Adhyaya 10
अध्यायेऽस्मिन् ईश्वरः देवीं प्रति तत्त्वतीर्थानां निरूपणं करोति, यथा भूततत्त्वानां विभागः तीर्थयात्रारूपेण प्रकाशते। पृथिव्यापस्तेजोवाय्वाकाशरूपाणि क्षेत्राणि क्रमशः ब्रह्मा-जनार्दन-रुद्र-ईश्वर-सदाशिवैः अधिष्ठितानीति, तेषु स्थितानि तीर्थानि तत्तद्देवतासन्निध्यभागिनीत्यपि प्रतिपाद्यते। ततः आपः, तेजः, वायुः, आकाशं च आश्रित्य अष्टकादिरूपैः तीर्थसमूहाः क्रमशः निर्दिश्यन्ते; विशेषतः आप्तत्त्वं नारायणस्य प्रियतमं, ‘जलशायी’ इति नाम्ना च स्मर्यते। अथ भल्लुकातीर्थं नाम सूक्ष्मं शास्त्रविना दुर्ज्ञेयं, केवलदर्शनमात्रेण बहुलिङ्गपूजाफलसमं फलदं च कथ्यते। मासव्रतानि, अष्टमी-चतुर्दशी, ग्रहणकालः, कार्त्तिकी च—एतेषु कालेषु प्रभासलिङ्गानां विशेषपूजा विधीयते; सरस्वत्याः सागरसंयोगे बहुतीर्थसमागमश्च वर्ण्यते। अनन्तरं कल्पभेदेषु क्षेत्रस्य नानानामानि दीर्घेण क्रमेनोच्यन्ते, तथा नानारूपपरिमाणयुक्तानां उपक्षेत्राणां बहुलता निरूप्यते। उपसंहारे प्रलयानन्तरमपि प्रभासक्षेत्रस्य अवस्थितिपावनत्वं पुनरुक्तं, श्रवणपाठयोः पापशोधनशक्तिः प्रशंसिता, तथा ‘रौद्र’ दिव्याख्यानश्रवणेन परलोकगतिः श्रेष्ठा भवतीति फलश्रुतिः प्रदत्ता।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । अन्यच्च कथयिष्यामि रहस्यं तव भामिनि । यत्र कस्य चिदाख्यातं तत्ते वच्मि वरानने
ईश्वर उवाच—अन्यच्च कथयिष्यामि रहस्यं तव भामिनि। यत् क्वचिद् कस्यचिदाख्यातं तत्ते वच्मि वरानने॥
Verse 2
पृथ्वीभागे स्थितो ब्रह्मा अपां भागे जनार्द्दनः । तेजोभागस्थितो रुद्रो वायुभागे तथेश्वरः
पृथ्वीभागे स्थितो ब्रह्मा अपां भागे जनार्दनः। तेजोभागस्थितो रुद्रो वायुभागे तथेश्वरः॥
Verse 3
आकाशभागसंस्थाने स्थितः साक्षात्सदाशिवः
आकाशभागसंस्थाने साक्षात् सदाशिवः स्थितः, प्रत्यक्षरूपेण विराजते।
Verse 4
यस्ययस्यैव यो भागस्तस्मिंस्तीर्थानि यानि वै । तस्यतस्य न संदेहः स स एवेश्वरः स्मृतः
यस्य यस्यैव यो भागः तस्मिंस्तीर্থानि यानि वै। तस्य तस्य न संदेहः स स एवेश्वरः स्मृतः॥
Verse 5
छागलंडं दुगण्डं च माकोटं मण्डलेश्वरम् । कालिंजरं वनं चैव शंकुकर्णं स्थलेश्वरम्
छागलण्डं दुगण्डं च माकोटं मण्डलेश्वरम्। कालिंजरं वनं चैव शंकुकर्णं स्थलेश्वरम्॥
Verse 7
महाकालं मध्यमं च केदारं भैरवं तथा । पवित्राष्टकमेतद्धि जलसंस्थं वरानने
महाकालं मध्यमं च केदारं भैरवं तथा। पवित्राष्टकमेतद्धि जलसंस्थं वरानने॥
Verse 8
अमरेशं प्रभासं च नैमिषं पुष्करं तथा । आषाढिं चैव दण्डिं च भारभूतिं च लांगलम्
अमरेशं प्रभासं च नैमिषं पुष्करं तथा। आषाढिं चैव दण्डिं च भारभूतिं च लांगलम्॥
Verse 9
आदि गुह्याष्टकं ह्येतत्तेजस्तत्त्वे प्रतिष्ठितम् । गया चैव कुरुक्षेत्रं तीर्थं कनखलं तथा
एतदादिगुह्याष्टकं हि तेजस्तत्त्वे प्रतिष्ठितम्। गया कुरुक्षेत्रं चैव तीर्थं कनखलं तथा (अत्रैव अन्तर्भवति)।
Verse 10
विमलं चाट्टहासं च माहेन्द्रं भीमसंज्ञकम् । गुह्याद्गुह्यतरं ह्येतत्प्रोक्तं वाय्वष्टकं तव
विमलं चाट्टहासं च माहेन्द्रं भीमसंज्ञकम्। गुह्यादपि गुह्यतरं तवैतत् प्रोक्तं वाय्वष्टकम्॥
Verse 11
वस्त्रापथं रुद्रकोटिर्ज्येष्ठेश्वरं महालयम् । गोकर्णं रुद्रकर्णं च वर्णाख्यं स्थापसंज्ञकम्
वस्त्रापथं रुद्रकोटिर्ज्येष्ठेश्वरं महालयम्। गोकर्णं रुद्रकर्णं च वर्णाख्यं स्थापसंज्ञकम्॥
Verse 12
पवित्राष्टकमेतद्धि आकाशस्थं वरानने । एतानि तत्त्वतीर्थानि सर्वाणि कथितानि वै
पवित्राष्टकमेतद्धि आकाशस्थं वरानने। एतानि तत्त्वतीर्थानि सर्वाणि कथितानि वै॥
Verse 13
यो यस्मिन्देवता तत्त्वे सा तन्माहात्म्यसूचिका । औदकं च महातत्त्वं विष्णोश्चातिप्रियं प्रिये
यो यस्मिन् देवता तत्त्वे सा तन्माहात्म्यसूचिका। औदकं च महातत्त्वं विष्णोश्चातिप्रियं प्रिये॥
Verse 14
जलशायी स्मृतस्तेन नारायण इति श्रुतिः । आप्यतत्त्वं तु तीर्थानि यानि प्रोक्तानि ते मया
तस्मात् स जलशायी इति स्मृतः, तेनैव श्रुतौ ‘नारायण’ इति नाम प्रसिद्धम्। मया यानि तीर्थानि तव प्रोक्तानि, तानि सर्वाण्यप्य् आप्यतत्त्व-प्रतिष्ठितानि।
Verse 15
तानि प्रियाणि देवेशि ध्रुवं नारायणस्य वै । औदकं चैव यत्तत्त्वं तस्मिन्प्राभासिकं स्मृतम्
तानि देवेशि प्रियाणि ध्रुवं नारायणस्य वै। यच्चौदकं तत्त्वं लोके, तस्मिन्नेव प्राभासिकं स्मृतम्॥
Verse 16
तत्र देवो लयं याति हरिर्जन्मनिजन्मनि । स वासुदेवः सूक्ष्मात्मा परात्परतरे स्थितः
तत्र हरिर्देवो जन्मनिजन्मनि पुनः पुनर्लयं याति। स वासुदेवः सूक्ष्मात्मा परात्परतरे पदे स्थितः॥
Verse 17
स शिवः परमं व्योम अनादिनिधनो विभुः । तस्मात्परतरं नास्ति सर्वशास्त्रागमेषु च
स शिवः परमं व्योम, अनादिनिधनो विभुः। तस्मात्परतरं नास्ति सर्वशास्त्रागमेषु च॥
Verse 18
सिद्धांतागमवेदांतदर्शनेषु विशेषतः । तेषु चैव न भिन्नस्तु मया सार्द्धं यशस्विनि
सिद्धान्तागमवेदान्तदर्शनेषु विशेषतः प्रतिपाद्यते। तेषु चैव, यशस्विनि, स मया सार्धं न भिन्न एव॥
Verse 19
तस्मिन्स्थाने हरिः साक्षात्प्रत्यक्षेण तु संस्थितः । लिंगैश्चतुर्भिः संयुक्तो ज्ञायते न च केनचित्
तस्मिन्स्थाने हरिः साक्षात् प्रत्यक्षेणैव संस्थितः। लिङ्गैश्चतुर्भिः संयुक्तोऽपि न केनचिद् यथार्थतः प्रज्ञायते॥
Verse 20
मोक्षार्थं नैष्ठिकैर्वर्णैर्व्रतैश्चैव तु यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति भल्लुकातीर्थदर्शनात्
मोक्षार्थं नैष्ठिकैर्वर्णैर्व्रतैश्च यत्फलं लभ्यते। तत्फलं भल्लुकातीर्थदर्शनादेव समवाप्यते॥
Verse 21
गोचर्ममात्रं तत्स्थानं समंतात्परिमण्डलम् । न हि कश्चिद्विजानाति विना शास्त्रेण भामिनि
गोचर्ममात्रं तत्स्थानं समन्तात् परिमण्डलम्। न हि कश्चिद्विजानाति विना शास्त्रेण भामिनि॥
Verse 22
विषुवं वहते तत्र नृणामद्यापि पार्वति । पंचलिंगानि तत्रैव पंचवक्त्राणि कानि चित्
विषुवं वहते तत्र नृणामद्यापि पार्वति। पञ्चलिङ्गानि तत्रैव पञ्चवक्त्राणि कानिचित्॥
Verse 23
कुक्कुटांडकमानानि महास्थूलानि कानिचित् । सर्पेण वेष्टितान्येव चिह्नितानि त्रिशूलिभिः
कुक्कुटाण्डकमानानि महास्थूलानि कानिचित्। सर्पेण वेष्टितान्येव चिह्नितानि त्रिशूलिभिः॥
Verse 24
तेषां दर्शनमात्रेण कोटिलिंगार्चनफलम् । तस्मादिदं महाक्षेत्रं ब्रह्माद्यैः सेव्यते सदा
तेषां दर्शनमात्रेण कोटिलिङ्गार्चनफलं लभ्यते। तस्मादिदं महाक्षेत्रं ब्रह्माद्यैः सदा सेव्यते॥
Verse 25
श्रुतिमद्भिश्च विप्रेंद्रैः संसिद्धैश्च तपस्विभिः । प्रतिमासं तथाष्टम्यां प्रतिमासं चतुर्दशीम्
श्रुतिमद्भिर्विप्रेन्द्रैः संसिद्धैस्तपस्विभिः। प्रतिमासं तथाष्टम्यां प्रतिमासं चतुर्दशीम्॥
Verse 26
शशिभानूपरागे वा कार्त्तिक्यां तु विशेषतः । प्रभासस्थानि लिंगानि प्रपूज्यन्ते वरानने
शशिभानूपरागे वा कार्त्तिक्यां तु विशेषतः। प्रभासस्थालिङ्गानि प्रपूज्यन्ते वरानने॥
Verse 27
संनिहत्यां कुरुक्षेत्रे सर्वस्तीर्थायुतैः सह । पुष्करं नैमिषं चैवं प्रयागं संपृथूदकम्
संनिहत्यां कुरुक्षेत्रे सर्वतीर्थायुतैः सह। पुष्करं नैमिषं चैव प्रयागं संपृथूदकम्॥
Verse 28
षष्टि तीर्थसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च । माघ्यांमाघ्यां समेष्यंति सरस्वत्यब्धिसंगमे
षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च। माघे माघे समेष्यन्ति सरस्वत्यब्धिसंगमे॥
Verse 29
स्मरणात्तस्य तीर्थस्य नामसंकीर्तनादपि । मृत्युकालभवाद्वापि पापं त्यक्ष्यति सुव्रते
तस्य तीर्थस्य स्मरणादपि नामसंकीर्तनादपि । मृत्युकालेऽपि कृताद्वा पापं त्यजति सुव्रते ॥
Verse 30
आनर्त्तसारं सौम्यं च तथा भुवनभूषणम् । दिव्यं पांचनदं पुण्यमादिगुह्यं महोदयम्
आनर्त्तसारं सौम्यं च तथा भुवनभूषणम् । दिव्यं पाञ्चनदं पुण्यमादिगुह्यं महोदयम् ॥
Verse 31
सिद्ध रत्नाकरं नाम समुद्रावरणं तथा । धर्माकारं कलाधारं शिवगर्भगृहं तथा
सिद्धरत्नाकरं नाम समुद्रावरणं तथा । धर्माकारं कलाधारं शिवगर्भगृहं तथा ॥
Verse 32
सर्वदेवनिवेशं च सर्वपातकनाशनम् । अस्य क्षेत्रस्य नामानि कल्पे कल्पे पृथक्प्रिये
सर्वदेवनिवेशं च सर्वपातकनाशनम् । अस्य क्षेत्रस्य नामानि कल्पे कल्पे पृथक्प्रिये ॥
Verse 33
आयामादीनि जानीहि गुह्यानि सुरसुन्दरि । आद्ये कल्पे पुरा देवि प्रमोदनमिति स्मृतम्
आयामादीनि जानीहि गुह्यानि सुरसुन्दरि । आद्ये कल्पे पुरा देवि प्रमोदनमिति स्मृतम् ॥
Verse 34
नन्दनं परितस्तस्य तस्यापि परतः शिवम् । शिवात्परतरं चोग्रं भद्रिकं परतः पुनः
तस्य परितो नन्दनं नाम, ततोऽपि परतः शिवं; शिवात् परतरं पुनरुग्रं, ततोऽपि परतः भद्रिकं स्मृतम्।
Verse 35
समिंधनं परं तस्मात्कामदं च ततः परम् । सिद्धिदं चापि धर्मज्ञं वैश्वरूपं च मुक्तिदम्
तस्मात् परं समिंधनं, ततः परं कामदं; सिद्धिदं च, धर्मज्ञं, वैश्वरूपं, मुक्तिदं चापि स्मृतम्।
Verse 36
तथा श्रीपद्मनाभं तु श्रीवत्सं तु महाप्रभम् । तथा च पापसंहारं सर्वकामप्रदं तथा
तथा श्रीपद्मनाभं, श्रीवत्सं महाप्रभं; पापसंहारं च, सर्वकामप्रदं तथैव स्मृतम्।
Verse 37
मोक्षमार्गं वरा रोहे तथा देवि सुदर्शनम् । धर्मगर्भं तु धर्माणां प्रभासं पापनाशनम् । अतः परं भवन्तीह उत्पलावर्त्तिकानि च
मोक्षमार्गं वरारोहें देवि, सुदर्शनं तथा; धर्मगर्भं धर्माणां, प्रभासं पापनाशनम्। अतः परं चोत्पलावर्त्तिकानि चात्र भवन्ति।
Verse 38
क्षेत्रस्य मध्ये यद्देवि मम गर्भगृहं स्मृतम् । तस्य नामानि ते देवि कथितान्यनुपूर्वशः
क्षेत्रस्य मध्ये यद् देवि मम गर्भगृहं स्मृतम्; तस्य नामानि ते देवि, कथितानि अनुपूर्वशः।
Verse 39
श्रुत्वा नामान्यशेषाणि क्षेत्रमाहात्म्यमेव च । तेषां तु वांछिता सिद्धि र्भविष्यति न संशयः
अशेषाणि नामानि क्षेत्रमाहात्म्यं च श्रुत्वा तेषां वाञ्छिता सिद्धिर्भविष्यति, नात्र संशयः।
Verse 40
एतत्कीर्त्तयमानस्य त्रिकालं तु महोदयम् । संध्याकालांतरं पापमहोरात्रं विनश्यति
एतन्माहात्म्यं त्रिकालं कीर्त्तयतः महोदयः प्रादुर्भवति; संध्याकालान्तरं च अहोरात्रसञ्चितं पापं विनश्यति।
Verse 41
अपि वै दांभिकाश्चैव ये वसंत्यल्पबुद्धयः । मूढा जीवनिका विप्रास्तेऽपि यांति मृता दिवम्
दांभिकाः अल्पबुद्धयः मूढा जीवनिकाविप्राः अपि, तेऽपि अत्र मृता दिवं यान्ति।
Verse 42
अस्य क्षेत्रस्य मध्ये तु रवियोजनमध्यतः । उपक्षेत्राणि देवेशि संत्यन्यानि सहस्रशः
अस्य क्षेत्रस्य मध्ये रवियोजनमध्यतः, देवेशि, सहस्रशः अन्यानि उपक्षेत्राणि सन्ति।
Verse 43
कानिचित्पद्मरूपाणि यवाकाराणि कानिचित् । षट्कोणानि त्रिकोणानि दण्डाकाराणि कानिचित्
कानिचित् पद्मरूपाणि, कानिचित् यवाकाराणि; कानिचित् षट्कोणानि, त्रिकोणानि, दण्डाकाराणि च।
Verse 44
चंद्रबिंबार्द्धभेदानि चतुरस्रप्रभेदतः । ब्रह्मादिदैवतानीशे क्षेत्रमध्ये स्थितानि तु
केचित् चन्द्रबिम्बार्धभेदैः, केचित् चतुरस्रप्रभेदतः; हे ईशे, ब्रह्मादिदैवताः क्षेत्रमध्य एव निश्चयेन स्थिताः।
Verse 45
कानिचिद्योजनार्द्धानि तदर्धार्धानि कानिचित् । निवर्त्तनप्रमाणेन दण्डमानेन कानिचित्
कानिचित् योजनार्धपरिमाणानि, तदर्धार्धानि कानिचित्; कानिचित् निवर्तनप्रमाणेन, कानिचित् दण्डमानतः परिगण्यन्ते।
Verse 46
गोचर्ममानमध्यानि कानिचिद्धनुषांतरम् । यज्ञोपवीतमात्राणि प्रभासे संति कोटिशः
कानिचित् गोचर्ममानमध्यानि, कानिचित् धनुषांतरपर्यन्तानि; यज्ञोपवीतमात्राणि च प्रभासे कोटिशः सन्ति।
Verse 47
अंगुल्यष्टम भागोऽपि नभोस्ति कमलेक्षणे । न संति यस्मिंस्तीर्थानि दिव्यानि च नभस्तले
अङ्गुल्यष्टमभागोऽपि नभो नास्ति कमलेक्षणे; यस्मिन् नभस्तले दिव्यानि तीर्थानि न सन्ति—सर्वत्रैव तानि विद्यन्ते।
Verse 48
प्रभासक्षेत्रमासाद्य तिष्ठंति प्रलयादनु । केदारे चैव यल्लिंगं यच्च देवि महालये
प्रभासक्षेत्रमासाद्य प्रलयादनु तिष्ठन्ति; केदारे च यल्लिङ्गं, यच्च देवि महालये।
Verse 49
मध्यमेश्वरसंस्थं च तथा पाशुपतेश्वरम् । शंकुकर्णेश्वरं चैव भद्रेश्वरमथापि च
मध्यमेश्वरस्य संस्थानं तथा पाशुपतेश्वरम् । शङ्कुकर्णेश्वरं चैव भद्रेश्वरमथापि च ॥
Verse 50
सोमे श्वरमथैकाग्रं कालेश्वरमजेश्वरम् । भैरवेश्वरमीशानं तथा कायावरोहणम्
सोमेश्वरमथैकाग्रं कालेश्वरमजेश्वरम् । भैरवेश्वरमीशानं तथा कायावरोहणम् ॥
Verse 51
चापटेश्वरकं पुण्यं तथा बदरिकाश्रमम् । रुद्रकोटिर्महाकोटि स्तथा श्रीपर्वतं शुभम्
चापटेश्वरकं पुण्यं तथा बदरिकाश्रमम् । रुद्रकोटिर्महाकोटिस्तथा श्रीपर्वतं शुभम् ॥
Verse 52
कपाली चैव देवेशः करवीरं तथा पुनः । ओंकारं परमं पुण्यं वशिष्ठाश्रममेव च । यत्र कोटिः स्मृता देवि रुद्राणां कामरूपिणाम्
कपाली चैव देवेशः करवीरं तथा पुनः । ओंकारं परमं पुण्यं वशिष्ठाश्रममेव च । यत्र कोटिः स्मृता देवि रुद्राणां कामरूपिणाम् ॥
Verse 53
यानि चान्यानि स्थानानि पुण्यानि मम भूतले । प्रयागं पुरतः कृत्वा प्रभासे निवसंति च
यानि चान्यानि स्थानानि पुण्यानि मम भूतले । प्रयागं पुरतः कृत्वा प्रभासे निवसन्ति च ॥
Verse 54
उत्तरे रविपुत्री तु दक्षिणे सागरं स्मृतम् । दक्षिणोत्तरमानोऽयं क्षेत्रस्यास्य प्रकीर्त्तितः
उत्तरे रविपुत्री, दक्षिणे तु सागरः स्मृतः। एवं क्षेत्रस्यास्य दक्षिणोत्तरपरिमाणं प्रकीर्तितम्॥
Verse 55
रुक्मिण्याः पूर्वतश्चैव तप्ततोयाच्च पश्चिमे । पूर्वपश्चिममानोऽयं प्रभासस्य प्रकीर्त्तितः
पूर्वतः रुक्मिणीतीर्थं, पश्चिमे तप्ततोयम्। एवं प्रभासस्य पूर्वपश्चिमपरिमाणं प्रकीर्तितम्॥
Verse 56
एतदन्तरमासाद्य तीर्थानि सुरसुन्दरि । पातालादिकटाहांतं तानि तत्र वसंति वै
एतदन्तरमासाद्य तीर्थानि सुरसुन्दरि। पातालादिकटाहान्तं तत्रैव वसन्ति वै॥
Verse 57
एवं ज्ञात्वा महादेवि सर्वदेवमयो हरिः । प्रभासक्षेत्रमासाद्य तत्याज स्वं कलेवरम्
एवं ज्ञात्वा महादेवि सर्वदेवमयो हरिः। प्रभासक्षेत्रमासाद्य तत्र त्यक्त्वा स्वं कलेवरम्॥
Verse 58
दिव्यं ममेदं चरितं हि रौद्रं श्रोष्यंति ये पर्वसु वा सदा वा । ते चापि यास्यंति मम प्रसादात्त्रिविष्टपं पुण्यजनाधिवासम्
दिव्यं ममेदं चरितं हि रौद्रं ये शृण्वन्ति पर्वसु वा सदा वा। मम प्रसादात् त्रिविष्टपं यान्ति पुण्यजनाधिवासम्॥
Verse 59
इति कथितमशेषमेव चित्रं चरितमिदं तव देवि पुण्ययुक्तम् । इतरमपि तवातिवल्लभं यद्वद कथयामि महोदयं मुनीनाम्
इति देवि, तव पुण्ययुक्तं चित्रं चरितमिदमशेषमेव कथितम्। अधुना तवातिवल्लभमन्यदपि आख्यानं, मुनीनां महोदयकरं यथावत् कथयामि॥