Adhyaya 305
Prabhasa KhandaPrabhasa Kshetra MahatmyaAdhyaya 305

Adhyaya 305

अस्मिन्नध्याये शिवदेव्योः संवादरूपेण प्रभासक्षेत्रे ‘नारदादित्य’ इति सूर्यायतनस्य माहात्म्यं निरूप्यते। तत्र दर्शनमात्रेण जरानाशो दारिद्र्यहरणं च सिध्यतीति सoteriology निर्दिश्यते। देवी पृच्छति—कथं नारदः जरया ग्रस्तः? तदा शिवः द्वारवत्यां वृत्तान्तं कथयति—कृष्णपुत्रः साम्बः नारदं यथोचितं न नमस्कृत्य तेनोपदिष्टः; साम्बः तपस्विजीवनं निन्दन् क्रोधात् नारदं ‘जराधीनो भव’ इति शशाप। जरया पीडितो नारदः शुचौ विविक्ते देशे गत्वा रम्यां सूर्यप्रतिमां प्रतिष्ठाप्य ‘सर्वदारिद्र्यविनाशक’ इति ध्यायन् स्तोत्रैः सूर्यं स्तौति—ऋक्सामस्वरूपं, निर्मलज्योतिः, सर्वव्यापिकारणं, तमोनाशकं च। प्रसन्नः सूर्यः प्रत्यक्षो भूत्वा वरं ददौ—नारदः पुनर्यौवनदेहं प्राप। अपि च रविवारे सप्तमीसंयुक्ते दिने सूर्यदर्शनं कृत्वा रोगभयविमुक्तिः स्यादिति नियमः कथ्यते। अन्ते अस्य तीर्थस्य पापनाशकत्वं फलश्रुत्या दृढीकृतम्।

Shlokas

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि तस्याः पूर्वेण संस्थितम् । नारदादित्यनामानं जरादारिद्र्यनाशनम्

ईश्वर उवाच। ततो गच्छेन्महादेवि तस्याः पूर्वेण संस्थितम्। नारदादित्यनामानं जरादारिद्र्यनाशनम्॥

Verse 2

पश्चिमे मूलचंडीशाद्धनुषां च शतत्रये । आराध्य नारदो देवि भास्करं वारितस्करम् । जरा निर्मुक्तदेहस्तु तत्क्षणात्समपद्यत

पश्चिमे मूलचण्डीशात् धनुषां च शतत्रये। आराध्य नारदो देवि भास्करं वारितस्करम्। जरा निर्मुक्तदेहस्तु तत्क्षणात् समपद्यत॥

Verse 3

देव्युवाच । कथं जरामनुप्राप्तो नारदो मुनिपुंगवः । कथमाराधितः सूर्य एतन्मे वद शंकर

देव्युवाच—कथं जरामनुप्राप्तो नारदो मुनिपुङ्गवः? कथं च सूर्य आराधितः? एतन्मे वद, हे शङ्कर।

Verse 4

ईश्वर उवाच । यदा द्वारवतीं प्राप्तो नारदो मुनिपुंगवः । सर्वे दृष्टास्तदा तेन विष्णोः पुत्रा महाबलाः

ईश्वर उवाच—यदा द्वारवतीं प्राप्तो नारदो मुनिपुङ्गवः, तदा तेन विष्णोः पुत्राः सर्वे महाबलाः दृष्टाः।

Verse 5

तद्राजकुलमध्ये तु क्रीडमाना परस्परम् आयांतं नारदं दृष्ट्वा सर्वे विनयसंयुताः

तद्राजकुलमध्ये तु परस्परं क्रीडमानाः, आयान्तं नारदं दृष्ट्वा सर्वे विनयसंयुताः अभवन्।

Verse 6

नमश्चक्रुर्यथान्यायं विना सांबं त्वरान्विताः । अविनीतं तु तं दृष्ट्वा कथयामास नारदः

यथान्यायं त्वरान्विताः नमश्चक्रुः, विना सांबम्। तं अविनीतं दृष्ट्वा नारदः कथयामास।

Verse 7

शरीरमदमत्तोऽसि यस्मात्सांब हरेः सुत । अचिरेणैव कालेन शापं प्राप्स्यसि दारुणम्

शरीरमदमत्तोऽसि यस्मात्, हे सांब हरेः सुत; अचिरेणैव कालेन शापं प्राप्स्यसि दारुणम्।

Verse 8

सांब उवाच । नमस्कारेण किं कार्यमृषीणां च जितात्मनाम् । आशीर्वादेन तेषां च तपोहानिः प्रजायते

साम्ब उवाच । जितात्मनां मुनिवराणां नमस्कारेण किं प्रयोजनम् । तेषां चाशीर्वचनदानेन तपसः क्षय एव जायते ।

Verse 9

मुनीनां यः स्वभावो हि त्वयि लेशो न नारद । विद्यते ब्रह्मणः पुत्र उच्यते किमतः परम्

नारद, त्वयि मुनीनां स्वभावस्य लेशोऽपि न विद्यते । ब्रह्मणः पुत्र इति ख्यातोऽसि—अतः परं किं वक्तव्यम् ।

Verse 10

न कलत्रं न ते पुत्रा न च पौत्रप्रपौत्रकाः । न गृहं नैव च द्वारं न हि गावो न वत्सकाः

न ते कलत्रं न पुत्रा न पौत्राः प्रपौत्रकाः । न गृहं न च द्वारं ते, न गावो न च वत्सकाः ।

Verse 11

ब्रह्मणो मानसः पुत्रो ब्रह्मचर्ये व्यवस्थितः । अयुक्तं कुरुते नित्यं कस्मात्प्रकृतिरीदृशी

ब्रह्मणो मानसः पुत्रो ब्रह्मचर्ये व्यवस्थितः । तथाप्ययुक्तं नित्यं करोषि—कस्मादेवं तव प्रकृतिः ।

Verse 12

युद्धं विना न ते सौख्यं सौख्यं न कलहं विना । यादृशस्तादृशो वापि वाग्वादोऽपि सदा प्रियः

युद्धं विना न ते सौख्यं, सौख्यं न कलहं विना । यादृशे तादृशे वाऽपि वाग्वादः सदा तव प्रियः ।

Verse 13

स्नानं संध्या जपो होमस्तर्पणं पितृदेवयोः । नारदः कुरुते चान्यदन्यत्कुर्वंति ब्राह्मणाः

स्नानं सन्ध्योपासनं जपहोमतर्पणानि पितृदेवयोः—एतानि कर्माणि ब्राह्मणाः कुर्वन्ति; नारदस्तु तदन्यदेवाचरति।

Verse 14

कौमारेण तु गर्विष्ठो यस्मान्मां शापयिष्यसि । तस्मात्त्वमपि विप्रर्षे जरायुक्तो भविष्यसि

कौमारगर्वेण यतो मां शापयिष्यसि, तस्मात् त्वमपि विप्रर्षे जराभारसमन्वितो भविष्यसि।

Verse 15

एवं शप्तस्तदा देवि नारदो मुनिपुंगवः । एकान्ते निर्मले स्थाने कंटकास्थिविवर्जिते

एवं शप्तस्तदा देवि नारदो मुनिपुङ्गवः; एकान्ते निर्मले स्थाने कण्टकास्थिविवर्जिते जगाम।

Verse 16

कृष्णाजिनपरिच्छिन्ने ह्युपविष्टो वरासने । ऋषितोया तटे रम्ये प्रतिष्ठाप्य महामुनिः

कृष्णाजिनपरिच्छन्ने वरासने ह्युपविष्टः; रम्ये ऋषितोयातटे महामुनिः प्रतिष्ठाप्य यथाविधि।

Verse 17

सूर्यस्य प्रतिमां रम्यां सर्वदारिद्र्यनाशिनीम् । तुष्टाव विविधैः स्तोत्रैरादित्यं तिमिरापहम्

सूर्यस्य प्रतिमां रम्यां सर्वदारिद्र्यनाशिनीम्; आदित्यं तिमिरापहं विविधैः स्तोत्रैः स तुष्टाव।

Verse 18

नमस्त ऋक्स्वरूपाय साम्नां धामग ते नमः । ज्ञानैकरूपदेहाय निर्धूततमसे नमः

नमस्ते ऋक्स्वरूपाय, साम्नां धामगते नमः। ज्ञानैकरूपदेहाय, निर्धूततमसे नमः॥

Verse 19

शुद्धज्योतिःस्वरूपाय निर्मूर्तायामलात्मने । वरिष्ठाय वरेण्याय सर्वस्मै परमात्मने

शुद्धज्योतिःस्वरूपाय निर्मूर्तायामलात्मने। वरिष्ठाय वरेण्याय सर्वस्मै परमात्मने॥

Verse 20

नमोऽखिलजगद्व्यापिस्वरूपानंदमूर्तये । सर्वकारणपूताय निष्ठायै ज्ञानचेतसाम्

नमोऽखिलजगद्व्यापिस्वरूपानन्दमूर्तये। सर्वकारणपूताय निष्ठायै ज्ञानचेतसाम्॥

Verse 21

नमः सर्वस्वरूपाय प्रकाशालक्ष्यरूपिणे । भास्कराय नमस्तुभ्यं तथा दिनकृते नमः

नमः सर्वस्वरूपाय प्रकाशालक्ष्यरूपिणे। भास्कराय नमस्तुभ्यं तथा दिनकृते नमः॥

Verse 22

ईश्वर उवाच । एवं संस्तुवतस्तस्य पुरतस्तस्य चेतसा । प्रादुर्बभूव देवेशि जगच्चक्षुः सनातनः । उवाच परमं प्रीतो नारदं मुनिपुंगवम्

ईश्वर उवाच। एवं संस्तुवतस्तस्य पुरतस्तस्य चेतसा। प्रादुर्बभूव देवेशि जगच्चक्षुः सनातनः। उवाच परमं प्रीतो नारदं मुनिपुंगवम्॥

Verse 23

सूर्य उवाच । वरं वरय विप्रर्षे यस्ते मनसि वर्तते । तुष्टोऽहं तव दास्यामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

सूर्य उवाच—हे विप्रर्षे, यन्मनसि वर्तते तद्वरं वरय। अहं तव तुष्टोऽस्मि; यद्यपि सुदुर्लभं स्यात्, तथापि तद् दास्यामि।

Verse 24

नारद उवाच । कुमार वयसा युक्तो जरायुक्तकलेवरः । प्रसादात्स्यां हि ते देव यदि तुष्टो दिवाकर

नारद उवाच—हे देव दिवाकर, यदि त्वं तुष्टोऽसि, तव प्रसादात् मम वयः कुमारत्वयुक्तं भवतु, कलेवरं तु जरायुक्तमेव।

Verse 25

सप्तम्यां रविवारेण यस्त्वां पश्यति मानवः । तस्य रोग भयं माऽस्तु प्रसादात्तिमिरापह

सप्तम्यां रविवारेण यः त्वां पश्यति मानवः। तस्य रोगभयं मा अस्तु, प्रसादात् हे तिमिरापह।

Verse 26

ईश्वर उवाच । एवं भविष्यतीत्युक्त्वा ह्यन्तर्धानं गतो रविः । इत्येतत्कथितं देवि माहात्म्यं सकलं तव । नारदादित्यदेवस्य सर्वपातकनाशनम्

ईश्वर उवाच—‘एवं भविष्यति’ इत्युक्त्वा रविः अन्तर्धानं गतः। हे देवि, इति तव सकलं माहात्म्यं कथितम्—नारदादित्यदेवसम्बन्धि सर्वपातकनाशनम्।

Verse 305

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभास खण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये नारदादित्यमाहात्म्यवर्णनंनाम पञ्चोत्तरत्रिशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये ‘नारदादित्यमाहात्म्यवर्णनम्’ नाम पञ्चोत्तरत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः।