Adhyaya 91
Prabhasa KhandaPrabhasa Kshetra MahatmyaAdhyaya 91

Adhyaya 91

ईश्वरः देवीं प्रति उपदिशति यत् सा अविनाशिनं त्र्यम्बकेश्वरं गच्छेत्—रुद्राणां पञ्चमं, आद्यं दिव्यस्वरूपं च। तस्य तीर्थस्य पवित्रा भूगोलव्यवस्था निरूप्यते—साम्बपुरस्य समीपे, पूर्वं शिखाण्डीश्वरस्य (पूर्वयुगसम्बद्धस्य) निर्देशः, तथा समीपस्थे कपालिकास्थाने कपालेश्वरलिङ्गं यत् दर्शनस्पर्शनाभ्यां दोषान् नाशयति। ततो नियतमानदूरे उत्तरपूर्वदिशि त्र्यम्बकेश्वरः स्थितः, सर्वहितकरः, इष्टफलप्रदश्च इति वर्ण्यते। गुरुनामकः ऋषिः घोरं तपः करोति, दिव्यनियमेन त्र्यम्बक-मन्त्रं जपति, त्रिकालं शङ्करं पूजयति; शिवानुग्रहात् स दिव्यैश्वर्यं प्राप्य तीर्थस्य नाम प्रतिष्ठापयति। ततः फलश्रुतिः—सन्निधानेन, पूजनैः, मन्त्रजपेन च पापनाशः; वामदेवमन्त्रेण भक्त्या दोषविमोचनम्; चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां रात्रौ जागरणेन पूजास्तुतिपाठैः विशेषफलप्राप्तिः। अन्ते पूर्णतीर्थफलार्थिनां गोदानविधिः, तथा एतन्माहात्म्यं पुण्यजनकं पापनाशकं चेति उपसंहारः।

Shlokas

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि त्र्यंबकेश्वरमव्ययम् । तत्पंचमं समाख्यातं रुद्राणामादिदैवतम्

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि त्र्यम्बकेश्वरमव्ययम् । तत्पञ्चमं समाख्यातं रुद्राणामादिदैवतम् ॥

Verse 2

शिखंडीश्वरमाख्यातं पूर्वं त्रेतायुगे प्रिये । तच्चाद्याहं प्रवक्ष्यामि यथा संज्ञायते नरैः

शिखण्डीश्वरमाख्यातं पूर्वं त्रेतायुगे प्रिये । तच्चाद्याहं प्रवक्ष्यामि यथा संज्ञायते नरैः ॥

Verse 3

अस्ति सांबपुरं देवि तत्रस्थं परमेश्वरि । तस्यैवोत्तरदिग्भागे स्थानं कापालिकं स्मृतम्

अस्ति देवि सांबपुरं नाम नगरं परमेश्वरि। तस्योत्तरदिग्भागे कापालिकस्थानं स्मृतम्॥

Verse 4

कपालेश्वरनामा च यत्रेशो लिंगमूर्तिमान् । संस्थितः पापनाशाय दर्शनात्स्पर्शनान्नृणाम्

यत्र कपालेश्वरनामा लिङ्गमूर्तिमान् ईश्वरः। संस्थितः पापनाशाय दर्शनात् स्पर्शनादपि नृणाम्॥

Verse 5

तस्मादीशानदिग्भागे धनुषां षोडशांतरे । त्र्यंबकेश्वरनामा च तत्र रुद्रः स्थितः स्वयम्

तस्माद् ईशानदिग्भागे धनुषां षोडशान्तरे। त्र्यंबकेश्वरनामा च रुद्रः स्वयमेव तत्र स्थितः॥

Verse 6

सर्वानुग्रहकर्त्ता च सर्वकामफलप्रदः । पुरा यत्रातपद्देवि तपो घोरं सुदुष्करम् । गुरुर्नामा ऋषिवरो देवदानवदुःसहम्

सर्वानुग्रहकर्ता स सर्वकामफलप्रदः। पुरा यत्रातपद् देवि तपो घोरं सुदुष्करम्॥ गुरुर्नामा ऋषिवरः देवदानवदुःसहम्॥

Verse 7

कोटीनां त्रितयं येन त्र्यंबको मंत्रनायकः । जप्तो दिव्येन विधिना त्रिकालं पूज्य शंकरम्

येन त्र्यंबको मन्त्रनायकः कोटीनां त्रितयं जप्तः। दिव्येन विधिना त्रिकालं शंकरं पूजयन्॥

Verse 8

ततः प्रसाद्य देवेशं दिव्यैश्वर्यमवाप सः । चक्रे नाम स्वयं तस्य त्र्यंबकेश्वरमव्ययम्

ततः स देवेशं प्रसाद्य दिव्यैश्वर्यमवाप; तस्य लिङ्गस्य स्वयं त्र्यंबकेश्वरमित्यव्ययं नाम चकार।

Verse 9

जप्त्वा तु त्र्यंबकं मंत्रं यतः सिद्धिमवाप सः । दिव्याष्टगुणमैश्वर्यं तेनासौ त्र्यंबकेश्वरः

त्र्यंबकं मन्त्रं जप्त्वा यतः स सिद्धिमवाप, तेन दिव्याष्टगुणमैश्वर्यं लब्धम्; अतः स लिङ्गः त्र्यंबकेश्वर इति ख्यातः।

Verse 10

सर्वपातक विध्वंसी दर्शनात्स्पर्शनादपि । यस्त्र्यंबकं जपेद्विप्रस्त्र्यंबकेश्वरसंनिधौ । स प्राप्नोति महासिद्धिं प्रत्यक्षं रुद्र एव सः

दर्शनात्स्पर्शनादपि सर्वपातकविध्वंसी; यस्त्र्यंबकं जपेद्विप्रस्त्र्यंबकेश्वरसंनिधौ, स महासिद्धिं प्राप्नोति—प्रत्यक्षं रुद्र एव सः।

Verse 11

दर्शनादपि तस्याथ पापं याति सहस्रधा । यस्तं पूजयते भक्त्या विधिना भावमास्थितः । वामदेवेन मंत्रेण स मुक्तः पातकैर्भवेत्

दर्शनादपि तस्य पापं सहस्रधा याति; यस्तं भक्त्या विधिना भावमास्थितः पूजयते, स वामदेवमन्त्रेण पातकैर्मुक्तो भवेत्।

Verse 12

चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां तत्र यो जागृयान्निशि । पूजास्तुतिकथाभिश्च स प्राप्नोतीप्सितं फलम्

चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां तत्र यो निशि जागृयात्, पूजास्तुतिकथाभिश्च स इप्सितं फलम् अवाप्नोति।

Verse 13

धेनुस्तत्रैव दातव्या सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः

धेनुस्तत्रैव दातव्या सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः। तस्मिन् पावने स्थाने गोदानं परमं स्मृतम्॥

Verse 14

इति ते कथितं देवि माहात्म्यं पापनाशनम् । त्र्यंबकेश्वररुद्रस्य नृणां पुण्यफलप्रदम्

इति ते कथितं देवि माहात्म्यं पापनाशनम्। त्र्यंबकेश्वररुद्रस्य नृणां पुण्यफलप्रदम्॥

Verse 91

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभास खण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य एकादशरुद्रमाहात्म्ये त्र्यंबकेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनवतितमोऽध्यायः

इति श्रीस्कांदे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये एकादशरुद्रमाहात्म्ये त्र्यंबकेश्वरमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनवतितमोऽध्यायः॥