवासिभिः

यः सर्वदेवानां पिता, भूतानां च पितामहः; तस्मात् स तैः पूज्यः, तथा क्षेत्रवासिभिः ब्राह्मणैश्च।

Verse 54

रुद्ररूपी विश्वरूपी स एव भुवनेश्वरः । पौर्णमास्यामुपोषित्वा ब्रह्माणं जगतां पतिम् । अर्चयेद्यो विधानेन सोऽश्वमेधफलं लभेत्

रुद्ररूपी विश्वरूपी स एव भुवनेश्वरः। पौर्णमास्याम् उपोषित्वा यो विधानेन जगतां पतिं ब्रह्माणम् अर्चयेत्, स अश्वमेधफलं लभेत्।

Verse 55

कार्त्तिके मासि देवस्य रथयात्रा प्रकीर्त्तिता । यां कृत्वा मानवो भक्त्या याति ब्रह्मसलोकताम्

कार्त्तिकमासे देवस्य रथयात्रा प्रकीर्तिता; तां भक्त्या कृत्वा मानवो ब्रह्मलोकं प्राप्नोति।

Verse 56

कार्त्तिके मासि देवेशि पौर्णमास्यां चतुर्मुखम् । मार्गेण चर्मणा सार्द्धं सावित्र्या च परंतपः

देवेशि, कार्त्तिके पौर्णमास्यां चतुर्मुखं ब्रह्माणं सावित्र्या सह, मार्गेण चर्मणा सार्धं परंतप, समर्चयेत्।

Verse 57

भ्रामयेन्नगरं सर्वं नानावाद्यैः समन्वितम् । स्थापयेद्भ्रामयित्वा तु सकलं नगरं नृपः

नानावाद्यसमायुक्तं सर्वं नगरं भ्रामयेत्; भ्रामयित्वा तु नृपः सकलं नगरं स्थापयेत्।

Verse 58

ब्राह्मणान्भोजयित्वाग्रे शांडिलेयं प्रपूज्य च । आरोपयेद्रथे देवं पुण्यवादित्रनिःस्वनैः

अग्रे ब्राह्मणान् भोजयित्वा शाण्डिलेयं च सम्यक् प्रपूज्य, पुण्यवादित्रनिःस्वनैः सह देवं रथे आरोपयेत्।

Verse 59

रथाग्रे शांडिलीपुत्रं पूजयित्वा विधानतः । ब्राह्मणान्वाचयित्वा च कृत्वा पुण्याहमंगलम्

रथाग्रे शाण्डिलीपुत्रं विधानतः पूजयित्वा, ब्राह्मणान् वाचयित्वा च, पुण्याहमङ्गलं कुर्यात्।

Verse 60

देवमारोपयित्वा तु रथे कुर्यात्प्रजागरम् । नानाविधैः प्रेक्षणकैर्ब्रह्मशेषैश्च पुष्कलैः

देवं रथे समारोप्य तु प्रजागरं समाचरेत् । नानाविधैः प्रेक्षणकैर्ब्रह्मशेषैश्च पुष्कलैः ॥

Verse 61

नारोढव्यं रथे देवि शूद्रेण शुभमिच्छता । नाधर्मेण विशेषेण मुक्त्वैकं भोजकं प्रिये

नारोहणीयं रथे देवि शूद्रेण शुभमिच्छता । नाधर्मेण विशेषेण मुक्त्वैकं भोजकं प्रिये ॥

Verse 62

ब्रह्मणो दक्षिणे पार्श्वे सावित्रीं स्थापयेत्प्रिये । भोजकं वामपार्श्वे तु पुरतः पंकजं न्यसेत्

ब्रह्मणो दक्षिणे पार्श्वे सावित्रीं स्थापयेत्प्रिये । भोजकं वामपार्श्वे तु पुरतः पङ्कजं न्यसेत् ॥

Verse 63

एवं तूर्यनिनादैश्च शंखशब्दैश्च पुष्कलैः । भ्रामयित्वा रथं देवि पुरं सर्वं च दक्षिणम् । स्वस्थाने स्थापयेद्भूयः कृत्वा नीराजनं बुधः

एवं तूर्यनिनादैश्च शङ्खशब्दैश्च पुष्कलैः । भ्रामयित्वा रथं देवि पुरं सर्वं च दक्षिणम् । स्वस्थाने स्थापयेद्भूयः कृत्वा नीराजनं बुधः ॥

Verse 64

य एवं कुरुते यात्रां भक्त्या यश्चापि पश्यति । रथं वाऽकर्षयेद्यस्तु स गच्छेद्ब्रह्मणः पदम्

य एवं कुरुते यात्रां भक्त्या यश्चापि पश्यति । रथं वाऽकर्षयेद्यस्तु स गच्छेद्ब्रह्मणः पदम् ॥

Verse 65

यो दीपं धारयेत्तत्र ब्रह्मणो रथपृष्ठगः । पदेपदेऽश्वमेधस्य स फलं विंदते महत्

यो हि तत्र ब्रह्मरथपृष्ठस्थितो दीपं धारयति, स पदे पदेऽश्वमेधयज्ञस्य महत्फलं प्राप्नोति।

Verse 66

यो न कारयते राजा रथयात्रां तु ब्रह्मणः । स पच्यते महादेवि रौरवे कालमक्षयम्

हे महादेवि, यो राजा ब्रह्मणो रथयात्रां न कारयति, स रौरवे नरके कालमक्षयं पच्यते।

Verse 67

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन राष्ट्रस्य क्षेममिच्छता । रथयात्रां विशेषेण स्वयं राजा प्रवर्त्तयेत्

तस्मात् राष्ट्रक्षेममिच्छता राज्ञा सर्वप्रयत्नेन विशेषेण स्वयं रथयात्रा प्रवर्तनीया।

Verse 68

प्रतिपद्ब्राह्मणांश्चापि भोजयेद्वि धिवत्सुधीः । वासोभिरहतैश्चापि गन्धमाल्यानुलेपनैः

प्रतिपदि सुधीर्विधिवद् ब्राह्मणान् भोजयेत्; अहतवासोभिः गन्धमाल्यानुलेपनैश्च तान् पूजयेत्।

Verse 69

कार्त्तिके मास्यमावास्यां यस्तु दीपप्रदीपनम् । शालायां ब्रह्मणः कुर्यात्स गच्छेत्परमं पदम्

कार्त्तिकमास्यामावास्यायां यो ब्रह्मणः शालायां दीपप्रदीपनं कुर्यात्, स परमं पदं गच्छति।

Verse 70

उत्सवेषु च सर्वेषु सर्वकाले विशेषतः । पूजयेयुरिमं विप्रा ब्रह्माणं जगतां गुरुम्

उत्सवेषु सर्वेषु सर्वदा विशेषतः च विप्राः जगद्गुरुं ब्रह्माणमिमं पूजयेरन्।

Verse 71

यथाकृत्यप्रयोगेण सम्यक्छ्रद्धा समन्विताः । पूज्यो दिव्योपचारेण यथावित्तानुसारतः

यथाकृत्यप्रयोगेण सम्यक्श्रद्धासमन्विताः। दिव्योपचारेण यथावित्तानुसारतः तं पूजयेत्॥

Verse 72

एवं ते कथितं देवि पूजामाहात्म्यमुत्तमम् । प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यं ब्रह्मणः बालरूपिणः

एवं ते देवि कथितं पूजामाहात्म्यमुत्तमम्। प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यं ब्रह्मणो बालरूपिणः॥

Verse 73

तस्याहं कथयिष्यामि नाम्नामष्टोत्तरं शतम् । प्रदत्त्वा च पठित्वा च यज्ञायुतफलं लभेत्

तस्य नाम्नामष्टोत्तरं शतं कथयिष्यामि। प्रदत्त्वा च पठित्वा च यज्ञायुतफलं लभेत्॥

Verse 74

गायत्र्या लक्षजाप्येन सम्यग्जप्तेन यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति स्तोत्रस्यास्य उदीरणात्

गायत्र्या लक्षजाप्येन सम्यग्जप्तेन यत्फलम्। तत्फलं समवाप्नोति स्तोत्रस्यास्य उदीरणात्॥

Verse 75

इदं स्तोत्रवरं दिव्यं रहस्यं पापनाशनम् । न देयं दुष्टबुद्धीनां निन्दकानां तथैव च

इदं स्तोत्रवरं दिव्यं गुह्यं पापनिवारणम् । दुष्टबुद्धिभ्यः न देयं निन्दकभ्यस्तथैव च ॥

Verse 76

ब्राह्मणाय प्रदातव्यं श्रोत्रियाय महात्मने । विष्णुना हि पुरा पृष्टं ब्रह्मणः स्तोत्रमुत्त्मम्

ब्राह्मणाय प्रदातव्यं श्रोत्रियाय महात्मने । विष्णुना हि पुरा पृष्टं ब्रह्मणः स्तोत्रमुत्तमम् ॥

Verse 77

केषुकेषु च स्थानेषु देवदेव पितामह । संचिन्त्यस्तन्ममाचक्ष्व त्वं हि सर्वविदुत्तम

केषु केषु च स्थानेषु देवदेव पितामह । सञ्चिन्त्यस्तन्ममाचक्ष्व त्वं हि सर्वविदुत्तम ॥

Verse 78

ब्रह्मोवाच । पुष्करेऽहं सुरश्रेष्ठो गयायां प्रपितामहः । कान्यकुब्जे वेदगर्भो भृगुक्षेत्रे चतुर्मुखः

ब्रह्मोवाच । पुष्करेऽहं सुरश्रेष्ठो गयायां प्रपितामहः । कान्यकुब्जे वेदगर्भो भृगुक्षेत्रे चतुर्मुखः ॥

Verse 79

कौबेर्यां सृष्टिकर्ता च नन्दिपुर्यां बृहस्पतिः । प्रभासे बालरूपी च वाराणस्यां सुरप्रियः

कौबेर्यां सृष्टिकर्ता च नन्दिपुर्यां बृहस्पतिः । प्रभासे बालरूपी च वाराणस्यां सुरप्रियः ॥

Verse 80

द्वारावत्यां चक्रदेवो वैदिशे भुवनाधिपः । पौंड्रके पुण्डरीकाक्षः पीताक्षो हस्तिनापुरे

द्वारावत्यां चक्रदेवोऽहं वैदिशे भुवनाधिपः । पौण्ड्रके पुण्डरीकाक्षो हस्तिनापुरे पीताक्षः ॥

Verse 81

जयंत्यां विजयश्चासौ जयन्तः पुरुषोत्तमे । वाडेषु पद्महस्तोऽहं तमोलिप्ते तमोनुदः

जयंत्यां विजयश्चाहं पुरुषोत्तमे जयन्तः । वाडेषु पद्महस्तोऽहं तमोलिप्ते तमोनुदः ॥

Verse 82

आहिच्छत्र्यां जनानंदः काञ्चीपुर्यां जनप्रियः । कर्णाटस्य पुरे ब्रह्मा ऋषिकुण्डे मुनिस्तथा

आहिच्छत्र्यां जनानन्दः काञ्चीपुर्यां जनप्रियः । कर्णाटपुरे ब्रह्माहं ऋषिकुण्डे मुनिस्तथा ॥

Verse 83

श्रीकण्ठे श्रीनिवासश्च कामरूपे शुभंकरः । उच्छ्रियाणे देवकर्त्ता स्रष्टा जालंधरे तथा

श्रीकण्ठे श्रीनिवासोऽहं कामरूपे शुभंकरः । उच्छ्रियाणे देवकर्त्ता जालन्धरे स्रष्टा तथा ॥

Verse 84

मल्लिकाख्ये तथा विष्णुर्महेन्द्रे भार्गवस्तथा । गोनर्दः स्थविराकारे ह्युज्जयिन्यां पितामहः

मल्लिकाख्ये तथा विष्णुर्महेन्द्रे भार्गवस्तथा । गोनर्दे स्थविराकारो ह्युज्जयिन्यां पितामहः ॥

Verse 85

कौशांब्यां तु महादेवो ह्ययोध्यायां तु राघवः । विरंचिश्चित्रकूटे तु वाराहो विन्ध्यपर्वते

कौशाम्ब्यां तु अहं महादेवः; अयोध्यायां तु राघवः। चित्रकूटे विरञ्चिः; विन्ध्यपर्वते च वराहोऽहम्॥

Verse 86

गंगाद्वारे सुरश्रेष्ठो हिमवन्ते तु शंकरः । देहिकायां स्रुचाहस्तः पद्महस्तस्तथाऽर्बुदे

गंगाद्वारेऽहं सुरश्रेष्ठः; हिमवन्ते तु शंकरः। देहिकायां स्रुचाहस्तः; तथाऽर्बुदे पद्महस्तः॥

Verse 87

वृन्दावने पद्मनेत्रः कुश हस्तश्च नैमिषे । गोपक्षेत्रे च गोविन्दः सुरेन्द्रो यमुनातटे

वृन्दावनेऽहं पद्मनेत्रः; नैमिषे कुशहस्तकः। गोपक्षेत्रे गोविन्दोऽहं; यमुनातटे सुरेन्द्रः॥

Verse 88

भागीरथ्यां पद्मतनुर्जनानन्दो जनस्थले । कौंकणे च स मध्वक्षः काम्पिल्ये कनकप्रभः

भागीरथ्यां पद्मतनुरहं; जनस्थले जनानन्दः। कौंकणे मध्वक्षोऽहं; काम्पिल्ये कनकप्रभः॥

Verse 89

खेटके चान्नदाता च शंभुश्चैव क्रतुस्थले । लंकायां चैव पौलस्त्यः काश्मीरे हंसवाहनः

खेटकेऽहं अन्नदाता; क्रतुस्थले च शंभुरहम्। लंकायां पौलस्त्योऽहं; काश्मीरे हंसवाहनः॥

Verse 90

वसिष्ठश्चार्बुदे चैव नारदश्चोत्पलावने । मेधके श्रुतिदाता च प्रयागे यजुषां पतिः

अर्बुदे वसिष्ठोऽहं, नारदश्चोत्पलावने । मेधके श्रुतिदाताहं, प्रयागे यजुषां पतिः ॥

Verse 91

शिवलिंगे सामवेदो मर्कटे च मधुप्रियः । नारायणश्च गोमन्ते विदर्भायां द्विज प्रियः

शिवलिङ्गे सामवेदः, मर्कटे मधुप्रियः । गोमन्ते नारायणश्च, विदर्भायां द्विजप्रियः ॥

Verse 92

अंकुलके ब्रह्मगर्भो ब्रह्मवाहे सुतप्रियः । इन्द्रप्रस्थे दुराधर्षश्चंपायां सुरमर्दनः

अङ्कुलके ब्रह्मगर्भो, ब्रह्मवाहे सुतप्रियः । इन्द्रप्रस्थे दुराधर्षः, चम्पायां सुरमर्दनः ॥

Verse 93

विरजायां महारूपः सुरूपो राष्ट्रवर्धने । कदंबके जनाध्यक्षो देवाध्यक्षः समस्थले

विरजायां महारूपः, सुरूपो राष्ट्रवर्धने । कदम्बके जनाध्यक्षो, देवाध्यक्षः समस्थले ॥

Verse 94

गंगाधरो रुद्रपीठे सुपीठे जलदः स्मृतः । त्र्यंबके त्रिपुरारिश्च श्रीशैले च त्रिलोचनः

रुद्रपीठे गङ्गाधरः, सुपीठे जलदः स्मृतः । त्र्यम्बके त्रिपुरारिश्च, श्रीशैले च त्रिलोचनः ॥

Verse 95

महादेवः प्लक्षपुरे कपाले वेधनाशनः । शृङ्गवेरपुरे शौरिर्निमिषे चक्रधारकः

प्लक्षपुरे महादेवः पूज्यते, कपाले वेधनाशनः। शृङ्गवेरपुरे शौरिः, निमिषे चक्रधारकः॥

Verse 96

नन्दिपुर्यां विरूपाक्षो गौतमः प्लक्षपादपे । माल्यवान्हस्तिनाथे तु द्विजेन्द्रो वाचिके तथा

नन्दिपुर्यां विरूपाक्षः, प्लक्षपादपे गौतमः। हस्तिनाथे माल्यवान्, वाचिके द्विजेन्द्रः तथा॥

Verse 97

इन्द्रपुर्यां दिवानाथो भूतिकायां पुरंदरः । हंसबाहुश्च चन्द्रायां चंपायां गरुडप्रियः

इन्द्रपुर्यां दिवानाथः, भूतिकायां पुरंदरः। चन्द्रायां हंसबाहुः, चंपायां गरुडप्रियः॥

Verse 98

महोदये महायक्षः सुयज्ञः पूतके वने । सिद्धेश्वरे शुक्लवर्णो विभायां पद्मबोधकः

महोदये महायक्षः, पूतके वने सुयज्ञः। सिद्धेश्वरे शुक्लवर्णः, विभायां पद्मबोधकः॥

Verse 99

देवदारुवने लिंगी उदकेथ उमापतिः । विनायको मातृस्थाने अलकायां धनाधिपः

देवदारुवने लिंगी, उदकेथे उमापतिः। मातृस्थाने विनायकः, अलकायां धनाधिपः॥

Verse 100

त्रिकूटे चैव गोविंदः पाताले वासुकिस्तथा । कोविदारे युगाध्यक्षः स्त्रीराज्ये च सुरप्रियः

त्रिकूटे गोविन्दोऽहं पाताले वासुकिस्तथा । कोविदारे युगाध्यक्षः स्त्रीराज्ये च सुरप्रियः ॥

Verse 101

पूर्णगिर्यां सुभोगश्च शाल्मल्यां तक्षकस्तथा । अमरे पापहा चैव अंबिकायां सुदर्शनः

पूर्णगिर्यां सुभोगोऽहं शाल्मल्यां तक्षकस्तथा । अमरे पापहा चैव अम्बिकायां सुदर्शनः ॥

Verse 102

नरवाप्यां महावीरः कान्तारे दुर्गनाशनः । पद्मवत्यां पद्मगृहो गगने मृगलाञ्छनः

नरवाप्यां महावीरः कान्तारे दुर्गनाशनः । पद्मवत्यां पद्मगृहः गगने मृगलाञ्छनः ॥

Verse 103

अष्टोत्तरं नामशतं यत्रैतत्परिपठ्यते । तत्रैव मम सांनिध्यं त्रिसंध्यं मधुसूदन

अष्टोत्तरं नामशतं यत्रैतत्परिपठ्यते । तत्रैव मम सान्निध्यं त्रिसन्ध्यं मधुसूदन ॥

Verse 104

तेषामपि यस्त्वेकं पश्येद्वै बालरूपिणम् । सर्वेषां लभते पुण्यं पूर्वोक्तानां च वेधसाम्

तेषामपि यस्त्वेकं पश्येद्वै बालरूपिणम् । सर्वेषां लभते पुण्यं पूर्वोक्तानां च वेधसाम् ॥

Verse 105

एतैर्यो नामभिः कृष्ण प्रभासे स्तौति मां सदा । स्थानं मे विजयं लब्ध्वा मोदते शाश्वतीः समाः

हे कृष्ण, एतैर्नामभिः प्रभासे यो मां सदा स्तौति, स मम विजयस्थानं प्राप्य शाश्वतीः समाः प्रमोदते।

Verse 106

मानसं वाचिकं चैव कायिकं चैव दुष्कृतम् । तत्सर्वं नाशमायाति मम स्तोत्राऽनु कीर्तनात्

मानसं वाचिकं कायिकं च यद् दुष्कृतं, तत्सर्वं मम स्तोत्रानुकीर्तनात् नाशमायाति।

Verse 107

पुष्पोपहौरर्धूपैश्च ब्राह्मणानां च तर्पणैः । ध्यानेन च स्थिरेणाशु प्राप्यते यत्फलं नरैः । तत्फलं समवाप्नोति मम स्तोत्रानु कीर्तनात्

पुष्पोपहारैर्धूपैश्च ब्राह्मणतर्पणैः स्थिरेण ध्यानेन च नरैः यत्फलं शीघ्रं प्राप्यते, तत्फलं मम स्तोत्रानुकीर्तनात् समवाप्यते।

Verse 108

ब्रह्महत्यादिपापानि इह लोके कृतान्यपि । अकामतः कामतो वा तानि नश्यंति तत्क्षणात्

ब्रह्महत्यादिपापानि इह लोके कृतान्यपि, अकामतः कामतो वा, तानि तत्क्षणात् नश्यन्ति।

Verse 109

इदं स्तोत्रं ममाभीष्टं शृणुयाद्वा पठेच्च वा । स मुक्तः पातकैः सर्वैः प्राप्नुयान्महदीप्सितम्

इदं ममाभीष्टं स्तोत्रं यः शृणुयाद्वा पठेच्च वा, स सर्वपातकैर्मुक्तः महदीप्सितं प्राप्नुयात्।

Verse 110

अन्यद्रहस्यं ते वच्मि शृणु कृष्ण यथार्थतः

अन्यदपि रहस्यं ते वक्ष्यामि; शृणु, हे कृष्ण, यथार्थतः—यथा वस्तुस्थितिः।

Verse 111

आग्नेयं तु यदा ऋक्षं कार्तिक्यां भवति क्वचित् । महती सा तिथिर्ज्ञेया प्रभासे मम वल्लभा

कार्तिक्यां व्रते यदा कदाचिदाग्नेयं नक्षत्रं भवति, सा तिथिर्महती ज्ञेया—प्रभासे मम वल्लभा।

Verse 112

प्राजापत्यं यदा ऋक्षं तिथौ तस्यां भवेद्यदि । सा महाकार्तिकी पुण्या देवानामपि दुर्लभा

तस्यां तिथौ यदि प्राजापत्यं नक्षत्रं भवेत्, सा पुण्या महाकार्तिकी—देवानामपि दुर्लभा।

Verse 113

मंदे वार्के गुरौ वाऽपि कार्तिकी कृत्तिकायुता । तत्राश्वमेधिकं पुण्यं दृष्ट्वा वै बालरूपिणम्

मन्दे वार्के गुरौ वाऽपि, कार्तिकी कृत्तिकायुताऽस्ति चेत्; तदा बालरूपिणं हरिं दृष्ट्वा, अश्वमेधिकं पुण्यं लभते।

Verse 114

विशाखासु यदा सूर्यः कृत्तिकासु च चन्द्रमाः । स योगः पद्मको नाम प्रभासे दुर्लभो हरे

विशाखासु यदा सूर्यः, कृत्तिकासु च चन्द्रमाः; स योगः ‘पद्मक’ इति ख्यातः—प्रभासे, हे हरे, दुर्लभः।

Verse 115

तस्मिन्योगे नरो दृष्ट्वा प्रभासे बालरूपिणम् । पापकोटियुतो वाऽपि यमलोकं न पश्यति

तस्मिन्नेव योगे नरः प्रभासे बालरूपिणं प्रभुं दृष्ट्वा, पापकोटियुतोऽपि यमलोकं न पश्यति।

Verse 116

ईश्वर उवाच । इत्येवं कथितं स्तोत्रं ब्रह्मणा हरये पुनः । मया तव समाख्यातं माहात्म्यं ब्रह्मदैवतम्

ईश्वर उवाच—एवं ब्रह्मणा हरये पुनरुक्तं स्तोत्रं, मया तुभ्यं समाख्यातं ब्रह्मदैवतं माहात्म्यम्।

Verse 117

सर्वपापहरं नृणां श्रुतं सर्वार्थसाधकम् । भूमिदानं च दातव्यं तत्र यात्राफलेप्सुभिः

एतत् श्रुतं नृणां सर्वपापहरं सर्वार्थसाधकं च; तत्र यात्राफलेप्सुभिः भूमिदानं च दातव्यम्।

Verse 118

कमंडलुः श्वेतवस्त्रं महादानानि षोडश । तत्रैव देवि देयानि ब्रह्मणे बालरूपिणे

कमण्डलुः श्वेतवस्त्रं महादानानि षोडश च; तत्रैव देवि ब्राह्मणे बालरूपिणे तदर्थं देयानि।

Verse 119

महापर्वणि संप्राप्ते कुर्युः पारायणं द्विजाः । सर्वे ते ब्राह्मणा देवि क्षेत्रमध्यनिवासिनः

महापर्वणि संप्राप्ते द्विजाः पारायणं कुर्युः; ते सर्वे ब्राह्मणाः देवि क्षेत्रमध्यनिवासिनः।