Adhyaya 93
ईश्वरः देवीं प्रति उपदिशति—अघोरेशात् किंचित् उत्तरतः वायव्यदिशि स्थितं महाकालेश्वरलिङ्गं गन्तव्यम्; तत् पापनाशनं परमं तीर्थम्। युगानुसारं नामपरम्परा कथ्यते—कृतयुगे तच्चित्राङ्गदेश्वर इति स्मृतं, कलियुगे तु महाकालेश्वर इति स्तूयते। रुद्रः कालरूपः, सूर्यग्रासकः विश्वतत्त्वं च इति वर्ण्यते; एवं देवालयतत्त्वं विश्वरचनया सह संयोज्यते। प्रातःकाले षडक्षरमन्त्रेण पूजनं विधीयते। कृष्णाष्टम्यां घृतमिश्रितगुग्गुलुं सम्यग् रात्रिकर्मणि हुत्वा विशेषव्रतं कर्तव्यम्; भैरवः अपराधानां बहुक्षमा ददाति इति प्रशंस्यते। धेनुदानं पितृवंशोन्नतिदं, तथा देवस्य दक्षिणभागे शतरुद्रीयपाठः पितृमातृकुलयोः उद्धारकः इति कथ्यते। उत्तरायणकाले घृतकम्बलदानं कृत्वा दारुणपुनर्जन्मशमनं लभ्यते। फलश्रुतौ समृद्धिः, अनिष्टनिवृत्तिः, जन्मजन्मान्तरभक्तिवृद्धिः च; अन्ते चित्राङ्गदस्य पूर्वपूजनात् अस्य क्षेत्रस्य कीर्तिः प्रवर्तते इति निगद्यते।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेद्वरारोहे महाकालेश्वरं हरम् । अघोरेशादुत्तरतः किंचिद्वायव्यसंस्थितम्
ईश्वर उवाच—ततो गच्छेत् वरारोहे महाकालेश्वरं हरम्; अघोरेशादुत्तरतः किंचिद् वायव्यदिशि स्थितम्।
Verse 2
धनुषां त्रिंशता देवि श्रुतं पातकनाशनम् । पूर्वं कृतयुगे देवि स्मृतं चित्रांगदेश्वरम्
देवि, धनुषां त्रिंशता परिमितेऽस्मिन् स्थाने पातकनाशनं श्रुतम्; पूर्वं कृतयुगे देवि, ‘चित्राङ्गदेश्वरम्’ इति स्मृतम्।
Verse 3
महाकालेश्वरं देवि कलौ नाम प्रकीर्तितम् । कालरूपी महारुद्रस्तस्मिंल्लिंगे व्यवस्थितः
देवि, कलियुगे ‘महाकालेश्वर’ इति नाम्ना स प्रसिद्धः; कालरूपो महारुद्रः तस्मिंल्लिङ्गे व्यवस्थितो वर्तते।
Verse 4
चराचरगुरुः साक्षाद्देवदानवदर्पहा । सूर्यरूपेण यत्सर्वं ब्रह्मांडे ग्रसते प्रिये
स चराचरगुरुः साक्षाद् देवदानवदर्पहा; सूर्यरूपेण, प्रिये, ब्रह्माण्डे यत्सर्वं ग्रसते।
Verse 5
स देवः संस्थितो देवि तस्मिंल्लिंगे महाप्रभः । यस्तत्पूजयते भक्त्या कल्ये लिंगं मम प्रियम् । षडक्षरेण मंत्रेण मृत्युं जयति तत्क्षणात्
देवि, स महाप्रभुर्देवः तस्मिंल्लिङ्गे संस्थितः। यः प्रातःकाले भक्त्या मम प्रियं तल्लिङ्गं पूजयति, स षडक्षरेण मन्त्रेण तत्क्षणाद् मृत्युं जयति।
Verse 6
कृष्णाष्टम्यां विशेषेण गुग्गुलं घृतसंयुतम् । यो दहेद्विधिवत्तत्र पूजां कृत्वा निशागमे
कृष्णाष्टम्यां विशेषेण घृतसंयुक्तं गुग्गुलं यः विधिवत् दहेत्, तत्र निशागमे पूजां कृत्वा।
Verse 7
अपराधसहस्रं तु क्षमते तस्य भैरवः । धेनुदानं प्रशंसंति तस्मिन्स्थाने महर्षयः
तस्य भक्तस्य भैरवः अपराधसहस्रं अपि क्षमते; तस्मिन्स्थाने महर्षयो धेनुदानं प्रशंसन्ति।
Verse 8
धेनुदस्तारयेन्नूनं दश पूर्वान्दशापरान् । देवस्य दक्षिणे भागे यो जपेच्छतरुद्रियम्
धेनुदानकर्ता नूनं दश पूर्वान् दशापरान् तारयति। देवस्य दक्षिणभागे यः शतरुद्रियम् जपति स पुण्यफलभाग् भवति॥
Verse 9
उद्धरेत्पितृवर्गं च मातृवर्गं च मानवः । बाल्ये वयसि यत्पापं वार्द्धके यौवनेऽपि वा । क्षालयेच्चैव तत्सर्वं दृष्ट्वा कालेश्वरं हरम्
कालेश्वरं हरं दृष्ट्वा मानवः पितृवर्गं मातृवर्गं च उद्धरेत्। बाल्ये वयसि वार्द्धके यौवने वा कृतं पापं तत्सर्वं तदा क्षालयेत्॥
Verse 10
अयने चोत्तरे प्राप्ते यः कुर्याद्घृतकंबलम् । न स भूयोऽत्र संसारे जन्म प्राप्नोति दारुणम्
उत्तरेऽयने प्राप्ते यः घृतकम्बलं कुर्यात्। स भूयोऽत्र संसारे दारुणं जन्म न प्राप्नोति॥
Verse 11
न दुःखितो दरिद्रो वा दुर्भगो वा प्रजायते । सप्तजन्मान्तराण्येव महाकालेशदर्शनात्
महाकालेशदर्शनात् सप्तजन्मान्तराण्येव न दुःखितो न दरिद्रो न दुर्भगः प्रजायते॥
Verse 12
धनधान्यसमायुक्ते स्फीते सञ्जायते कुले । भक्तिर्भवति भूयोऽपि महाकालेश्वरार्चने
धनधान्यसमायुक्ते स्फीते कुले सञ्जायते। भूयो भूयो महाकालेश्वरार्चने भक्तिः प्रवर्धते॥
Verse 13
इति संक्षेपतः प्रोक्तं महाकालेश्वरं प्रिये । चित्रांगदो गणो देवि तेन चाराधितं पुरा
इति संक्षेपतः प्रिये महाकालेश्वरस्य माहात्म्यं प्रोक्तम्। देवि, पुरा चित्राङ्गद इति गणः तं भक्त्या समाराधयामास।
Verse 14
दिव्याब्दानां सहस्रं तु महा कालेश्वरं हि तत् । चित्रांगदेश्वरं नाम तेन ख्यातं धरातले
दिव्याब्दानां सहस्रं यावत् तत् लिङ्गं महाकालेश्वरत्वेन स्थितम्। तस्मात् धरातले ‘चित्राङ्गदेश्वर’ इति नाम्ना प्रसिद्धिमगात्।
Verse 93
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभास खंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य एकादशरुद्रमाहात्म्ये महाकालेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिणवतितमोऽध्यायः
इति श्रीस्कान्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे, प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये, एकादशरुद्रमाहात्म्ये, ‘महाकालेश्वरमाहात्म्यवर्णन’नाम त्रिणवतितमोऽध्यायः समाप्तः।