Adhyaya 33
अध्यायेऽस्मिन् देवी पूर्ववृत्तान्तं पृच्छति। ईश्वरः कथयति—लोकक्षोभकरस्य वाडवानलस्य निग्रहः स्थानान्तरं च देवानां कार्यम्। विष्णुना सरस्वती यानभूता नियुक्ता; गङ्गाद्याः तस्य दाहशक्त्या अशक्तिं निवेदयन्ति। पितृवाक्यं विना न प्रवर्तेयेति सरस्वती ब्रह्माणं शरणं गच्छति; ब्रह्मा तां भूमिगतमार्गेण नेतुं आज्ञापयति, श्रान्ता सती प्राचीभूता भुवि प्रादुर्भविष्यति, तीर्थद्वाराणि च प्रकाशयिष्यतीति। ततः सरस्वत्याः शुभप्रस्थानं हिमवद्भूमेः नदीरूपेण प्रादुर्भावः, भूमिगत-भौमदर्शनयोः पुनःपुनरावृत्तिश्च वर्ण्यते। प्रभासे हरिण-वज्र-न्यङ्कु-कपिलाख्याः चत्वारो ऋषयः सन्ति; तेषां हिताय पुण्यलाभाय च सा पञ्चस्रोता भवति, हरिणी वज्रिणी न्यङ्कु कपिला सरस्वती इति पञ्चनामानि लभते। तेषु स्नानपानविधिना महापापक्षयः, दोषविशेषाणां शुद्धिक्रमश्च निर्दिश्यते। अनन्तरं कृतस्मराख्यः पर्वतः विवाहाय बाधते; सरस्वती वाडवानलं धारयितुं तं याचते, स्पर्शमात्रेण पर्वतो नश्यति, मृदुशिलाः गृहदेवालयनिर्माणे योज्याः इति कारणकथा भवति। अन्ते सागरं प्रति वाडवानलः वरं दातुमिच्छति; विष्णोः उपदेशात् सरस्वती सूमीमुखत्वं (सूचीमुखत्वं) याचते, येन स जलं पिबेत् न तु देवान् दहेत्। श्रवणपाठयोः परं फलम् इति फलश्रुत्या अध्यायः समाप्तः।
Shlokas
Verse 1
देव्युवाच । पितुर्वधामर्षसुजात मन्युना यद्यत्कृतं कर्म पुरा महर्षिणा । दधीचिपुत्रेण सुरप्रसाधिना सर्वं श्रुतं तद्धि मया समाधिना
देव्युवाच—पितुर्वधेनामर्षसमुत्थितेन मन्युना यन्महर्षिणा पुरा कृतं कर्म, दधीचिपुत्रेण सुरार्थसाधकेन, तत्सर्वं मया समाधिना श्रुतमेव।
Verse 2
पुनःपुनर्वै विबुधैः समानं यद्वृत्तमासी त्किमपि प्रधानम् । कार्यं हि तत्सर्वमनुक्रमेण विज्ञातुमिच्छामि कुतूहलेन
पुनःपुनर्वै विबुधैः सह यत्किमपि प्रधानं वृत्तमासीत्तत्किम्? तत्सर्वं कार्यमनुक्रमेण कुतूहलेन विज्ञातुमिच्छामि।
Verse 3
ईश्वर उवाच । उक्तो यदासौ विबुधैः समस्तैरापः पुरा त्वं भुवि भक्षयस्व । यतोऽमराणां प्रथमं हि जाता आपोऽग्रजाः सर्वसुरासुरेभ्यः
ईश्वर उवाच—यदा स विबुधैः समस्तैः प्रोक्तः—‘त्वं पुरा भुव्यापो भक्षयस्व’ इति। यतोऽमराणां मध्ये प्रथमं जाताः आपोऽग्रजाः सर्वसुरासुरेभ्यः।
Verse 4
तेनैवमुक्तस्तु महात्मना तदा प्रदर्शयध्वं मम ता यतः स्थिताः । पीत्वा सुराः सर्वमहं पुरस्तात्कृत्यं करिष्ये सुरभक्षणं हि
तेनैवमुक्तस्तु स महात्मा तदा—‘प्रदर्शयध्वं मम ता आपो यतः स्थिताः। पीत्वा ताः सर्वाः अहं पुरस्तात् कृत्यं करिष्ये—सुरभक्षणं हि’ इति।
Verse 5
तत्रापि नेतुं यदि मां समर्था यत्रासते वारिचयाः समेताः । अतोऽन्यथा नाहमलीकवादी प्राणे प्रयाते मुनिवाक्यकारी
‘तत्र नेतुं यदि मां समर्थाः, यत्रासते वारिचयाः समेताः, तदा नयत। अन्यथा नाहमलीकवादी; प्राणे प्रयातेऽपि मुनिवाक्यकारी’ इति।
Verse 6
आहोक्ते पुंडरीकाक्ष और्वं हि वाडवं तदा । त्वां प्रापयिष्ये यत्रापः केन यानेन वाडव
पुण्डरीकाक्षोऽथ वाडवं (और्वं) प्रत्युवाच— “यत्रापः सन्ति तत्र त्वां प्रापयिष्यामि; किंतु हे वाडव, केन यानेन गमिष्यसि?”
Verse 7
वाडव उवाच । नाहं हयादिभिर्यानैर्गंतुं तत्र समुत्सहे । कुमारीकरसंपर्कमेकं मुक्त्वा मतं हि मे
वाडव उवाच— “नाहं हयादियानैस्तत्र गन्तुं समुत्सहे; कुमारीकरसंस्पर्शमेवैकं यानं मम सम्मतम्।”
Verse 8
विष्णुरुवाच । एतत्ते सुलभं यानं तां कन्यामानयाम्यहम् । या त्वां नेतुं समर्था स्यादपां स्थानं सुनिश्चितम्
विष्णुरुवाच— “एतत्ते सुलभं यानम्; अहं तां कन्यामानयामि, या त्वां निश्चितमपां स्थानं नेतुं समर्था भविष्यति।”
Verse 9
ईश्वर उवाच । सुरभीशापसंतप्ता प्रागुपात्तदशाफला । सरस्वती यानभूता तस्य सा विष्णुना कृता
ईश्वर उवाच— “सुरभीशापसंतप्ता, प्रागुपात्तदशाफलधारिणी सरस्वती, विष्णुना तस्य यानत्वेन विनिर्मिता।”
Verse 10
ततोऽब्रवीद्विभुर्गंगां पार्श्वतः समुपस्थिताम् । एनं वह्निं महाभागे वेगान्नय महोदधिम् । नान्या शक्ता समानेतुं त्वां विना लोकपावनि
ततो विभुर्गङ्गां पार्श्वतः स्थितामब्रवीत्— “महाभागे, एनं वह्निं वेगाद् महोदधिं नय; त्वां विना लोकपावनि नान्या शक्ता समानेतुम्।”
Verse 11
गङ्गोवाच । नास्ति मे भगवञ्छक्ति रौर्वं वोढुं जगत्पते । रौद्ररूपी महानेष दहत्येवानलो भृशम्
गङ्गा उवाच— भगवन् जगत्पते, रौर्वाग्निं वोढुं मे शक्तिर्नास्ति। एष महाबलः रौद्ररूपी अनल इव भृशं दहत्येव।
Verse 12
ततस्तु यमुनां प्राह सिन्धुं तस्या ह्यनन्तरम् । अन्या नदीश्च विविधाः पृथक्पृथगुदारधीः
ततः स यमुनां प्राह, तस्या ह्यनन्तरं सिन्धुम्; अन्याश्च विविधा नद्यः पृथक् पृथगुदारधीः।
Verse 13
अशक्तास्ताः समानेतुं पृष्टाश्च सुरसत्तमैः । ततः सरस्वतीं प्राह देवदेवो जनार्द्दनः । त्वमेव वज कल्याणि प्रतीच्यां लवणोदधौ
अशक्तास्ताः समानेतुं पृष्टाश्च सुरसत्तमैः। ततः सरस्वतीं प्राह देवदेवो जनार्दनः— त्वमेव व्रज कल्याणि प्रतीच्यां लवणोदधौ।
Verse 14
एवं कृते सुराः सर्वे भविष्यन्ति भयोज्झिताः । अन्यथा वाडवेनैते दह्यंते स्वेन तेजसा
एवं कृते सुराः सर्वे भविष्यन्ति भयोज्झिताः। अन्यथा वाडवेनैते दह्यन्ते स्वेन तेजसा।
Verse 15
तस्मात्त्वं रक्ष विबुधाने तस्मात्तुमुलाद्भयात् । मातेव भव सुश्रोणि सुराणामभयप्रदा
तस्मात्त्वं रक्ष विबुधान् तस्मात् तुमुलाद् भयात्। मातेव भव सुश्रोणि सुराणामभयप्रदा।
Verse 16
एवमुक्ता हि सा तेन विष्णुना प्रभविष्णुना । आह नाहं स्वतन्त्रास्मि पिता मे ध्रियते चिरात्
एवमुक्ता सा तेन प्रभविष्णुना विष्णुना प्रत्युवाच—नाहं स्वतन्त्रास्मि; पिता मे चिरात् प्रभुत्वं धारयति।
Verse 17
तस्याहं कारिणी नित्यं कुमारी च धृतव्रता । कालत्रयेप्यस्वतन्त्रा श्रूयते विबुधैः सुता
अहं तस्य नित्यं कारिणी, कुमारी च धृतव्रता; कालत्रयेऽप्यस्वतन्त्रा—इति विबुधैः सुता श्रूयते।
Verse 18
पित्रादेशं विना नाहं पदमेकमपि क्वचित् । गच्छामि तस्मात्कोऽप्यन्य उपायश्चिंत्यतां हरे
पित्रादेशं विना नाहं क्वचिदपि पदमेकमपि गच्छामि; तस्मात् हरे, अन्य उपायः कश्चित् चिन्त्यताम्।
Verse 19
तत्स्वरूपं विदित्वैवं समभ्येत्य पितामहम् । तमब्रवीद्वासुदेवो देवकार्यमिदं कुरु
एवं तद्वृत्तान्तं विदित्वा वासुदेवः पितामहमुपेत्य तमब्रवीत्—देवकार्यं इदं कुरु।
Verse 20
नान्यथा शक्यते नेतुं वाडवोऽग्निर्महाबलः । अदृष्टदोषां मुक्त्वेमां कुमारीं तनयां तव
नान्यथा शक्यते नेतुं महाबलो वाडवोऽग्निः; अदृष्टदोषां तव तनयां इमां कुमारीं मुक्त्वा देहि।
Verse 21
तच्छ्रुत्वा विष्णुना प्रोक्तं कुमारीं तनयां तदा । शिरस्याधाय सस्नेहमुवाच प्रपितामहः
तद्विष्णुवचनं श्रुत्वा प्रपितामहस्तदा । सस्नेहं तनयां कन्यां शिरस्याधाय तामुवाच ॥
Verse 22
याहि देवि सुरान्सर्वान्रक्ष त्वं भयमागतान् । विनिक्षिप त्वं नीत्वैनं वाडवं लवणांभसि । पितुर्वाक्यं हि सा श्रुत्वा प्रोवाच श्रुतिलक्षणा
याहि देवि सुरान्सर्वान्रक्ष त्वं भयमागतान् । नीत्वैनं वाडवं वह्निं लवणाम्भसि निक्षिप ॥ पितुर्वाक्यं श्रुत्वा सा श्रुतिलक्षणा प्रत्युवाच ॥
Verse 23
सरस्वत्युवाच । एषास्मि प्रस्थिता तात तव वाक्या दसंशयम् । रौद्रोऽयं वाडवो वह्निस्तनुं मे भक्षयिष्यति
सरस्वत्युवाच । एषास्मि प्रस्थितोऽहं तात तवाज्ञया न संशयः । रौद्रोऽयं वाडवो वह्निस्तनुं मे भक्षयिष्यति ॥
Verse 24
प्राप्तं कलियुगं रौद्रं सांप्रतं पृथिवीतले । लोकः पापसमाचारः स्पर्शयिष्यति मां प्रभो
प्राप्तं कलियुगं रौद्रं सांप्रतं पृथिवीतले । लोकः पापसमाचारः स्पर्शयिष्यति मां प्रभो ॥
Verse 25
ततो दुःखतरं किं स्याद्यत्पापैः सह संगमः
ततो दुःखतरं किं स्याद्यत्पापैः सह संगमः ॥
Verse 26
ब्रह्मोवाच । यदि पापजनाकीर्णं न वांछसि धरातलम् । पातालतलसंस्था त्वं नय वह्निं महोदधौ
ब्रह्मोवाच—यदि पापजनैः कीर्णं धरातलं त्वं न वाञ्छसि, तर्हि पातालतले संस्थाय महोदधौ वह्निं नय।
Verse 27
यदातिश्रमसंयुक्ता वह्निना दह्यसे भृशम् । तदा विभिद्य वसुधां प्रत्यक्षा भव पुत्रिके
यदा त्वं अतिश्रमसंयुक्ता वह्निना भृशं दह्यसे, तदा वसुधां विभिद्य प्रत्यक्षा भव, हे पुत्रिके।
Verse 28
कृत्वा वक्त्रं विशालाक्षि प्राची भव सुमध्यमे । ततो यास्यंति तीर्थानि त्वां श्रांतां चारुहासिनीम्
विशालाक्षि सुमध्यमे, वक्त्रं कृत्वा प्राची भव; ततः तीर्थानि त्वां श्रान्तां चारुहासिनीम् उपयास्यन्ति।
Verse 29
तानि सर्वाणि चागत्य साहाय्यं ते वरानने । करिष्यंति त्रयस्त्रिंशत्कोट्यो वै मम शासनात्
तानि सर्वाणि तीर्थानि आगत्य, हे वरानने, ते साहाय्यं करिष्यन्ति; मम शासनात् त्रयस्त्रिंशत्कोट्यः वै।
Verse 30
गच्छ पुत्रि न संतापस्त्वया कार्यः कथंचन । अरिष्टं व्रज पंथानं मा सन्तु परिपंथिनः
गच्छ पुत्रि; त्वया कदाचन संतापः न कार्यः। अरिष्टं पन्थानं व्रज; मा सन्तु परिपन्थिनः।
Verse 31
ईश्वर उवाच । एवमुक्ता तदा तेन ब्रह्मणाथ सरस्वती । त्यक्त्वा भयं हृष्टमनाः प्रयातुं समुपस्थिता
ईश्वर उवाच—एवं ब्रह्मणा संबोधिताऽथ सरस्वती भयम् उत्सृज्य हृष्टचित्ता प्रस्थानाय समुपस्थिता।
Verse 32
तस्याः प्रयाणसमये शंखदुंदुभिनिःस्वनैः । मंगलानां च निर्घोषैर्जगदापूरितं शुभैः
तस्याः प्रस्थानकाले शङ्खदुन्दुभिनिनादैः मङ्गलनिर्घोषैश्च शुभैः जगदखिलं परिपूरितम्।
Verse 33
सितांबरधरा देवी सितचंदनगुंठिता । शारदांबुदसंकाशा तारहारविभूषिता
सिताम्बरधरा देवी सितचन्दनलेपिता। शारदाम्बुदसङ्काशा तारहारविभूषिता॥
Verse 34
संपूर्णचंद्रवदना पद्मपत्रायतेक्षणा । कीर्तिर्यथा महेंद्रस्य पूरयन्ती दिशो दश
संपूर्णचन्द्रवदना पद्मपत्रायतेक्षणा। कीर्तिरिव महेन्द्रस्य पूरयन्ती दिशो दश॥
Verse 35
स्वतेजसा द्योतयंती सर्वमाभासयज्जगत् । अनुव्रजंती गंगा वै तयोक्ता वरवर्णिनि
स्वतेजसा द्योतयन्ती सर्वमाभासयज्जगत्। अनुव्रजन्ती गङ्गा वै तयोक्ता वरवर्णिनि॥
Verse 36
द्रक्ष्यामि त्वां पुनरहं कुत्र वै वसतीं सखि । एवमुक्ता तया गंगा प्रोवाच स्निग्धया गिरा
“कुत्र वा त्वां पुनरहं द्रक्ष्यामि, कुत्र वससि सखि?” इत्युक्ता तया गङ्गा स्निग्धया गिरा प्रत्युवाच।
Verse 37
यदैव वीक्षसे प्राचीदिशि प्राप्स्यसि मां तदा । सुरैः परिवृता सर्वैस्तत्राहं तव सुवृते
यदा त्वं प्राचीं दिशं वीक्षसे, तदैव मां प्राप्स्यसि। तत्राहं सर्वैः सुरैः परिवृता तव, सुवृते, सन्निधौ भविष्यामि।
Verse 38
दर्शनं संप्रदास्यामि त्यज शोकं शुचिस्मिते । तामापृच्छ्य ततो गंगां पुनर्दर्शनमस्तु ते
दर्शनं ते निश्चयं प्रदास्यामि; त्यज शोकं, शुचिस्मिते। ततः सा गङ्गामापृच्छ्य—पुनर्दर्शनमस्तु ते।
Verse 39
गच्छ स्वमालयं भद्रे स्मर्त्तव्याऽहं त्वयाऽनघे । यमुनापि तथा चैवं गायत्री सुमनोरमा
गच्छ स्वमालयं, भद्रे; स्मर्तव्याऽहं त्वया, अनघे। यमुनापि तथा स्मर्तव्या, तथा सुमनोरमा गायत्री।
Verse 40
सावित्रीसहिताः सर्वाः सख्यः संप्रेषितास्तदा । ततो विसृज्य तां देवी नदी भूत्वा सरस्वती
तदा सावित्रीसहिताः सर्वाः सख्यः संप्रेषिताः। ततः सा देवी तां विसृज्य, नदीरूपा भूत्वा सरस्वती अभवत्।
Verse 41
हिमवंतं गिरिं प्राप्य प्लक्षात्तत्र विनिर्गता । अवतीर्णा धरापृष्ठे मत्स्यकच्छपसंकुला
हिमवन्तं गिरिं प्राप्य प्लक्षवृक्षात् तत्र विनिर्गता। धरापृष्ठेऽवतीर्णा सा मत्स्यकच्छपसंकुला॥
Verse 42
ग्राहडिंडिमसंपूर्णा तिमिनक्रगणैर्युता । हसंती च महादेवी फेनौघैः सर्वतो दिशम्
ग्राहडिण्डिमसंपूर्णा तिमिनक्रगणैर्युता। हसन्तीव महादेवी फेनौघैः सर्वतो दिशम्॥
Verse 43
पुण्यतो यवहा देवीस्तूयमाना द्विजातिभिः । वाडवं वह्निमादाय हयवेगेन निःसृता
पुण्यतो यवहा देवी स्तूयमाना द्विजातिभिः। वाडवं वह्निमादाय हयवेगेन निःसृता॥
Verse 44
भित्त्वा वेगाद्धरापृष्ठं प्रविष्टाथ महीतलम् । यदायदाभवच्छ्रांता दह्यते वाडवाग्निना । तदातदा मर्त्यलोके याति प्रत्यक्षतां नदी
भित्त्वा वेगाद्धरापृष्ठं प्रविष्टाथ महीतलम्। यदा यदा भवच्छ्रान्ता दह्यते वाडवाग्निना। तदा तदा मर्त्यलोके याति प्रत्यक्षतां नदी॥
Verse 45
ततस्तु जायते प्राची संतप्ता वाडवेन तु । ततो वै यानि तीर्थानि कीर्त्तितानि पुरातनैः
ततस्तु जायते प्राची संतप्ता वाडवेन तु। ततो वै यानि तीर्थानि कीर्तितानि पुरातनैः॥
Verse 46
दिव्यांतरिक्षभौमानि सांनिध्यं यांति भामिनि । ततश्चाश्वासिता तैः सा सरस्वती पुनर्नदी । पातालतलमा साद्य जगाम मकरालयम्
दिव्याः खल्वन्तरिक्षभौमाश्च तीर्थदेवताः, भामिनि, तस्याः सन्निधिं ययुः। तैः साश्वासिता सा सरस्वती पुनर्नदी भूत्वा पातालतलमासाद्य मकरालयं समुद्रं जगाम।
Verse 47
खदिरामोदमासाद्य तत्र सा वीक्ष्य सागरम् । गंतुं प्रवृत्ता तं वह्निमादाय सुरसुंदरि
खदिरामोदमासाद्य तत्र सा सागरं ददर्श। ततः सुरसुन्दरी सा तं पावकं वह्निमादाय गन्तुं प्रवृत्ता।
Verse 48
निरूढभारमात्मानं देवादेशाद्विचिंत्य सा । प्रहृष्टा सुमनास्तस्मात्प्रवृत्ता दक्षिणामुखी
देवादेशादात्मनः भारो निरूढ इति विचिन्त्य सा। प्रहृष्टा सुमना भूत्वा तस्माद् दक्षिणामुखी प्रवृत्ता।
Verse 49
एतस्मिन्नेव काले तु ऋषयो वेदपारगाः । चत्वारश्च महादेवि प्रभासं क्षेत्रमाश्रिताः
एतस्मिन्नेव काले, महादेवि, वेदपारगाः चत्वार ऋषयः प्रभासक्षेत्रमाश्रितवन्तः।
Verse 50
हरिणश्चाथ वज्रश्च न्यंकुः कपिल एव च । तपस्तप्यंति तत्रस्थाः स्वाध्यायासक्तमानसाः
हरिणो वज्रश्च न्यङ्कुः कपिल एव च। तत्रस्थास्तपस्तेपिरे स्वाध्यायासक्तमानसः।
Verse 51
पृथक्पृथक्समाहूताः स्नानार्थं तैः सरस्वती । सागरः सम्मुखस्तस्याः सहसा सम्मुपस्थितः
तैः स्नानार्थं पृथक्पृथक् समाहूता सरस्वती; तस्याः सम्मुखं सहसा सागरः स्वयमेव समुपस्थितः।
Verse 52
ततः सा चिन्तयामास कथं मे सुकृतं भवेत् । शापभीता च सा साध्वी पंचस्रोतास्तदाऽभवत्
ततः सा चिन्तयामास—“कथं मे सुकृतं भवेत्?” शापभीता सा साध्वी तदा पञ्चस्रोतास्तदाभवत्।
Verse 53
एकैकं तोषयामास तमृषिं वरवर्णिनि । ततोऽस्याः पंच नामानि जातानि पृथिवीतले
वरवर्णिनि, सा तमृषिं एकैकं तोषयामास; ततोऽस्याः पञ्च नामानि पृथिवीतले जातानि।
Verse 54
हरिणी वज्रिणी न्यंकुः कपिला च सरस्वती । पानावगाहनान्नृणां पंचस्रोताः सरस्वती
हरिणी वज्रिणी न्यङ्कुः कपिला च सरस्वती; पानावगाहनैर्नृणां पञ्चस्रोताः सरस्वती पावनी।
Verse 55
ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वंगनागमः । एषां संयोगजं चान्यन्नराणां पंचमं हि यत्
ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः; एषां संयोगजं चान्यन्नराणां पञ्चमं पापमुच्यते।
Verse 56
एतत्पंचविधं पुंसां पंचधाऽवस्थिता सती । नाशयेत्पातकं घोरं सखीभिः सहिता नदी
एतत् पञ्चविधं पुंसां पापसमूहं सा नदी पञ्चधा स्थितापि सखीभिः सहिता सती घोरं पातकं नाशयति।
Verse 57
ब्रह्महत्यां महाघोरां प्रतिलोमा सरस्वती । पानावगाहनान्नृणां नाशयत्यखिलं हि सा
प्रतिलोमा सरस्वती सा हि नृणां पानावगाहनाभ्यां ब्रह्महत्यादि महाघोरं पातकमखिलं नाशयति।
Verse 58
प्रमादान्मदिरापानदोषेणोपहतात्मनाम् । तद्व्यपोहाय कपिला द्विजानां वहते नदी
प्रमादेन मदिरापानदोषेणोपहतात्मनां द्विजानां तद्-दोषव्यपोहाय कपिला नदी वहति।
Verse 59
उपवासाज्जपाद्धोमात्स्नानात्पानाद्द्विजन्मनाम् । सप्ताहान्नाशयेत्पापं तत्तद्भावेन चेतसा
उपवास-जप-होम-स्नान-पानैः द्विजन्मनां पापं सप्ताहात् नश्यति, यदा चेतः तत्तद्भावेन समन्वितं भवति।
Verse 60
स्वयं तेऽपि विशुध्यंति यथोक्तविधिकारिणः । न्यंकुं नदीं समासाद्य महतः पातकात्कृतात्
यथोक्तविधिकारिणः तेऽपि स्वयं विशुध्यन्ति; न्यंकुं नदीं समासाद्य कृतादपि महतः पातकात्।
Verse 61
स्नानोपासनपानेन वज्रिणी गुरुतल्पगम् । नाशयत्यखिलं पुंसां पापं भूरिभयंकरम्
स्नानोपासनपानेन वज्रिणी सर्वथा नाशयति । पुंसां गुरुतल्पगदोषजनितं भूरिभयंकरं पापमखिलम् ॥
Verse 62
संयोगजस्य पापस्य हरणाद्धरिणी स्मृता । नदी पुण्यजलोपेता सप्ताहमवगाहनात्
संयोगजपापस्य हरणाद्धरिणीति स्मृता । पुण्यजलोपेता सा नदी सप्ताहमवगाहनात् पावयति ॥
Verse 63
एवमेतानि पापानि सर्वाणि सुरसुंदरि । नदी नाशयते तथ्यं पंचस्रोता सरस्वती
एवं सुरसुन्दरि, एतानि सर्वाणि पापानि । पञ्चस्रोता सरस्वती नदी तथ्यं नाशयति ॥
Verse 64
ततोऽपश्यत्पुनश्चारु सा देवी पथि संस्थितम् । पर्वतं सागरस्यांते रोद्धुं मार्गमिव स्थितम्
ततः सा चारुदेवी पुनरपश्यत् पथि संस्थितम् । सागरान्ते पर्वतं मार्गरोधमिव स्थितम् ॥
Verse 65
ब्रह्माण्डमानदण्डोऽयं पुरतो गिरिसत्तमः । व्रजन्त्याः सुरकार्येण मम विघ्नकरः स्थितः
ब्रह्माण्डमानदण्डोऽयं गिरिसत्तमः पुरतः स्थितः । सुरकार्येण व्रजन्त्याः मम विघ्नकरोऽयमिति ॥
Verse 66
उच्चैस्तरं महाशैलमवलोक्य सरस्वती । अथ वेगेन रुद्धेन गिरिणा विस्मिता सती
उच्चैस्तरं महाशैलमवलोक्य सरस्वती, तस्य शिखरेण वेगेन रुद्धा सती विस्मिता बभूव।
Verse 67
एवं संचिन्तयेद्यावन्मनसा तन्म हाद्भुतम् । तावन्मंगलशब्देन प्रतिबुद्धः कृतस्मरः
एवं तन्महाद्भुतं मनसा संचिन्तयन्त्याः, तावन्मङ्गलशब्देन प्रतिबुद्धा कृतस्मरा बभूव।
Verse 68
गिरिशृंगद्वंद्वचरं ददर्श पुरुषं च सा । तामाह देवीं स नगो मार्गो नास्तीह सुव्रते
गिरिशृङ्गद्वन्द्वचरं पुरुषं सा ददर्श; स नगो देवीं तामाह—सुव्रते, इह मार्गो नास्ति।
Verse 69
अन्यत्र क्वापि गच्छ त्वं यत्र तेऽभिमतं शुभे । आहैवमुक्ते सा देवी नरं नगशिरःस्थितम्
अन्यत्र क्वापि गच्छ त्वं यत्र तेऽभिमतं शुभे—इत्युक्ते सा देवी नगशिरःस्थितं नरं प्रत्युवाच।
Verse 70
देवादेशात्समायाता न निरोध्या गिरे त्वया । एवमुक्ते गिरिः प्राह तां देवीं सुमनोरमाम्
देवादेशात्समायाता न निरोध्या गिरे त्वया—इत्युक्ते गिरिः तां सुमनोरमां देवीं प्रत्यभाषत।
Verse 71
पर्वतोऽहं त्वया भद्रे किं न ज्ञातः कृतस्मरः । त्वत्स्पर्शनान्न दोषोस्ति कुमारी त्वं यतोऽनघे
अहं पर्वतः, भद्रे; किं त्वया कृतस्मरेणापि न ज्ञातः? त्वत्स्पर्शनात् दोषो नास्ति, अनघे; यतः त्वं कुमारी।
Verse 72
अतस्त्वां वरये देवि भार्या मे भव सुव्रते
अतः त्वां वरये देवि; मे भार्या भव, सुव्रते।
Verse 73
सरस्वत्युवाच । पिता मे ध्रियते यस्मात्तेन नाहं स्वयंवरा । तव भार्या भविष्यामि मार्गं यच्छ ममाधुना
सरस्वत्युवाच— यस्मात् मे पितुः आज्ञा धार्यते, तस्मात् नाहं स्वयंवरा। तव भार्या भविष्यामि; अद्य मम मार्गं यच्छ।
Verse 74
एवमुक्तो गिरिः प्राह अनिच्छंतीं महाबलात् । उद्वाहयिष्ये त्वां भद्रे कस्त्राता स्ति तवाधुना
एवमुक्तो गिरिः प्राह— अनिच्छन्तीं तां महाबलात्। उद्वाहयिष्ये त्वां भद्रे; कस्त्राता अस्ति तवाधुना?
Verse 75
सा तं मनोभवाक्रान्तं मत्वा दिव्येन चक्षुषा । आह नास्ति मम त्राता त्वामेव शरणं गता
सा दिव्येन चक्षुषा तं मनोभवाक्रान्तं मत्वा आह— नास्ति मम त्राता; त्वामेव शरणं गता।
Verse 76
त्वयोद्वाह्या यद्य वश्यमहमेवं महाबल । अस्नातां नोद्वह विभो स्नानं कर्त्तुं च देहि मे
यदि त्वयैव ममोद्वाहः कर्तव्यः, हे महाबल; तर्हि अस्नातां मां मा नोद्वह, हे विभो। स्नानं कर्तुं मेऽनुज्ञां देहि।
Verse 77
तामुवाच ततः शैलः स्वसंपदभिमानवान् । सौख्यदं पश्य सुभगे मयि संपूर्णवैभवम्
ततः स्वसंपदभिमानवान् शैलस्तामुवाच—हे सुभगे, मयि संपूर्णं वैभवं सौख्यदं पश्य।
Verse 78
द्वंद्वानि यत्र गायंति किंनराणां मनोरमम् । श्रूयते च सुनिध्वानं तंत्रीवाद्यमथापरम्
यत्र किंनराणां मनोरमाणि द्वन्द्वगीतानि गायन्ति; तत्र तन्त्रीवाद्यादीनां मधुरः सुनिध्वानश्च श्रूयते।
Verse 79
तत्र तालास्तमालाश्च पिप्पलाः पनसास्तथा । सदैव फलपुष्पाश्चा दृश्यंते सुमनोरमाः
तत्र तालास्तमालाश्च पिप्पलाः पनसास्तथा; सदा फलपुष्पोपेताः सुमनोरमाः दृश्यन्ते।
Verse 80
कुटजैः कोविदारैश्च कदंबैः कुरबैस्तथा । मत्तालिकुलघुष्टैश्च भूधरो भाति सर्वतः
कुटजैः कोविदारैश्च कदम्बैः कुरबैस्तथा; मत्तालिकुलघुष्टैश्च भूधरः सर्वतो भाति।
Verse 81
हरांगरागवद्भाति क्वचित्कुटजकुड्मलैः । क्वचित्तु कर्णिकारैश्च विष्णोर्वासःसमप्रभः
क्वचित् कुटजकुड्मलैः हराङ्गरागवद् भाति; क्वचिच्च कर्णिकारपुष्पैः विष्णोर्वाससमप्रभः प्रकाशते।
Verse 82
तमालदलसंछन्नः क्वचिद्वैवस्वतद्युतिः । क्वचिद्धातुविलिप्तांगो गणाध्यक्षवपुर्नगः
क्वचित् तमालदलसंछन्नो गिरिः वैवस्वतद्युतिं बिभर्ति; क्वचिद्धातुविलिप्ताङ्गो गणाध्यक्षवपुर्नगः इव भाति।
Verse 83
चतुर्मुख इवाभाति हरितालवपुः क्वचित् । क्वचित्सप्तच्छदैर्विष्णोर्वपुषा भात्ययं गिरिः
क्वचित् हरितालवपुः चतुर्मुख इवाभाति; क्वचित् सप्तच्छदैः विष्णोर्वपुषा इवायं गिरिः भाति।
Verse 84
क्वचित्कात्यायनीप्रख्यः प्रियंगुसुसमाकुलः । क्वचित्केसरसंयुक्तैरनलाभो विभात्यसौ
क्वचित् प्रियङ्गुसुसमाकुलः कात्यायनीप्रख्यः; क्वचित् केसरसंयुक्तैः अनलाभ इव विभात्यसौ।
Verse 85
वृत्तैः सपुलकैः स्निग्धैः स्त्रीणामिव पयोधरैः । दुष्प्राप्यैरल्पपुण्यानां क्वचिदाभाति बिल्वकैः
क्वचित् वृत्तैः सपुलकैः स्निग्धैः स्त्रीणामिव पयोधरैः बिल्वकैः भाति; अल्पपुण्यानां तु तानि दुष्प्राप्याणि।
Verse 86
सिंहैर्व्याघ्रैर्मृगैर्नागैर्वराहैर्वानरैस्तथा । क्वचित्क्वचिदसौ भाति परस्परमनुव्रतैः
सिंहैर्व्याघ्रैर्मृगैर्नागैर्वराहैर्वानरैस्तथा । क्वचित्क्वचिदसौ देशः परस्परमनुव्रतैः सौहार्देन समन्वितः शोभते ॥
Verse 87
शूलिकोद्भिन्नमाकाशमिव कुर्वद्भिरुच्चकैः । एवमुक्ते प्रत्युवाच शारदा तं नगोत्तमम्
शूलिकोद्भिन्नमाकाशमिव कुर्वद्भिरुच्चकैः । एवमुक्ते प्रत्युवाच शारदा तं नगोत्तमम् ॥
Verse 88
यदि मां त्वं परिणये रुदंतीमेकिकां तथा । गृहाण वाडवं हस्ते यावत्स्नानं करोम्यहम्
यदि मां त्वं परिणये रुदन्तीमेकिकां तथा । गृहाण वाडवं हस्ते यावत्स्नानं करोम्यहम् ॥
Verse 89
एवमुक्ते स जग्राह त नगेद्रोऽपवर्जिम् । कृतस्मरस्तत्संस्पर्शात्क्षणाद्भस्मत्वमागतः
एवमुक्ते स जग्राह तं नगेन्द्रोऽपवर्जिम् । कृतस्मरस्तत्संस्पर्शात्क्षणाद्भस्मत्वमागतः ॥
Verse 90
ततः प्रभृति ते तस्य पाषाणा मृदुतां गताः । गृहदेवकुलार्थाय गृह्यंते शिल्पिभिः सह
ततः प्रभृति तद्देशे पाषाणा मृदुतां गताः । गृहदेवकुलार्थाय शिल्पिभिः सह गृह्यन्ते तु यथाविधि ॥
Verse 91
दग्ध्वा कृतस्मरं देवी पुनरादाय वाडवम् । समुद्रस्य समीपे सा स्थिता हृष्टतनूरुहा
कृतस्मरं दग्ध्वा देवी पुनरेव वाडवं समादाय । समुद्रसमीपे सा तस्थौ हृष्टतनूरुहा ॥
Verse 92
तत्रस्था सा महादेवी तमाह वडवानलम् । पश्य वाडव गर्जन्तं सागरं पुरतः स्थितम्
तत्रस्था सा महादेवी तमुवाच वडवानलम् । पश्य वाडव पुरतः स्थितं गर्जन्तं सागरम् ॥
Verse 93
गर्जंतं सोऽपि तं दृष्ट्वा प्रसर्पंतं च वीचिभिः । तामाह किमिदं भद्रे भीतो मे लवणोदधिः
गर्जन्तं तं च दृष्ट्वा स प्रसर्पन्तं च वीचिभिः । तामुवाच— किमिदं भद्रे, भीतो मे लवणोदधिः ॥
Verse 94
प्रहस्योवाच सा बाला को न भीतस्तवानल । भक्ष्यस्ते विहितो यस्मात्तव देवैर्महाबल
प्रहस्योवाच सा बाला— को न भीतस्तवानल । भक्ष्यस्ते विहितो यस्मात् त्वं देवैर्महाबल ॥
Verse 95
स तस्यास्तद्वचः श्रुत्वा संप्रहृष्टस्तु पावकः । दास्यामि ते वरं भद्रे यथेष्टं प्रार्थयस्व नः
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा संप्रहृष्टोऽभवत् पावकः । उवाच— दास्यामि ते वरं भद्रे, यथेष्टं प्रार्थयस्व माम् ॥
Verse 96
तेनैवमुक्ता सा देवी वाडवेनाग्निना तदा । सस्मार कारणात्मानं विष्णुं कमललोचनम्
तेन वाडवाग्निना एवमुक्ता सा देवी तदा कारणात्मानं कमललोचनं विष्णुं सस्मार।
Verse 97
दृष्टोसावात्महृत्संस्थस्तया देवो जनार्द्दनः । स्मृतमात्रः सरस्वत्या परस्त्रिभुवनेश्वरः
तया मनसि दृष्टः स एव जनार्दनः स्वहृदि संस्थितः; सरस्वत्या स्मृतमात्रः स परस्त्रिभुवनेश्वरः।
Verse 98
मनोदृष्ट्या विलोक्याह सा तमंतःस्थमच्युतम् । वाडवो यच्छति वरमहं तं प्रार्थयामि किम्
मनोदृष्ट्या तमन्तःस्थमच्युतं विलोक्य सा उवाच—‘वाडवो वरं ददाति; अहं तं किं प्रार्थयामि?’
Verse 99
ततस्तेन हृदिस्थेन प्रोक्ता देवी सरस्वती । प्रार्थनीयो वरो भद्रे सूचीवक्त्रत्वमादरात्
ततः हृदिस्थेन तेन देवी सरस्वती प्रोक्ता—‘भद्रे, प्रार्थनीयः वरोऽयं, आदरात् सूचीवक्त्रत्वम्।’
Verse 100
ततस्त्वभिहितो देव्या यदि मे त्वं वरप्रदः । ततः सूचीमुखो भूत्वा त्वं पिबापो महाबल
ततः देवी तमभिहिता—‘यदि त्वं मे वरप्रदः, तर्हि महाबल, सूचीमुखो भूत्वा आपः पिब।’
Verse 101
एवमुक्तेन तत्तेन सूचीवेधसमं कृतम् । घटिकापूरणं यद्वत्पपौ तद्वदनं जलम्
एवमुपदिष्टेन तेन मुखं सूचीवेधसमं कृतम् । घटिकापात्रे यथा जलं पूर्यते तथा स तदनं जलं पपौ ॥
Verse 102
एवं स वाडवो वह्निः सुराणां भक्षणोद्यतः । वंचितो विष्णुना याति मेधामाधाय यत्नतः
एवं स वाडवो वह्निः सुराणां भक्षणोद्यतः । विष्णुना वञ्चितो याति मेधां संयम्य यत्नतः ॥
Verse 103
सर्गमेतं नरः पुण्यं वाच्यमानं शृणोति यः । स विष्णु लोकमासाद्य तेनैव सह मोदते
सर्गमेतं नरः पुण्यं वाच्यमानं शृणोति यः । स विष्णुलोकमासाद्य तेनैव सह मोदते ॥