Adhyaya 270

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि यत्र प्राची सरस्वती । तत्र स्थाने स्थितं लिंगं मंकीश्वरमिति श्रुतम्

ईश्वर उवाच—ततो गच्छेन्महादेवि यत्र प्राची सरस्वती प्रवहति। तत्र स्थाने स्थितं लिङ्गं ‘मंकीश्वरम्’ इति प्रसिद्धं श्रूयते॥

Verse 2

तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि सर्वपातकनाशिनीम् । शृणु देवि महाभागे ह्याश्चर्यं यदभूत्पुरा

तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि सर्वपातकनाशिनीम्। शृणु देवि महाभागे, ह्याश्चर्यं यदभूत्पुरा॥

Verse 3

ऋषिर्मंकणको नाम स तेपे परमं तपः । प्राचीमेत्य यताहारो नित्यं स्वाध्यायतत्परः

ऋषिर्मंकणको नाम स तेपे परमं तपः। प्राचीमेत्य यताहारो नित्यं स्वाध्यायतत्परः॥

Verse 4

बहुवर्षसहस्राणि तस्यातीतानि भामिनि । कस्यचित्त्वथ कालस्य विद्धादस्य वरानने

बहुवर्षसहस्राणि तस्यातीतानि भामिनि। कस्यचित्त्वथ कालस्य विद्धादस्य वरानने॥

Verse 5

कराच्छाकरसो जातः कुशाग्रेणेति नः श्रुतम् । स तं दृष्ट्वा महाश्चर्यं विस्मयं परमं गतः

कराच्छाकरसो जातः कुशाग्रेणेति नः श्रुतम्। स तं दृष्ट्वा महाश्चर्यं विस्मयं परमं गतः॥

Verse 6

मेने सिद्धिं परां प्राप्तो हर्षान्नृत्यमथाकरोत् । तस्मिन्संनृत्यमाने च जगत्स्थावरजंगमम्

स परां सिद्धिं प्राप्तोऽस्मीति मेने; हर्षवेगेन ततो नृत्यमारभत। तस्मिन्नृत्यति च स्थावरजङ्गमात्मकं जगत्सर्वं समाकुलमभवत्।

Verse 7

अनर्त्तत वरारोहे प्रभावात्तस्य वै मुनेः । ततो देवा महेंद्राद्या ब्रह्मविष्णुपुरस्सराः । ऊचुस्त्रिपुरहंतारं नायं नृत्येत्तथा कुरु

वरारोहे, तस्य मुनेः प्रभावात् सर्वेऽपि प्राणिनोऽनर्त्तन्त। ततः महेन्द्रादयो देवा ब्रह्मविष्णुपुरस्सराः त्रिपुरहन्तारं प्रोचुः—‘अयं मा नृत्येत; तथा निवारणं कुरु।’

Verse 8

चलिताः पर्वताः स्थानात्क्षुभितो मकरालयः । धरणी खण्डशो देव वृक्षाश्च निधनं गताः

पर्वताः स्थानात् चलिताः, मकरालयोऽर्णवः क्षुभितः। धरणी खण्डशो विदीर्णा, देव, वृक्षाश्च नाशं गताः।

Verse 9

उत्पथाश्च महानद्यो ग्रहा उन्मार्गसंस्थिताः । त्रैलोक्यं व्याकुलीभूतं यावत्प्राप्नोति संक्षयम्

महानद्यः उत्पथाः प्रववुः, ग्रहाश्चोन्मार्गे व्यवस्थिताः। त्रैलोक्यं व्याकुलीभूतं संक्षयमिव प्राप्नोति स्म।

Verse 10

तावन्निवारयस्वैनं नान्यः शक्तो निवारणे

तस्मात् त्वमेवैनं तावन्निवारय; नान्यः कश्चिदस्य निवारणे शक्तः।

Verse 11

स तथेति प्रतिज्ञाय गत्वा तस्य समीपतः । द्विजरूपं समास्थाय तमृषिं वाक्यमब्रवीत्

स तथेति प्रतिज्ञां कृत्वा तस्य मुनिसमीपं जगाम। द्विजरूपं समास्थाय तं ऋषिं प्रति वचनमुवाच॥

Verse 12

को हर्षविषयः कस्मात्त्वयैतन्नृत्यते द्विज । तस्मात्कार्यं वदाशु त्वं परं कौतूहलं द्विजः

को हर्षहेतुः? किमर्थं त्वया नृत्यते, हे द्विज? तस्मात् कार्यं शीघ्रं वद; मम परं कौतूहलं, हे द्विज॥

Verse 13

ऋषिरुवाच । किं न पश्यसि मे ब्रह्मन्कराच्छाकर सं च्युतम् । अत एव हि मे नृत्यं सिद्धोऽहं नात्र संशयः

ऋषिरुवाच—किं न पश्यसि, हे ब्रह्मन्, मम करात् शर्करापिण्डं च्युतम्? अत एव मे नृत्यं; सिद्धोऽहं, नात्र संशयः॥

Verse 14

ईश्वर उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भगवांस्त्रिपुरांतकः । अंगुष्ठं ताडयामास अंगुल्यग्रेण भामिनि

ईश्वर उवाच—तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भगवान् त्रिपुरान्तकः। अङ्गुष्ठं ताडयामास अङ्गुल्यग्रेण, हे भामिनि॥

Verse 15

ततो विनिर्गतं भस्म तत्क्षणाद्धिमपांडुरम् । अथाब्रवीत्प्रहस्यैनं भगवान्भूतभावनः

ततो भस्म विनिर्गतं तत्क्षणाद् हिमपाण्डुरम्। अथ प्रहस्य भगवान् भूतभावनः तमब्रवीत्॥

Verse 16

पश्य मेंऽगुष्ठतो ब्रह्मन्भूरि भस्म विनिर्गतम् । न नृत्येऽहं न मे हर्षस्तथापि मुनिसत्तम

पश्य, ब्रह्मन्, ममाङ्गुष्ठात् बहु भस्म विनिर्गतम्। नाहं नृत्यामि, न मे हर्षः; तथापि, मुनिसत्तम॥

Verse 17

तद्दृष्ट्वा सुमहाश्चर्यं विस्मयं परमं गतः । अब्रवीत्प्रांजलिर्भूत्वा हर्षगद्गदया गिरा

तद् दृष्ट्वा सुमहाश्चर्यं विस्मयं परमं गतः। प्राञ्जलिर्भूत्वा अब्रवीत् हर्षगद्गदया गिरा॥

Verse 18

नान्यं देवमहं मन्ये त्वां मुक्त्वा वृषभध्वजम् । नान्यस्य विद्यते शक्तिरीदृशी धरणीतले

नान्यं देवमहं मन्ये त्वां मुक्त्वा वृषभध्वजम्। नान्यस्य विद्यते शक्तिर् ईदृशी धरणीतले॥

Verse 19

भगवानुवाच । ज्ञातोऽस्मि मुनिशार्दूल त्वया वेदविदां वर । वरं वरय भद्रं ते नित्यं यन्मनसेप्सितम्

भगवानुवाच— ज्ञातोऽस्मि मुनिशार्दूल त्वया वेदविदां वर। वरं वरय भद्रं ते नित्यं यन्मनसेप्सितम्॥

Verse 20

ऋषिरुवाच । प्रसादाद्देवदेवस्य नृत्येन महता विभो । यथा न स्यात्तपोहानिस्तथा नीतिर्विधीयताम्

ऋषिरुवाच— प्रसादाद् देवदेवस्य नृत्येन महता विभो। यथा न स्यात् तपोहानिः तथा नीतिर् विधीयताम्॥

Verse 21

शंभुरुवाच । तपस्ते वर्द्धतां विप्र मत्प्रसादात्सहस्रधा । प्राचीमन्विह वत्स्यामि त्वया सार्द्धमहं सदा

शम्भुरुवाच—विप्र, मम प्रसादात् तव तपः सहस्रगुणं वर्धताम्। अहं त्वया सार्धं सदा प्राचीमुखोऽत्रैव वत्स्यामि।

Verse 22

सरस्वती महापुण्या क्षेत्रे चास्मिन्विशेषतः । सरस्वत्युत्तरे तीरे यस्त्यजेदात्मनस्तनुम्

सरस्वती महापुण्या, अस्मिन् क्षेत्रे विशेषतः। सरस्वत्युत्तरतीरे यः स्वतनुं त्यजति, स विशेषपुण्यं लभते।

Verse 23

प्राचीने ह्यृषिशार्दूल न चेहागच्छते पुनः । आप्लुतो वाजिमेधस्य फलं प्राप्नोति पुष्कलम्

ऋषिशार्दूल, अत्र स्नात्वा पुनः प्राचीं न गच्छति। अत्राप्लुतः पुष्कलं फलं प्राप्नोति, यदश्वमेधस्य समम्।

Verse 24

नियमैश्चोप वासैश्च शोषयन्देहमात्मनः । जलाहारा वायुभक्षाः पर्णाहाराश्च तापसाः । तथा च स्थंडिलशया ये चान्ये नियताः पृथक्

नियमैश्चोपवासैश्च तापसाः स्वदेहं शोषयन्ति—केचिज्जलाहाराः, केचिद्वायुभक्षाः, केचित्पर्णाहाराः; तथा स्थण्डिलशयाः, ये चान्ये पृथक् पृथग्नियताः।

Verse 25

ये स्नानमाचरिष्यंति तीर्थेऽस्मिन्नियमान्विताः । ते यांति परमां सिद्धिं ब्रह्मणः परमं पदम्

येऽस्मिन् तीर्थे नियमवन्तः स्नानमाचरन्ति, ते परमां सिद्धिं यान्ति—ब्रह्मणः परमं पदम्।

Verse 26

अस्मिंस्तीर्थे तु यो दानं त्रुटिमात्रं च कांचनम् । ददाति द्विजमुख्याय मेरुतुल्यं भवेत्फलम्

अस्मिन् तीर्थे यः कश्चिद् द्विजमुख्याय त्रुटिमात्रमपि काञ्चनं ददाति, तस्य दानफलम् मेरुतुल्यं भवति।

Verse 27

अस्मिंस्तीर्थे तु ये श्राद्धं करिष्यंतीह मानवाः । एकविंशत्कुलोपेताः स्वर्गं यास्यंति ते ध्रुवम्

अस्मिन् तीर्थे ये मानवाः श्राद्धं कुर्वन्ति, ते एकविंशत्कुलोपेताः ध्रुवं स्वर्गं यास्यन्ति।

Verse 28

पितॄणां वल्लभं तीर्थं पिंडेनैकेन तर्पिताः । ब्रह्मलोकं गमिष्यंति सुपुत्रेणेह तारिताः

पितॄणां वल्लभं तीर्थमिदम्; एकेनापि पिण्डेन तर्पिताः पितरः, सुपुत्रेण तारिताः सन्तो ब्रह्मलोकं गमिष्यन्ति।

Verse 29

भूयश्चान्नं प्रयच्छंति मोक्षमार्गं व्रजंति ते

भूयश्च येऽन्नं प्रयच्छन्ति, ते मोक्षमार्गं व्रजन्ति।

Verse 30

अत्र ये शुभ कर्माणः प्रभासस्थां सरस्वतीम् । पश्यंति तेपि यास्यंति स्वर्गलोकं द्विजोत्तमाः

अत्र ये शुभकर्माणः प्रभासस्थां सरस्वतीं पश्यन्ति, तेऽपि, हे द्विजोत्तम, स्वर्गलोकं यास्यन्ति।

Verse 31

ये पुनस्तत्र भावेन नराः स्नानपरायणाः । ब्रह्मलोकं समासाद्य ते रमिष्यंति सर्वदा

ये पुनस्तत्र भावेन नराः स्नानपरायणाः । ब्रह्मलोकं समासाद्य ते रमिष्यन्ति सर्वदा ॥

Verse 32

दधि प्रदद्याद्योऽपीह ब्राह्मणाय मनोरमम् । सोऽप्यग्निलोकमासाद्य भुंक्ते भोगान्सुशोभनान्

दधि प्रदद्याद्योऽपीह ब्राह्मणाय मनोरमम् । सोऽप्यग्निलोकमासाद्य भुङ्क्ते भोगान्सुशोभनान् ॥

Verse 33

ऊर्णाप्रावरणं योऽपि भक्त्या दद्याद्द्विजोत्तमे । सोऽपि याति परां सिद्धिं मर्त्यैरन्यैः सुदुर्लभाम्

ऊर्णाप्रावरणं योऽपि भक्त्या दद्याद्द्विजोत्तमे । सोऽपि याति परां सिद्धिं मर्त्यैरन्यैः सुदुर्लभाम् ॥

Verse 34

ये चात्र मलनाशाय विशेयुर्मानवा जलम् । गोप्रदानफलं तेषां सुखेन फलमादिशेत्

ये चात्र मलनाशाय विशेयुर्मानवा जलम् । गोप्रदानफलं तेषां सुखेन फलमादिशेत् ॥

Verse 35

भावेन हि नरः कश्चित्तत्र स्नानं समाचरेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते

भावेन हि नरः कश्चित्तत्र स्नानं समाचरेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते ॥

Verse 36

तर्पणात्पिंडदानाच्च नरकेष्वपि संस्थिताः । स्वर्गं प्रयांति पितरः सुपुत्रेणेह तारिताः

तर्पणेन पिण्डदानेन च नरकेष्वपि स्थिताः पितरः स्वर्गं प्रयान्ति; इह सुपुत्रेण तारिताः सन्ति।

Verse 37

ते लभंतेऽक्षयांल्लोका न्ब्रह्मविष्ण्वीशशब्दितान् । भूयस्त्वन्नं प्रयच्छन्ति मोक्षमार्गं लभंति ते

ते ब्रह्मविष्ण्वीशशब्दितान् अक्षयान् लोकान् लभन्ते; पुनश्च बह्वन्नं प्रयच्छन्ति, ततो मोक्षमार्गं लभन्ति ते।

Verse 38

स्वर्गनिश्रेणिसंभूता प्रभासे तु सरस्वती । नापुण्यवद्भिः संप्राप्तुं पुंभिः शक्या महानदी

प्रभासे स्वर्गनिश्रेणिसंभूतेव सरस्वती महानदी; अपुण्यवतां पुंसां सा महानदी संप्राप्तुं न शक्या।

Verse 39

प्राची सरस्वती चैव अन्यत्रैव तु दुर्लभा । विशेषेण कुरुक्षेत्रे प्रभासे पुष्करे तथा

प्राची सरस्वती चान्यत्र दुर्लभा; विशेषेण कुरुक्षेत्रे प्रभासे पुष्करे च सा लभ्यते।

Verse 40

प्राचीं सरस्वतीं प्राप्य योन्यत्तीर्थं हि मार्गते । स करस्थं समुत्सृज्य कूर्परेण समाचरेत्

प्राचीं सरस्वतीं प्राप्य योन्यत्तीर्थं मार्गयेत्; तत्र करस्थं त्यक्त्वा कूर्परेण विधिं समाचरेत्।

Verse 41

कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां स्नानं च विहितं सदा । पिण्याकेंगुदकेनापि पिंडं तत्र ददाति यः । पितॄणामक्षयं भूयात्पितृलोकं स गच्छति

कृष्णपक्षस्य चतुर्दश्यां स्नानं नित्यं विधीयते। यः पिण्याकमिश्रितोदकेनापि तत्र पिण्डं ददाति, स पितॄणामक्षयं फलमाप्नोति पितृलोकं च गच्छति॥

Verse 42

सरस्वतीवाससमा कुतो रतिः सरस्वतीवाससमाः कुतो गुणाः । सरस्वतीं प्राप्य गता दिवं नराः पुनः स्मरिष्यंति नदीं सरस्वतीम्

सरस्वतीवाससमां कुतो रतिः? सरस्वतीवाससमाः कुतो गुणाः? सरस्वतीं प्राप्य नराः दिवं गताः, पुनः पुनः सरस्वतीनदीं स्मरन्ति॥

Verse 43

ईश्वर उवाच । उक्त्वैवं भगवान्देवस्तत्रैवांतरधीयत । सांनिध्यमकरोत्तत्र ततःप्रभृति शंकरः

ईश्वर उवाच— एवमुक्त्वा भगवान् देवः तत्रैव अन्तरधीयत। ततः प्रभृति शंकरः तत्र सांनिध्यमकरोत्॥

Verse 44

अत्र गाथा पुरा गीता विष्णुना प्रभविष्णुना । स्नेहार्द्रेण च चित्तेन धर्मपुत्रं प्रति प्रिये

अत्र गाथा पुरा गीता विष्णुना प्रभविष्णुना। स्नेहार्द्रेण च चित्तेन धर्मपुत्रं प्रति प्रिये॥

Verse 45

मा गंगां व्रज कौंतेय मा प्रयागं च पुष्करम् । तत्र गच्छ कुरुश्रेष्ठ यत्र प्राची सरस्वती

मा गङ्गां व्रज कौन्तेय मा प्रयागं च पुष्करम्। तत्र गच्छ कुरुश्रेष्ठ यत्र प्राची सरस्वती॥

Verse 46

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । माहात्म्यं च सरस्वत्या भूयः किं श्रोतुमिच्छसि

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । सरस्वत्या अपि माहात्म्यं कथितं; भूयः किं श्रोतुमिच्छसि ॥

Verse 270

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये प्राचीसरस्वतीमंकीश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये प्राचीसरस्वतीमंकीश्वरमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः ॥