Adhyaya 219
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः देवीम् उपदिश्य मार्कण्डेयाश्रमस्याग्नेयदिशि स्थितं पुण्यतीर्थसमूहं निरूपयति। तत्र प्रसिद्धं गुहालीङ्गं नीलकण्ठाख्यं च निर्दिश्यते, यत् पूर्वं विष्णुना पूजितं सर्वपापशेषनाशकं च कथ्यते। तस्य भक्त्या पूजनात् ऐश्वर्यं सन्तानं पशवः सन्तोषश्च लभ्यन्ते इति फलश्रुतिः। ततः तपस्विनां दृश्याश्रमगुहादीनि, बहूनि च लिङ्गसम्बद्धानि स्थानानि वर्ण्यन्ते। मार्कण्डेयसमीपे लिङ्गप्रतिष्ठापनं महाकुलानामपि उद्धारकरं, वंशविस्तारपर्यन्तं पुण्यप्रदं च इति विधिमुख्यं प्रतिपाद्यते। ‘सर्वे लोका शिवमयाः, सर्वं शिवे प्रतिष्ठितम्’ इति सार्वभौमं तत्त्वं प्रतिपाद्य, विद्वान् समृद्धिकामः शिवं पूजयेत् इति निश्चयः। देवा नृपाः मनुष्याश्च लिङ्गपूजां प्रतिष्ठां च कृत्वा शिवतेजसा महापातकानामपि शमनं प्राप्नुवन्ति इति दृष्टान्तैः (इन्द्रस्य वृत्रहत्योत्तरशुद्धिः, सूर्यस्य संगमेषु पूजनम्, अहल्यायाः पुनरुद्धारः इत्यादि) प्रमाणीकृत्य, अन्ते प्रभासक्षेत्रस्य सारं मार्कण्डेयाश्रमसम्बन्धेन पुनरुक्तम्।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । तस्मादाग्नेयकोणे तु मार्कंडेयसमीपगम् । गुहालिंगं महादेवि नीलकण्ठेति विश्रुतम्
ईश्वर उवाच—तस्मादाग्नेयकोणे तु मार्कण्डेयसमीपगम्। गुहालिङ्गं महादेवि नीलकण्ठेति विश्रुतम्॥
Verse 2
विष्णुना पूजितं पूर्वं सर्व पातकनाशनम्
विष्णुना पूजितं पूर्वं सर्वपातकनाशनम्॥
Verse 3
तत्र यः पूजयेद्भक्त्या तल्लिंगं पापमोचनम् । स पुत्रपशुमान्धीमान्मोदते पृथिवीतले
तत्र यो भक्त्या तल्लिङ्गं पापमोचनं पूजयेत्, स पुत्रपशुसम्पन्नो धीमान् भूत्वा पृथिवीतले मोदते।
Verse 4
एवं तत्र महादेवि मार्कण्डेयेश सन्निधौ । ऋषीणामाश्रमा येऽत्र दृश्यन्तेऽद्यापि भामिनि
एवं महादेवि, मार्कण्डेयेशसन्निधौ, अत्र ये ऋषीणामाश्रमाः सन्ति ते भामिनि अद्यापि दृश्यन्ते।
Verse 5
अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणामूर्ध्वरेतसाम् । तत्र स्थितानि देवेशि मार्कण्डेयाश्रमांतिके
अष्टाशीतिसहस्राणि ऊर्ध्वरेतसां ऋषीणां देवेशि, तत्र मार्कण्डेयाश्रमान्तिके स्थितानि।
Verse 6
ऋषीणां च गुहास्तत्र सर्वा लिंगसमन्विताः । दृश्यन्ते पुण्यतपसां तदाश्रमनिवासिनाम्
ऋषीणां गुहाः तत्र सर्वाः लिङ्गसमन्विताः दृश्यन्ते; पुण्यतपसां तदाश्रमनिवासिनाम्।
Verse 7
तत्र यः स्थापयेल्लिंगं मार्कंडेशसमीपगम् । कुलानां शतमुद्धृत्य मोदते दिवि देववत्
तत्र यो मार्कण्डेयेशसमीपगं लिङ्गं स्थापयेत्, स कुलानां शतमुद्धृत्य देववत् दिवि मोदते।
Verse 8
सर्वे शिवमया लोकाः शिवे सर्वं प्रतिष्ठितम् । तस्माच्छिवं यजेद्विद्वान्य इच्छेच्छ्रियमात्मनः
सर्वे लोकाः शिवमयाः; शिवे सर्वं प्रतिष्ठितम्। तस्मात् स्वात्मश्रियं कामयमानो विद्वान् शिवं यजेत्॥
Verse 9
शिवभक्तो न यो राजा भक्तोऽन्येषु सुरेषु च । स्वपतिं युवती त्यक्त्वा रमतेऽन्येषु वै यथा
यो राजा शिवभक्तो न, अन्येषु सुरेषु भक्तः। स स्वपतिं त्यक्त्वा युवतीव अन्येषु रमते यथा॥
Verse 10
ब्रह्मादयः सुराः सर्वे राजानश्च महर्द्धिकाः । मानवा मुनयश्चैव सर्वे लिंगं यजंति च
ब्रह्मादयः सुराः सर्वे राजानश्च महर्द्धिकाः। मानवा मुनयश्चैव सर्वे लिङ्गं यजन्ति हि॥
Verse 11
स्वनामकृतचिह्नानि लिंगानींद्रादिभिः क्रमात् । स्थापितानि यथा स्थाने मानवैरपि भूरिशः
स्वनामकृतचिह्नानि लिङ्गानि इन्द्रादिभिः क्रमात्। यथास्थाने स्थापितानि, मानवैरपि भूरिशः॥
Verse 12
स्थापनाद्ब्रह्महत्यां च भ्रूणहत्यां तथैव च । महापापानि चान्यानि निस्तीर्णाः शिवतेजसा
स्थापनात् ब्रह्महत्यां च भ्रूणहत्यां तथैव च। अन्यानि महापापानि शिवतेजसा निस्तीर्यन्ते॥
Verse 13
वृत्रं हत्वा पुरा शक्रो माहेन्द्रं स्थाप्य शंकरम् । लिंगं च मुक्तपापौघस्ततोऽसौ त्रिदिवं गतः
वृत्रवधं कृत्वा पुरा शक्रः शंकरं माहेन्द्रलिङ्गरूपेण प्रतिष्ठाप्य, पापौघविमुक्तः सन् ततः त्रिदिवं जगाम।
Verse 14
स्थापयित्वा शिवं सूर्यो गंगासागरसंगमे । निरामयोऽभूत्सोमश्च प्रभासे पश्चिमोदधेः
गङ्गासागर-सङ्गमे सूर्यः शिवं प्रतिष्ठाप्य निरामयोऽभवत्; प्रभासे पश्चिमोदधेः सोमोऽपि व्याधिमुक्तोऽभूत्।
Verse 15
काश्यां चैव तथादित्यः सह्ये गरुडकाश्यपौ । प्रतिष्ठां परमां प्राप्तौ प्रतिष्ठाप्य जगत्पतिम्
काश्यां तथैवादित्यः जगत्पतिं प्रतिष्ठाप्य परमां प्रतिष्ठां प्राप्तवान्; सह्ये च गरुडकाश्यपौ अपि तद्वत् परमप्रतिष्ठां प्रापतुः।
Verse 16
ख्यातदोषा ह्यहिल्याऽपि भर्तृशप्ताऽभवत्तदा । स्थाप्येशानं पुनः स्त्रीत्वं लेभे पुत्रांस्तथोत्तमान्
ख्यातदोषा अहिल्याऽपि तदा भर्तृशापेन शप्ता; ईशानं प्रतिष्ठाप्य पुनः स्त्रीत्वं लेभे, उत्तमान् पुत्रांश्च प्राप्तवती।
Verse 17
पश्यंत्यद्यापि याः स्नात्वा तत्राहिल्येश्वरं स्त्रियः । पुरुषाश्चापि तद्दोषैर्मुच्यन्ते नात्र संशयः
याः स्त्रियः तत्र स्नात्वा अहिल्येश्वरं पश्यन्ति, ता अद्यापि तद्दोषैः मुच्यन्ते; पुरुषा अपि तैरेव मलैः विमुच्यन्ते—नात्र संशयः।
Verse 18
स्थापयित्वेश्वरं श्वेतशैले बलिविरोचनौ । उभावपि हि संजातावमरौ बलिनां वरौ
श्वेतशैलेश्वरं देवं स्थापयित्वा बलिविरोचनौ । उभावप्यमरत्वं प्राप्तौ बलिनां वरौ बभूवतुः ॥
Verse 19
रामेण रावणं हत्वा ससैन्यं त्रिदशेश्वरम् । स्थापितो विधिवद्भक्त्या तीरे नदनदीपतेः
रामेण रावणं हत्वा ससैन्यं त्रिदशेश्वरम् । विधिवद्भक्त्या तीरे नदनदीपतेः स्थापितवान् ॥
Verse 20
स्वायंभुवर्षिदैवादिलिंगहीना न भूः क्वचित व्या । पारान्सकलांस्त्यक्त्वा पूजयध्वं शिवं सदा । निकटा इव दृश्यंते कृतांतनगरोपगाः
देवि, स्वायम्भुवर्षि-दैवादि-देशेष्वपि क्वचिद्भुवि लिङ्गहीना न भूमिः। सर्वान् परान् त्यक्त्वा शिवं सदा पूजयध्वम्; कृतान्तनगरोपगाः निकटा इव दृश्यन्ते ॥
Verse 21
देवि किं बहुनोक्तेन वर्णितेन पुनः पुनः । प्रभासक्षेत्रसारं तु मार्कण्डेयाश्रमं प्रति
देवि, किं बहुनोक्तेन पुनः पुनर्वर्णितेन? प्रभासक्षेत्रसारं तु मार्कण्डेयाश्रमं प्रति (दिशि) विद्यते ॥
Verse 219
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभास क्षेत्रमाहात्म्ये मार्कण्डेयेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये ‘मार्कण्डेयेश्वरमाहात्म्यवर्णनम्’ नामैकोनविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः ॥