Adhyaya 22
अध्यायः २२ प्राभासक्षेत्रस्य यज्ञभूगोलमध्ये सोमस्य दुःखात् पुनरुत्थानं वर्णयति। दक्षानुज्ञां लब्ध्वापि शोकाकुलः सोमः प्राभासं गत्वा प्रसिद्धं कृतस्मरपर्वतं पश्यति—शुभवृक्षलताभिः, पक्षिभिः, गन्धर्वकिंनरगीतैः, तपस्विभिः वेदविद्भिश्च समलङ्कृतम्। ततः सागरतीरे ‘स्पर्श’सम्बद्धे लिङ्गरूपे शिवस्य समीपे सोमः पुनःपुनः प्रदक्षिणां कृत्वा एकाग्रया भक्त्या पूजयति। फलमूलाहारनियमेन दीर्घं तपः कृत्वा शिवस्य परात्परस्वरूपं नानानामभिः, युगानुक्रमेण च दैवनाममालया, स्तोत्रेण स्तौति। प्रसन्नः शिवः वरं ददाति—सोमस्य क्षयवृद्धी शुक्लकृष्णपक्षयोः पर्यायेण भविष्यतः, दक्षवाक्यं सत्यं भवतु, तस्य तीक्ष्णता च शम्यताम्। अन्ते ब्राह्मणाधिकारस्य लोकधारणे यज्ञसिद्धौ च महत्त्वं नीत्युपदेशरूपेण प्रतिपाद्यते। समुद्रे निगूढलिङ्गस्य विषयः, तस्य स्थापनाविधानं च कथ्यते; यत्र निस्तेजसोऽपि सोमस्य प्रभा पुनरागता, तस्मात् तत्क्षेत्रं ‘प्राभास’ इति नाम्ना प्रसिद्धम्।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । दक्षेणैवमनुज्ञातः शोचन्कर्म स्वकं तदा । दुःखशोकपरीतात्मा प्रभासं क्षेत्रमागतः
ईश्वर उवाच । दक्षेणैवमनुज्ञातः शोचन्कर्म स्वकं तदा । दुःखशोकपरीतात्मा प्रभासक्षेत्रमागतः ॥
Verse 2
स गत्वा दक्षिणं तीरं सागरस्य समीपतः । ददर्श पर्वतं तत्र कृतस्मरमिति श्रुतम्
स गत्वा दक्षिणं तीरं सागरस्य समीपतः । ददर्श पर्वतं तत्र कृतस्मरमिति श्रुतम् ॥
Verse 3
यक्षविद्याधराकीर्णं किन्नरैरुपशोभितम् । चंदनागुरुकर्पूरैरशोकैस्तिलकैः शुभैः
यक्षविद्याधरैः कीर्णं किन्नरैश्च विराजितम् । चन्दनागुरुकर्पूरसुगन्धैः शुभैरशोकतिलकैश्च भूषितम् ॥
Verse 4
कल्हारैः शतपत्रैश्च पुष्पितैः फलितैः शुभैः । आम्रजम्बूकपित्थैश्च दाडिमैः पनसैस्तथा
कल्हारैः शतपत्रैश्च पुष्पितैः फलितैः शुभैः । आम्रजम्बूकपित्थैश्च दाडिमैः पनसैस्तथा ॥
Verse 5
निंबुजम्बीरनागैश्च कदलीखंडमंडितैः । क्रमुकैर्नागवल्ल्याद्यैः शालैस्तालैस्तमालकैः
निंबुजम्बीरनागैश्च कदलीखण्डमण्डितैः । क्रमुकैर्नागवल्ल्याद्यैः शालैस्तालैस्तमालकैः ॥
Verse 6
बीजपूरकखर्जूरैर्द्राक्षामधुरपाटलैः । बिल्वचंपकतिंद्वाद्यैः कदंबककुभैस्तथा
बीजपूरकखर्जूरैर्द्राक्षामधुरपाटलैः । बिल्वचम्पकतिंद्वाद्यैः कदम्बककुभैस्तथा ॥
Verse 7
धवाशोकशिरीषाद्यैर्नानावृक्षैश्च शोभितम् । कामं कामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैः फलितैः शुभैः
धवाशोकशिरीषाद्यैर्नानावृक्षैश्च शोभितम् । कामं कामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैः फलितैः शुभैः ॥
Verse 8
हंसकारंडवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् । कोकिलाभिः शुकैश्चैव नानापक्षिनिनादि तम्
हंसकारण्डवसमूहैः परिपूर्णं चक्रवाकयुगलैः सुशोभितम् । कोकिलाशुकादिनानाविधपक्षिनिनादैः सर्वतो निनादितम् ॥
Verse 9
जातिस्मराः पक्षिणश्च व्याजह्रुर्मानुषीं गिरम् । गंधर्वकिंनरयुगैः सिद्धविद्याधरोरगैः
जातिस्मराः पक्षिणोऽत्र मानुषीं गिरं व्याजह्रुः । गन्धर्वकिंनरयुगैः सिद्धविद्याधरोरगैश्च समाकीर्णम् ॥
Verse 10
क्रीडद्भिर्विविधैर्दिव्यैः शोभितं पर्वतोत्तमम् । देवगंधर्वनृत्यैश्च वेणुवीणानिनादितम्
विविधैर्दिव्यक्रीडकैः क्रीडद्भिः शोभितं पर्वतोत्तमम् । देवगन्धर्वनृत्यैश्च वेणुवीणानिनादैश्च समनादितम् ॥
Verse 11
वेदध्वनितघोषेण यज्ञहोमाग्निहोत्रजैः । समावृतं सर्वमाज्यगंधिभिरुच्छ्रितम्
वेदध्वनितघोषेण यज्ञहोमाग्निहोत्रसमुद्भवैः । सर्वं समावृतमासीदाज्यगन्धिभिरुच्छ्रितम् ॥
Verse 12
शोभितं चर्षिभिर्दिव्यैश्चातुर्विद्यैर्द्विजोत्तमैः । अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः
दिव्यैर्षिभिः शोभितं चातुर्विद्यैर्द्विजोत्तमैः । अत्रिवसिष्ठपुलस्त्यपुलहक्रतुभिश्च समन्वितम् ॥
Verse 13
भृगुश्चैव मरीचिश्च भरद्वाजोऽथ कश्यपः । मनुर्यमोंऽगिरा विष्णुः शातातपपराशरौ
तत्र भृगुर्मरीचिश्च भरद्वाजः कश्यपस्तथा । मनुश्च यमश्चाङ्गिरा विष्णुः शातातपपराशरौ ॥
Verse 14
आपस्तंबोऽथ संवर्तः कात्यः कात्यायनो मुनिः । गौतमः शंखलिखितौ तथा वाचस्पतिर्मुनिः
तत्रापस्तम्बसंवर्तौ कात्यः कात्यायनो मुनिः । गौतमः शङ्खलिखितौ तथा वाचस्पतिर्मुनिः ॥
Verse 15
जामदग्न्यो याज्ञवल्क्य ऋष्यशृंगो विभांडकः । गार्ग्यशौनकदाल्भ्याश्च व्यास उद्दालकः शुकः
तत्र जामदग्न्यो याज्ञवल्क्य ऋष्यशृङ्गो विभाण्डकः । गार्ग्यशौनकदाल्भ्याश्च व्यास उद्दालकः शुकः ॥
Verse 16
नारदः पर्वतश्चैव दुर्वासा उग्रतापसः । शाकल्यो गालवश्चैव जाबालिर्मुद्गलस्तथा
तत्र नारदपर्वतौ दुर्वासा उग्रतापसः । शाकल्यो गालवश्चैव जाबालिर्मुद्गलस्तथा ॥
Verse 17
विश्वामित्रः कौशिकश्च जह्नुर्विश्वावसुस्तथा । धौम्यश्चैव शतानन्दो वैशंपायनजिष्णवः
तत्र विश्वामित्रः कौशिकश्च जह्नुर्विश्वावसुस्तथा । धौम्यश्चैव शतानन्दो वैशम्पायनजिष्णवः ॥
Verse 18
शाकटायनवार्द्धिक्यावग्निको बादरायणः । वालखिल्या महात्मानो ये च भूमण्डले स्थिताः
शाकटायनः वार्द्धिक्यः अवग्निकः बादरायणश्च तत्रासन्; वालखिल्याश्च महात्मानः, ये च भूमण्डले स्थिताः अन्ये महर्षयः।
Verse 19
ते सर्वे तत्र तिष्ठंति पर्वते तु कृतस्मरे । तेजस्विनो ब्रह्मपुत्रा ऋषयो धार्मिकाः प्रिये
ते सर्वे कृतस्मरनामा पर्वते तत्र तिष्ठन्ति; तेजस्विनो ब्रह्मपुत्रा धर्मनिष्ठा ऋषयः, प्रिये।
Verse 20
ज्वलंतस्तपसा सर्वे निर्द्धूमा इव पावकाः । मासोपवासिनः केचित्केचित्पक्षोपवासिनः
सर्वे तपसा ज्वलन्तो निर्द्धूमा इव पावकाः; केचिन्मासोपवासिनः, केचित्पक्षोपवासिनः।
Verse 21
त्रैरात्रिकाः सांतपना निराहारास्तथा परे । केचित्पुष्प फलाहाराः शीर्णपर्णाशिनस्तथा
केचित्त्रैरात्रिकाः, केचित्सांतपनव्रतपराः; परे निराहाराः। केचित्पुष्पफलाहाराः, तथा केचित्शीर्णपर्णाशिनः।
Verse 22
केचिद्गोमयभक्षाश्च जलाहारास्तथा परे । साग्निहोत्राः सुविद्वांसो मोक्षमार्गार्थचिन्तकाः
केचिद्गोमयभक्षाः, परे जलाहाराः; साग्निहोत्राः सुविद्वांसो मोक्षमार्गार्थचिन्तकाः।
Verse 23
इति हासपुराणादिश्रुतिस्मृतिविशारदाः । एते चान्ये च बहवो मार्कंडेयपुरोगमाः
इति हासपुराणादिषु श्रुतिस्मृतिषु च विशारदाः मुनयः; एते चान्ये च बहवो मार्कण्डेयपुरोगमाः तत्र समुपस्थिताः।
Verse 24
प्रभासं क्षेत्रमासाद्य संस्थिता कृतपर्वते । एवं कृतस्मरस्तत्र सर्वदेवनिषेवितः । मन्वंतरेस्मिन्यो देवि निर्दग्धो वडवाग्निना
प्रभासक्षेत्रमासाद्य कृतपर्वते संस्थितः। तत्र सर्वदेवनिषेवितः स कृतस्मरः; अस्मिन्मन्वन्तरे देवि वडवाग्निना निर्दग्धोऽभवत्।
Verse 25
तं दृष्ट्वा पर्वतं रम्यं दृष्ट्वा चैव महोदधिम् । प्रदक्षिणं ततश्चक्रे सप्तकृत्वो निशाकरः । गिरेः प्रदक्षिणां कृत्वा गतो यत्र महेश्वरः
तं रम्यं पर्वतं दृष्ट्वा महोदधिं च विलोक्य सः। निशाकरः सप्तकृत्वः प्रदक्षिणं चकार; गिरेः प्रदक्षिणां कृत्वा यत्र महेश्वरः स गतोऽभवत्।
Verse 26
समीपे तु समुद्रस्य स्पर्शलिंगस्वरूपवान् । प्रसादयामास विभुं प्रसन्नेनांतरात्मना
समुद्रस्य समीपे तु स्पर्शलिङ्गस्वरूपवान्। प्रसन्नेनान्तरात्मना विभुं प्रसादयामास।
Verse 27
मरणं वेति संध्याय शरणं वा महेश्वरम् । वरं शापाभिघातार्थं मृत्युं वा शंकरान्मम
मरणं वेति सन्धाय शरणं वा महेश्वरम्। वरं शापाभिघातार्थं मृत्युं वा शङ्करान्मम॥
Verse 28
इति सोमो मतिं कृत्वा तपसाऽराधयञ्छिवम् । यावद्वर्षसहस्रं तु फलमूलाशनोऽभवत्
इति सोमो दृढां मतिं कृत्वा तपसा शिवमाराधयामास । यावत् वर्षसहस्रं तु फलमूलाशन एवाभवत् ॥
Verse 29
पूर्णे वर्षसहस्रे तु चतुर्थे वरवर्णिनि । तुतोष भगवान्रुद्रो वाक्यं चेदमुवाच ह
पूर्णे वर्षसहस्रे तु चतुर्थे वरवर्णिनि । तुतोष भगवान् रुद्रो वाक्यं चेदमुवाच ह ॥
Verse 30
परितुष्टोऽस्मि ते चंद्र वरं वरय सुव्रत । किं ते कामं करोम्यद्य ब्रूहि यत्स्यात्सुदुर्ल्लभम्
परितुष्टोऽस्मि ते चन्द्र वरं वरय सुव्रत । किं ते कामं करोम्यद्य ब्रूहि यत्स्यात् सुदुर्लभम् ॥
Verse 31
एवं प्रत्यक्षमापन्नं दृष्ट्वा देवं वृषध्वजम् । प्रणम्य तं यथाभक्त्या स्तुतिं चक्रे निशाकरः
एवं प्रत्यक्षमापन्नं दृष्ट्वा देवं वृषध्वजम् । प्रणम्य तं यथाभक्त्या स्तुतिं चक्रे निशाकरः ॥
Verse 32
चंद्र उवाच । ॐ नमो देवदेवाय शिवाय परमात्मने । अप्रमेयस्वरूपाय ब्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणे
चन्द्र उवाच । ॐ नमो देवदेवाय शिवाय परमात्मने । अप्रमेयस्वरूपाय व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणे ॥
Verse 33
त्वं पतिर्योगिनामीश त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् । त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वमोंकारः प्रजापतिः
त्वं योगिनां पतिर् ईशः; त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्। त्वं यज्ञः, त्वं वषट्कारः, त्वम् ओंकारः, त्वं प्रजापतिः॥
Verse 34
चतुर्विंशत्यधिकं च भुवनानां शतद्वयम् । तस्योपरि परं ज्योतिर्जागर्ति तव केवलम्
भुवनानां शतद्वयात् चतुर्विंशत्यधिकात् परे। तस्योपरि परं ज्योतिः केवलं तव जागर्ति॥
Verse 35
कल्पांत आदिवाराहमुक्तब्रह्मांडसंस्थितौ । आधारस्तंभभूताय तेजोलिंगाय ते नमः
कल्पान्ते आदिवाराहेण मुक्तब्रह्माण्डसंस्थितौ। आधारस्तम्भभूताय तेजोलिङ्गाय ते नमः॥
Verse 36
नमोऽनामयनाम्ने ते नमस्ते कृत्तिवाससे । नमो भैरवनाथाय नमः सोमेश्वराय ते
नमोऽनामयनाम्ने ते नमस्ते कृत्तिवाससे। नमो भैरवनाथाय नमः सोमेश्वराय ते॥
Verse 37
इति संज्ञाभिरेताभिः स्तुत्याभिरमृतेश्वरः । भूतैर्भव्यैर्भविष्यैश्च स्तूयसे सुरसत्तमैः
इति संज्ञाभिर् एताभिः स्तुत्याभिर् अमृतेश्वरः। भूतैर्भव्यैर्भविष्यैश्च स्तूयसे सुरसत्तमैः॥
Verse 38
आद्यो विरंचिनामाभूद्ब्रह्मा लोकपितामहः । मृत्युञ्जयेति ते नाम तदाऽभूत्पार्वतीपते
आद्ये युगे यदा ब्रह्मा विरञ्चिरिति लोकपितामहः प्रसिद्धोऽभूत्, तदा हे पार्वतीपते, तव नाम ‘मृत्युञ्जय’ इति समभवत्।
Verse 39
द्वितीयोऽभूद्यदा ब्रह्मा पद्मभूरिति विश्रुतः । तदा कालाग्निरुद्रेति तव नाम प्रकीर्तितम्
द्वितीये युगे यदा ब्रह्मा पद्मभूरिति विश्रुतः, तदा तव नाम ‘कालाग्निरुद्र’ इति प्रकीर्तितम्।
Verse 40
तृतीयोऽभूद्यदा ब्रह्मा स्वयंभूरिति विश्रुतः । अमृतेशेति ते नाम कीर्तितं कीर्तिवर्द्धनम्
तृतीये युगे यदा ब्रह्मा स्वयंभूरिति विश्रुतः, तदा ते नाम ‘अमृतेश’ इति कीर्तितं कीर्तिवर्द्धनम्।
Verse 41
चतुर्थोऽभूद्यदा ब्रह्मा परमेष्ठीति विश्रुतः । अनामयेति देवेश तव नाम स्मृतं तदा
चतुर्थे युगे यदा ब्रह्मा परमेष्ठीति विश्रुतः, तदा हे देवेश, तव नाम ‘अनामय’ इति स्मृतम्।
Verse 42
पंचमोऽभूद्यदा ब्रह्मा सुरज्येष्ठ इति श्रुतः । कृत्तिवासेति ते नाम बभूव त्रिपुरांतक
पञ्चमे युगे यदा ब्रह्मा सुरज्येष्ठ इति श्रुतः, तदा हे त्रिपुरान्तक, ते नाम ‘कृत्तिवास’ इति बभूव।
Verse 43
षष्ठश्चाभूद्यदा ब्रह्मा हेमगर्भ इति स्मृतः । तदा भैरवनाथेति तव नाम प्रकीर्तितम्
षष्ठे काले यदा ब्रह्मा हेमगर्भ इति स्मृतः, तदा तव नाम ‘भैरवनाथ’ इति लोके प्रकीर्तितम्।
Verse 44
अधुना वर्त्तते योऽसौ शतानंद इति श्रुतः । आदिसोमेन यश्चासौ वामनेत्रोद्भवेन ते
अधुना योऽसौ वर्तते स ‘शतानन्द’ इति श्रुतः; स एव ते वामनेत्रोद्भवः ‘आदिसोम’ इति प्रसिद्धः।
Verse 45
प्रतिष्ठार्थं तु लिंगस्य आनीतश्चाष्टवार्षिकः । बालरूपी तदा तेन सोमनाथेति कीर्तितम्
लिङ्गस्य प्रतिष्ठार्थं तु आनीतः स अष्टवार्षिकः; बालरूपेण तदा तेन ‘सोमनाथ’ इति कीर्तितम्।
Verse 46
सहस्रद्वितयं चैव शतं चैव षडुत्तरम्
सहस्रद्वितयं चैव शतं चैव षडुत्तरम्—अर्थात् द्विसहस्रं शतं षट् च।
Verse 47
सप्तमोऽहं महादेव आत्रेय इति विश्रुतः । प्राचेतसेन दक्षेण शप्तस्त्वां शरणं गतः । रक्ष मां देवदेवेश क्षयिणं पापरोगिणम्
सप्तमोऽहं महादेव, आत्रेय इति विश्रुतः। प्राचेतससुतदक्षेण शप्तः त्वां शरणं गतः। रक्ष मां देवदेवेश, क्षयिणं पापरोगिणम्।
Verse 48
इति संस्तुवतस्तस्य चंद्रस्य करुणाकरः । तुतोष भगवान्रुद्रो वाक्यं चेदमुवाच ह
इति चन्द्रेण संस्तूयमानः करुणाकरः भगवान् रुद्रः परितुष्टोऽभवत्, ततः स वाक्यमिदम् उवाच।
Verse 49
परितुष्टोऽस्मि ते चंद्र वरं वरय सुव्रत । कि ते कामं करोम्यद्य ब्रूहि यत्स्यात्सुदुर्ल्लभम्
परितुष्टोऽस्मि ते चन्द्र; वरं वरय सुव्रत। अद्य किं ते कामं करोमि? ब्रूहि यत् स्यात् सुदुर्लभम्।
Verse 50
मम नामानि गुह्यानि मम प्रियतराणि च । पठिष्यंति नरा ये तु दास्ये तेषां मनोगतम्
ये नरा मम गुह्यानि नामानि मम प्रियतराणि च पठिष्यन्ति, तेषां मनोगतं दास्ये।
Verse 51
अतीता ये चंद्रमसो भविष्यंति च येऽधुना । तेषां पूज्यमिदं लिंगं यावदन्योऽष्टवार्षिकः
अतीता ये चन्द्रमसो ये चाधुना सन्ति ये च भविष्यन्ति, तेषां पूज्यमिदं लिङ्गं यावदन्योऽष्टवार्षिकः प्रादुर्भवति।
Verse 52
आः परं चतुर्वक्त्रो ब्रह्मा यो भविता यदा । प्राणनाथेति देवस्य तदा नाम भविष्यति
आः परं—यदा चतुर्वक्त्रो ब्रह्मा भविता, तदा देवस्य नाम ‘प्राणनाथ’ इति भविष्यति।
Verse 53
प्राणास्तु वायवः प्रोक्तास्तदाराधननाम तत् । प्राणनाथेति संप्रोक्तं मेऽधुना तद्भविष्यति
प्राणाः खलु वायवः प्रोक्ताः; तदेव आराधनस्य नाम भवति। ‘प्राणनाथ’ इति संप्रोक्तं, अद्य प्रभृति मम तद् (आराधन-)नाम भविष्यति।
Verse 54
तस्मादग्नीशनामेति कालरुद्रेत्यनंतरम् । तारकेति ततो नाम भविष्यत्येव कीर्तितम्
तस्मात् देवस्य नाम ‘अग्नीश’ इति कीर्त्यते; तदनन्तरं ‘कालरुद्र’ इति। ततः परं ‘तारक’ इति नाम भविष्यत्येव—इति क्रमः प्रकीर्तितः।
Verse 55
मृत्युञ्जयेति देवस्य भविता तदनंतरम् । त्र्यंबकेशस्त्वितीशेति भुवनेशेत्यनन्तरम्
तदनन्तरं देवस्य नाम ‘मृत्युञ्जय’ इति भविष्यति। ततः ‘त्र्यम्बकेश’ इति, ततः ‘इतीश’ इति, अनन्तरं ‘भुवनेश’ इति च।
Verse 56
भूतनाथेति घोरेति ब्रह्मेशेत्यथ नामकम् । भविष्यं पृथिवीशेति आदिनाथेत्यनंतरम्
ततः ‘भूतनाथ’ इति, ‘घोर’ इति, अथ ‘ब्रह्मेश’ इति नामकं भविष्यति। भविष्ये ‘पृथिवीश’ इति, अनन्तरं ‘आदिनाथ’ इति च।
Verse 57
कल्पेश्वरेति देवस्य चंद्रनाथेत्यनन्तरम् । नाम देवस्य यद्भावि सांप्रतं ते प्रकाशितम्
ततः देवस्य नाम ‘कल्पेश्वर’ इति, अनन्तरं ‘चन्द्रनाथ’ इति भविष्यति। देवस्य यानि भाविनि नामानि, तानि सांप्रतम् ते प्रकाशितानि।
Verse 58
इत्येवमादि नामानि स्वसंख्यातानि षोडश । गतानि संभविष्यंति कालस्यानंतभावतः
इत्येवमादीनि नामानि स्वस्वसंख्याविशेषतः षोडश प्रोक्तानि; कालस्य अनन्तस्वभावत्वात् तानि केचनातीतानि, केचन पुनरुत्पत्स्यन्ति।
Verse 59
एकैकं वर्तते नाम ब्रह्मणः प्रलयावधि । ततोन्यज्जायते नाम यथा नामानुरूपतः
ब्रह्मणः प्रलयावधि एकैकं नाम वर्तते; ततो नामानुरूपगुणानुसारतः अन्यन्नाम जायते।
Verse 60
अथ किं बहुनोक्तेन रहस्यं ते प्रकाशितम् । वत्स यत्कारणेनेह तपस्तप्तं त्वयाऽखिलम् । तन्मे निःशेषतो ब्रूहि दास्ये तुष्टोऽस्मि ते वरम्
अथ किं बहुनोक्तेन? रहस्यं ते प्रकाशितम्। वत्स, येन कारणेन त्वयाऽत्र अखिलं तपस्तप्तं, तत् मे निःशेषतो ब्रूहि; अहं ते तुष्टोऽस्मि, वरं दास्यामि।
Verse 61
चन्द्र उवाच । अहं शप्तस्तु दक्षेण कस्मिंश्चित्कारणांतरे । यक्ष्मणा च क्षयं नीतस्तस्मात्त्वं त्रातुमर्हसि
चन्द्र उवाच—अहं दक्षेण कस्यचित् कारणान्तरे शप्तः; यक्ष्मणा च क्षयं नीतः। तस्मात् त्वं मां त्रातुमर्हसि।
Verse 62
शंभुरुवाच । अधुना भोः समं पश्य सर्वास्ता दक्षकन्यकाः । क्षयस्ते भविता पक्षं पक्षं वृद्धिर्भविष्यति
शम्भुरुवाच—अधुना भोः, समं पश्य, सर्वास्ता दक्षकन्यकाः। तव पक्षे पक्षे क्षयः भविष्यति, पक्षे पक्षे वृद्धिश्च भविष्यति।
Verse 63
पूर्वोचितां प्रभां सोम प्राप्स्यसे मत्प्रसादतः । प्राचेतसस्य दक्षस्य तपसा हतपाप्मनः
पूर्वोचितां प्रभां सोम प्राप्स्यसे मत्प्रसादतः । प्राचेतसस्य दक्षस्य तपसा हतपाप्मनः ॥
Verse 64
तस्यान्यथा वचः कर्तुं शक्यं नान्यैः सुरैरपि । ब्राह्मणाः कुपिता हन्युर्भस्मीकुर्युः स्वतेजसा
तस्यान्यथा वचः कर्तुं शक्यं नान्यैः सुरैरपि । ब्राह्मणाः कुपिता हन्युर्भस्मीकुर्युः स्वतेजसा ॥
Verse 65
देवान्कुर्युरदेवांश्च नाशयेयुरिदं जगत् । ब्राह्मणाश्चैव देवाश्च तेज एकं द्विधा कृतम्
देवान्कुर्युरदेवांश्च नाशयेयुरिदं जगत् । ब्राह्मणाश्चैव देवाश्च तेज एकं द्विधा कृतम् ॥
Verse 66
प्रत्यक्षं ब्राह्मणा देवाः परोक्षं दिवि देवताः । न विना ब्राह्मणा देवैर्न देवा ब्राह्मणैर्विना
प्रत्यक्षं ब्राह्मणा देवाः परोक्षं दिवि देवताः । न विना ब्राह्मणा देवैर्न देवा ब्राह्मणैर्विना ॥
Verse 67
एकत्र मन्त्रा स्तिष्ठन्ति तेज एकत्र तिष्ठति । ब्राह्मणा देवता लोके ब्राह्मणा दिवि देवताः । त्रैलोक्ये ब्राह्मणाः श्रेष्ठा ब्राह्मणा एव कारणम्
एकत्र मन्त्रा स्तिष्ठन्ति तेज एकत्र तिष्ठति । ब्राह्मणा देवता लोके ब्राह्मणा दिवि देवताः । त्रैलोक्ये ब्राह्मणाः श्रेष्ठा ब्राह्मणा एव कारणम् ॥
Verse 68
पितुर्नियुक्ताः पितरो भवंति क्रियासु दैवीषु भवंति देवाः । द्विजोत्तमा हस्तनिषक्ततोयास्तेनैव देहेन भवंति देवाः
पितृनियुक्ते पितरः क्रियासु सन्निधिं यान्ति; दैवीषु कर्मसु देवाः साक्षाद्भवन्ति। द्विजोत्तमाः हस्तनिषक्ततोयाः तेनैव देहेन यज्ञे देवतारूपा इव भवन्ति।
Verse 69
षट्क र्मतत्त्वाभिरतेषु नित्यं विप्रेषु वेदार्थकुतूहलेषु । न तेषु भक्त्या प्रविशंति घोरं महाभयं प्रेतभवं कदाचित्
षट्कर्मतत्त्वाभिरतेषु नित्यं वेदार्थकुतूहलेषु विप्रेषु भक्त्या यः प्रविशति। स कदाचिदपि घोरं महाभयं प्रेतभावं न प्रविशति।
Verse 70
यद्ब्राह्मणाः स्तुत्यतमा वदन्ति तद्देवता कर्मभिराचरंति । तुष्टेषु तुष्टाः सततं भवन्ति प्रत्यक्षदेवेषु परोक्षदेवाः
यद् ब्राह्मणाः स्तुत्यतमाः वदन्ति तदेव देवताः कर्मभिराचरन्ति। प्रत्यक्षदेवेषु तुष्टेषु परोक्षदेवाः सततं तुष्टाः भवन्ति।
Verse 71
यथा रुद्रा यथा देवा मरुतो वसवोऽश्विनौ । ब्रह्मा च सोमसूर्यौ च तथा लोके द्विजोत्तमाः
यथा रुद्राः तथा देवाः मरुतो वसवोऽश्विनौ। ब्रह्मा सोमसूर्यौ च तथा लोके द्विजोत्तमाः।
Verse 72
देवाधीनाः प्रजाः सर्वा यज्ञाधीनाश्च देवताः । ते यज्ञा ब्राह्मणाधीनास्तस्माद्देवा द्विजोत्तमाः
देवाधीनाः प्रजाः सर्वा यज्ञाधीनाश्च देवताः। ते यज्ञा ब्राह्मणाधीनाः तस्माद् देवाः द्विजोत्तमाः।
Verse 73
ब्राह्मणानर्चयेन्नित्यं ब्राह्मणांस्तर्पयेत्सदा । ब्राह्मणास्तारका लोके ब्राह्मणात्स्वर्गमश्नुते
ब्राह्मणान् नित्यं समर्चयेत्, ब्राह्मणान् सदा तर्पयेत्। ब्राह्मणाः लोके तारकाः; ब्राह्मणैः स्वर्गं प्राप्यते।
Verse 75
शक्यं हि कवचं भेत्तुं नाराचेन शरेण वा । अपि वज्र सहस्रेण ब्राह्मणाशीः सुदुर्भिदा
कवचं हि नाराचेन शरेण वा भेत्तुं शक्यते; अपि वज्रसहस्रेणापि ब्राह्मणाशीः सुदुर्भिदा।
Verse 76
हुतेन शाम्यते पापं हुतमन्नेन शाम्यति । अन्नं हिरण्यदानेन हिरण्यं ब्राह्मणाशिषा
हुतेन पापं शाम्यते, हुतमन्नेन शाम्यति। अन्नं हिरण्यदानेन, हिरण्यं ब्राह्मणाशिषा।
Verse 77
य इच्छेन्नरकं गंतुं सपुत्रपशुबांधव । देवेष्वधिकृतं कुर्याद्ब्राह्मणेषु च गोषु च
यः नरकं गन्तुमिच्छेत् सपुत्रपशुबान्धवः, स देवेषु ब्राह्मणेषु गोषु च अपराधं कुर्यात्।
Verse 78
ब्राह्मणान्द्वेष्टि यो मोहाद्देवान्गाश्च मखान्यदि । नैव तस्य परो लोको नाऽयं लोको दुरात्मनः
यो मोहाद् ब्राह्मणान् द्वेष्टि, देवान् गाश्च मखानपि अवजानाति; तस्य न परो लोको नायं लोकोऽस्ति—स दुरात्मा।
Verse 79
अभेद्यमच्छेद्यमनादिमक्षयं विधिं पुराणं परिपालयन्ति । महामतिस्तानभिपूज्य वै द्विजान्भवेदजेयो दिवि देवराडिव
अभेद्यमच्छेद्यमनादिमक्षयं विधिं पुराणं ये परिपालयन्ति । महामतिस्तान् अभिपूज्य वै द्विजान् भवेदजेयो दिवि देवराडिव ॥
Verse 80
अग्रं धर्मस्य राजानो मूलं धर्मस्य ब्राह्मणाः । तस्मान्मूलं न हिंसीत मूले ह्यग्रं प्रतिष्ठितम्
अग्रं धर्मस्य राजानो मूलं धर्मस्य ब्राह्मणाः । तस्मान्मूलं न हिंसीत मूले ह्यग्रं प्रतिष्ठितम् ॥
Verse 81
फलं धर्मस्य राजानः पुष्पं धर्मस्य ब्राह्मणाः । तस्मात्पुष्पं न हिंसीत पुष्पात्संजायते फलम्
फलं धर्मस्य राजानः पुष्पं धर्मस्य ब्राह्मणाः । तस्मात्पुष्पं न हिंसीत पुष्पात्संजायते फलम् ॥
Verse 82
राजा वृक्षो ब्राह्मणास्तस्य मूलं पौराः पर्णं मन्त्रिणस्तस्य शाखाः । तस्माद्राज्ञा ब्राह्मणा रक्षणीया मूले गुप्ते नास्ति वृक्षस्य नाशः
राजा वृक्षो ब्राह्मणास्तस्य मूलं पौराः पर्णं मन्त्रिणस्तस्य शाखाः । तस्माद्राज्ञा ब्राह्मणा रक्षणीया मूले गुप्ते नास्ति वृक्षस्य नाशः ॥
Verse 83
आसन्नो हि दहत्यग्निर्दूराद्दहति ब्राह्मणः । प्ररोहत्यग्निना दग्धं ब्रह्मदग्धं न रोहति
आसन्नो हि दहत्यग्निर्दूराद्दहति ब्राह्मणः । प्ररोहत्यग्निना दग्धं ब्रह्मदग्धं न रोहति ॥
Verse 84
ब्राह्मणानां च शापेन सर्वभक्षो हुताशनः । समुद्रश्चाप्यपेयस्तु विफलश्च पुरंदरः
ब्राह्मणानां शापयोगेन हुताशनः सर्वभक्षो भवति; समुद्रोऽपि अपेयः स्यात्; पुरंदरः (इन्द्रः) अपि निष्फलपराक्रमो भवति।
Verse 85
त्वं चन्द्र राजयक्ष्मी च पृथिव्यामूषराणि च । सूर्याचन्द्रमसोः पातः पुनरुद्धरणं तयोः
त्वमेव चन्द्रः, राजलक्ष्मीः, पृथिव्यां च ऊषराणि; त्वमेव सूर्यचन्द्रमसोः पातः, पुनस्तयोः उद्धरणं च।
Verse 86
वनस्पतीनां निर्यासो दानवानां पराजयः । नागानां च वशीकारः क्षत्रस्योत्सादनं तथा । देवोत्पत्ति विपर्यासो लोकानां च विपर्ययः
वनस्पतीनां निर्यासः, दानवानां पराजयः, नागानां वशीकारश्च; क्षत्रस्योत्सादनं तथा; देवोत्पत्तेर्विपर्यासो लोकानां च विपर्ययः (त्वत्तः)।
Verse 87
एवमादीनि तेजांसि ब्राह्मणानां महात्मनाम् । तस्माद्विप्रेषु नृपतिः प्रणमेन्नित्यमेव च
एवमादीनि तेजांसि ब्राह्मणानां महात्मनाम्; तस्माद् नृपतिः विप्रेषु नित्यमेव प्रणमेत्तु।
Verse 88
परा मप्यापदं प्राप्तो ब्राह्मणान्न प्रकोपयेत् । ते ह्येनं कुपिता हन्युः सद्यः सबलवाहनम्
परामप्यापदं प्राप्तो ब्राह्मणान्न प्रकोपयेत्; ते ह्येनं कुपिताः सद्यः सबलवाहनं हन्युः।
Verse 89
प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथाग्निर्दैवतं महत् । एवं विद्वानविद्वान्वा ब्राह्मणो दैवतं महत्
प्रणीतोऽप्रणीतो वा यथाग्निर्दैवतं महत् । तथा विद्वानविद्वान्वा ब्राह्मणो दैवतं महत् ॥
Verse 90
श्मशानेष्वपि तेजस्वी पावको नैव दुष्यति । हूयमानश्च यज्ञेषु भूय एवाभिवर्द्धते
श्मशानेष्वपि तेजस्वी पावको नैव दुष्यति । हूयमानश्च यज्ञेषु भूय एवाभिवर्धते ॥
Verse 91
एवं यद्यप्य निष्टेषु वर्त्तते सर्वकर्मसु । सर्वेषां ब्राह्मणः पूज्यो दैवतं परमं महत्
एवं यद्यपि निष्टेषु वर्तते सर्वकर्मसु । सर्वेषां ब्राह्मणः पूज्यो दैवतं परमं महत् ॥
Verse 92
क्षत्रस्यातिप्रवृद्धस्य ब्राह्मणानां प्रभावतः । ब्राह्मं हि परमं पूज्यं क्षत्रं हि ब्रह्मसंभवम्
क्षत्रस्यातिप्रवृद्धस्य ब्राह्मणानां प्रभावतः । ब्राह्मं हि परमं पूज्यं क्षत्रं हि ब्रह्मसंभवम् ॥
Verse 93
अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् । तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति
अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् । तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ॥
Verse 94
यान्समाश्रित्य तिष्ठन्ति देवलोकाश्च सर्वदा । ब्रह्मैव वचनं येषां को हिंस्यात्ताञ्जिजीविषुः
ये समाश्रित्य देवलोकाः सर्वदा तिष्ठन्ति, येषां वाक् ब्रह्मैव; तान् जिजीविषुः कः हिंस्यात्?
Verse 95
म्रियमाणोऽप्याददीत न राजा ब्राह्मणात्करम् । न च क्षुधा ऽस्य संसीदेद्ब्राह्मणो विषये वसन्
म्रियमाणोऽपि राजा ब्राह्मणात् करं न आददीत; विषये वसन् ब्राह्मणोऽपि क्षुधा न संसीदेत्।
Verse 96
यस्य राज्ञश्च विषये ब्राह्मणः सीदति क्षुधा । तस्य तच्छतधा राष्ट्रमचिरादेव सीदति
यस्य राज्ञो विषये ब्राह्मणः क्षुधा सीदति, तस्य राष्ट्रं तच्छतधा अचिरादेव सीदति।
Verse 97
यद्राजा कुरुते पापं प्रमादाद्यच्च विभ्रमात् । वसन्तो ब्राह्मणा राष्ट्रे श्रोत्रियाः शमयन्ति तत्
यद् राजा प्रमादाद् विभ्रमाद् वा पापं करोति, राष्ट्रे वसन्तः श्रोत्रिया ब्राह्मणाः तत् शमयन्ति।
Verse 98
पूर्वरात्रांतरात्रेषु द्विजैर्यस्य विधीयते । स राजा सह राष्ट्रेण वर्धते ब्रह्मतेजसा
पूर्वरात्रेऽन्तरात्रे च द्विजैः यस्य विधीयते, स राजा सह राष्ट्रेण ब्रह्मतेजसा वर्धते।
Verse 99
ब्राह्मणान्पूजयेन्नित्यं प्रातरुत्थाय भूमिपः । ब्राह्मणानां प्रसादेन दीव्यन्ति दिवि देवताः
प्रातरुत्थाय भूमिपो नित्यं ब्राह्मणान् पूजयेत्। ब्राह्मणप्रसादेन दिवि देवताः प्रमोदन्ति॥
Verse 100
अथ किं बहुनोक्तेन ब्राह्मणा मामकी तनुः । ये केचित्सागरांतायां पृथिव्यां कीर्तिता द्विजाः । तदूपं देवदेवस्य शिवस्य परमात्मनः
अथ किं बहुनोक्तेन—ब्राह्मणा मम वै तनुः। सागरान्तायां पृथिव्यां ये द्विजाः कीर्तिताः, ते देवदेवस्य शिवस्य परमात्मनः स्वरूपमेव॥
Verse 101
एतान्द्विषंति ये मूढा ब्राह्मणान्संशितव्रतान् । ते मां द्विषंति वै नूनं पूजनात्पूजयन्ति माम्
एतान् संशितव्रतान् ब्राह्मणान् ये मूढा द्विषन्ति, ते नूनं मां द्विषन्ति। ये तु तान् पूजयन्ति, ते पूजनात् एव मां पूजयन्ति॥
Verse 102
न प्रद्वेषस्ततः कार्यो ब्राह्मणेषु विजानता । प्रद्वेषेणाशु नश्यन्ति ब्रह्मशापहता नराः
तस्मात् विजानता ब्राह्मणेषु प्रद्वेषो न कार्यः। प्रद्वेषेणाशु नश्यन्ति ब्रह्मशापहताः नराः॥
Verse 103
इत्येवं कथितश्चन्द्र ब्राह्मणानां गुणार्णवः । कुरुष्वानन्तरं कार्य्यं यद्ब्रवीम्यहमेव ते
इत्येवं, हे चन्द्र, ब्राह्मणानां गुणार्णवः कथितः। इदानीं मया यद् वक्ष्यते, तत् परं कार्यं त्वं कुरु॥
Verse 104
शापस्यानुग्रहो दत्तो मया तव निशाकर । न चान्यथा वचः कर्त्तुं शक्यं तेषां द्रिजन्मनाम्
निशाकर, मया तव शापात् अनुग्रहः प्रदत्तः; किन्तु तेषां द्विजन्मनाम् वचः अन्यथा कर्तुं न शक्यते।
Verse 106
क्षयस्ते भविता पक्षं पक्षं वृद्धिर्भविष्यति । अथान्यद्वचनं चन्द्र शृणु कार्यं यथा त्वया
पक्षं पक्षं ते क्षयो भविता, पक्षं पक्षं वृद्धिर्भविष्यति। अथ चन्द्र, अन्यद्वचनं शृणु—यत् त्वया कार्यम्।
Verse 107
इदं यत्सागरोपांते तिष्ठते लिंगमुत्तमम् । धरामध्यगतं तच्च देवानां दृष्टिगोचरम्
इदं यत् सागरोपान्ते तिष्ठति लिङ्गमुत्तमम्; धरामध्यगतं तदपि देवानां दृष्टिगोचरं भवति।
Verse 108
कुक्कुटांडसमप्रख्यं सर्पमेखलमंडितम् । ममाद्यं परमं तेजो न चान्यो वेद कश्चन
कुक्कुटाण्डसमप्रख्यं सर्पमेखलमण्डितम्। एतन्मम आद्यं परमं तेजः; न चान्योऽस्य तत्त्वं वेत्ति कश्चन।
Verse 109
इतः सागरमध्ये तु धनुषां च शतत्रये । तिष्ठते तत्र लिंगं तु सुगुप्तं लक्षणान्वितम्
इतः सागरमध्ये तु धनुषां शतत्रये दूरे तिष्ठति लिङ्गं सुगुप्तं लक्षणान्वितम्।
Verse 110
आदिकल्पे महर्षीणां शापेन पतितं मम । लिंगं सागरमध्ये तु तत्त्वं शीघ्रं समानय
आदिकल्पे महर्षीणां शापेन मम लिङ्गं सागरमध्यं पतितम्। तत् परमं तत्त्वं शीघ्रं समानीष्व।
Verse 111
स्पर्शाख्यं यत्र मे लिंगं तत्र स्थाने निवेशय । निवेश्य तु प्रयत्नेन सहितो विश्वकर्मणा
यत्र मे लिङ्गं ‘स्पर्श’ इति ख्यातं तत्र स्थाने निवेशय। विश्वकर्मणा सह प्रयत्नेन निवेश्य तु।
Verse 112
ततो ब्रह्माणमाहूय समेतं तु मुनीश्वरैः । प्रतिष्ठां कारय विभो इष्ट्वा तत्र महामखैः
ततो मुनीश्वरैः समेतं ब्रह्माणम् आहूय। विभो, तत्र महामखैः इष्ट्वा प्रतिष्ठां कारय।
Verse 113
एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवांतरधीयत । ततः प्रभां पुनर्लेभे रात्रिनाथो वरानने
एवमुक्त्वा स भगवान् तत्रैव अन्तरधीयत। ततः रात्रिनाथः प्रभां पुनर्लेभे, वरानने।
Verse 114
ततः प्रभृति तत्क्षेत्रं प्रभासमिति विश्रुतम् । निष्प्रभस्य प्रभा दत्ता प्रभासं तेन चोच्यते
ततः प्रभृति तत्क्षेत्रं ‘प्रभास’ इति विश्रुतम्। निष्प्रभस्य प्रभा दत्ता, तेन ‘प्रभास’ इति चोच्यते।
Verse 115
दक्षस्य तु वृथा शापो न कृतस्तेन लांछनम् । सोमः प्रभासते लोकान्वरं प्राप्य महेश्वरात् । व्यक्तीभूतः स देवेशः सोमस्यैव महात्मनः
दक्षस्य तु शापो न व्यर्थोऽभवत्, न च केवलं लाञ्छनमात्रम्। महेश्वरात् वरं प्राप्य सोमो लोकान् प्रभासयति। स देवेशोऽपि तस्यैव महात्मनः सोमस्यार्थे व्यक्तीभूतः।
Verse 1085
शापानुग्रहदैः सर्वै देवैरपि सवासवैः । तस्माच्चन्द्र त्वया शोको नैव कार्यो विजानता
शापानुग्रहदाः सर्वे देवा अपि सवासवाः। तस्माच्चन्द्र त्वया शोको नैव कार्यो विजानता॥