Adhyaya 304

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि गंगां त्रिपथगामिनीम् । संगालेशादथैशान्यां धनुषां सप्तके स्थिताम्

ईश्वर उवाच—ततो गच्छेन्महादेवि गङ्गां त्रिपथगामिनीम्। सा सङ्गालेशात् ऐशान्यां धनुषां सप्तके स्थिता॥

Verse 2

तस्यां त्रिनेत्रा मत्स्याः स्युर्नित्यमांभसिकाः प्रिये । कलौयुगेऽपि दृश्यंते सत्यंसत्यं मयोदितम्

तस्यां त्रिनेत्रा मत्स्याः स्युः नित्यमाम्भसिकाः प्रिये। कलियुगेऽपि दृश्यन्ते—सत्यं सत्यं मयोदितम्॥

Verse 3

तस्यां स्नात्वा महादेवि मुच्यते पञ्चपातकैः

तत्र स्नात्वा, महादेवि, पञ्चमहापातकैः सर्वैः प्रमुच्यते।

Verse 4

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विस्मिता गिरिजा सती । उवाच तं द्विजश्रेष्ठाः प्रचलच्चंद्रशेखरम्

सूत उवाच—तस्य तद्वचनं श्रुत्वा गिरिजा सती विस्मिता; ततः प्रचलच्चन्द्रशेखरं तं द्विजश्रेष्ठं प्रति उवाच।

Verse 5

पार्वत्युवाच । कथं तत्र समायाता गंगा त्रिपथगामिनी । कथं त्रिनेत्राः संजाता मत्स्या आंभसिकाः शिव

पार्वत्युवाच—कथं तत्र समायाता गङ्गा त्रिपथगामिनी? कथं त्रिनेत्राः संजाता मत्स्या अम्भसिकाः, शिव?

Verse 6

एतद्विस्तरतो ब्रूहि यद्यहं ते प्रिया विभो

एतद् विस्तरतो ब्रूहि, विभो, यदि अहं ते प्रिया।

Verse 7

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यदि पृच्छसि मां शुभे । आस्तिकाः श्रद्दधानाश्च भवंतीति मतिर्मम

ईश्वर उवाच—शृणु देवि, प्रवक्ष्यामि, शुभे, यदि मां पृच्छसि; आस्तिकाः श्रद्धधानाश्च भवतीति मतिर्मम।

Verse 8

यदा शप्तो महादेवो ह्यज्ञानतिमिरावृतैः । ऋषिभिः कोपयुक्तैश्च कस्मिंश्चित्कारणांतरे

कदाचित् कस्यचित् कारणान्तरस्य निमित्तेन, अज्ञानतिमिरावृतैः कोपसमन्वितैश्च ऋषिभिः महादेवः शप्तोऽभवत्।

Verse 9

तदा ते मुनयः सर्वे शप्तं ज्ञात्वा महेश्वरम् । निरानंदं जगत्सर्वं दृष्ट्वा चात्मानमेव च

तदा ते सर्वे मुनयः महेश्वरं शप्तं ज्ञात्वा, जगत्सर्वं निरानन्दं दृष्ट्वा, आत्मानमेव च दोषिणं विदित्वा, व्यथिताः अभवन्।

Verse 10

आराध्य परमेशानं दधतं गजरूपकम् । उन्नतं स्थानमानीय सानंदं चक्रिरे द्विजाः

परमेशानं गजरूपधारिणं समाराध्य, द्विजाः तं उन्नतं स्थानम् आनयित्वा, जगत् पुनः सानन्दं चक्रिरे।

Verse 11

ततः प्रभृति सर्वे ते शिवद्रोहकरं परम् । आत्मानं मेनिरे नित्यं प्रसन्नेऽपि महेश्वरे

ततः प्रभृति ते सर्वे, प्रसन्नेऽपि महेश्वरे, शिवद्रोहकरं परमं पापं कृतवन्त इति आत्मानं नित्यं मेनिरे।

Verse 12

महोदयान्महातीर्थं सर्व आगत्य सत्वरम् । तपस्तेपुर्महाघोरं संगालेश्वरसन्निधौ

तस्मात् ते सर्वे सत्वरं महोदयानाम महातीर्थम् आगत्य, संगालेश्वरसन्निधौ महाघोरं तपः तेपुः।

Verse 13

संगालेश्वरनामानं सर्वे पूज्य यथाविधि । भृगुरत्रिस्तथा मंकिः कश्यपः कण्व एव च

सर्वे ते यथाविधि संगालेश्वरनामानं देवं सम्यक् पूजयामासुः—भृगुरत्रिर्मंकिः कश्यपः कण्व एव च।

Verse 14

गौतमः कौशिकश्चैव कुशिकश्च महातपाः । शूकरोऽथ भरद्वाजो भार्गविश्च महातपाः

गौतमः कौशिकश्चैव कुशिकश्च महातपाः। शूकरोऽथ भरद्वाजो भार्गविश्च महातपाः॥

Verse 15

जातूकर्ण्यो वसिष्ठश्च सावर्णिश्च पराशरः । शांडिल्यश्च पुलस्त्यश्च वत्सश्चैव महातपाः

जातूकर्ण्यो वसिष्ठश्च सावर्णिश्च पराशरः। शांडिल्यश्च पुलस्त्यश्च वत्सश्चैव महातपाः॥

Verse 16

एते चान्ये च बहवो ह्यसंख्याता महर्षयः

एते चान्ये च बहवो ह्यसंख्याता महर्षयः।

Verse 17

संगालेश्वरमासाद्य प्रभासे पापनाशने । तपः कुर्वंति सततं प्रतिष्ठाप्य महेश्वरम्

संगालेश्वरमासाद्य प्रभासे पापनाशने। तपः कुर्वन्ति सततं प्रतिष्ठाप्य महेश्वरम्॥

Verse 18

ततः कालेन महता ते सर्वे मुनिपुंगवाः । ध्यानात्त्रिलोचनस्यैव अदृष्टे तु महेश्वरे

ततः कालेन महता ते सर्वे मुनिपुङ्गवाः । त्रिलोचनस्यैव ध्यानात्, अदृष्टेऽपि महेश्वरे, अद्भुतां सिद्धिमवापुः ॥

Verse 19

त्रिनेत्रत्वमनुप्राप्तास्तपोनिष्ठास्तपोधनाः । परस्परं वीक्षमाणास्त्रिनेत्रस्याभिशंकया

त्रिनेत्रत्वमनुप्राप्तास्तपोनिष्ठास्तपोधनाः । परस्परं वीक्षमाणास्त्रिनेत्रस्याभिशङ्कया ॥

Verse 20

स्तुवंति विविधैः स्तोत्रैर्मन्यमाना महेश्वरम् । ज्ञात्वा ध्यानेन देवस्य त्रिनेत्रत्वमुपागताः

स्तुवन्ति विविधैः स्तोत्रैर्मन्यमाना महेश्वरम् । ज्ञात्वा ध्यानेन देवस्य त्रिनेत्रत्वमुपागताः ॥

Verse 21

चकुरुग्रं तपस्ते तु पूजां देवस्य शूलिनः । तेषु वै तप्यमानेषु कृपाविष्टो महेश्वरः

चक्रुरुग्रं तपस्ते तु पूजां देवस्य शूलिनः । तेषु वै तप्यमानेषु कृपाविष्टो महेश्वरः ॥

Verse 22

उवाच तान्मुनीन्सर्वाञ्छृणुध्वं वरमुत्तमम् । प्रसन्नोऽहं मुनिश्रेष्ठास्तपसा पूजयापि च

उवाच तान्मुनीन्सर्वाञ्छृणुध्वं वरमुत्तमम् । प्रसन्नोऽहं मुनिश्रेष्ठास्तपसा पूजयापि च ॥

Verse 23

ऋषय ऊचुः । यदि प्रसन्नो देवेश वरं नो दातुमर्हसि । गंगामानय वेगेन ह्यभिषेकाय नो हर

ऋषय ऊचुः—यदि देवेश प्रसन्नोऽसि, वरं नो दातुमर्हसि; हे हर, अभिषेकाय नः शीघ्रं गङ्गां आनय।

Verse 24

तस्यां कृताभिषेकास्तु तव द्रोहकरा वयम् । अज्ञानभावात्पूतत्वं यास्यामः पृथिवीतले

तस्यां कृताभिषेकाः स्मो वयं तव द्रोहकारिणः; अज्ञानभावात् पृथिवीतले पूतत्वं प्राप्स्यामः।

Verse 25

ईश्वर उवाच । यूयं पवित्रकरणाः पावनानां च पावनाः । गंगां चैवानयिष्यामि युष्माकं चित्ततुष्टये

ईश्वर उवाच—यूयं पवित्रकरणाः, पावनानामपि पावनाः; युष्माकं चित्ततुष्टये गङ्गां च आनयिष्यामि।

Verse 26

पावित्र्याद्भवतां जातं त्रैनेत्र्यं मुनिसत्तमाः । एवमुक्त्वा ततः शंभुर्ध्यानस्तिमितलोचनः । सस्मार क्षणमात्रेण गंगां मीनकुलावृताम्

भवतां पावित्र्यादेव जातं त्रैनेत्र्यं मुनिसत्तमाः। एवमुक्त्वा ततः शम्भुर्ध्यानस्तिमितलोचनः क्षणमात्रेण गङ्गां मीनकुलावृतां सस्मार।

Verse 27

स्मृतमात्रा तदा देवी गंगा त्रिपथगामिनी । भित्वा भूमितलं प्राप्ता तत्र मीनकुलावृता

स्मृतमात्रा तदा देवी गङ्गा त्रिपथगामिनी; भित्वा भूमितलं प्राप्ता तत्र मीनकुलावृता।

Verse 28

ऋषिभिश्च यदा दृष्टा गंगा मीनयुता शुभा । दृष्टमात्रास्तु ते मत्स्यास्त्रिनेत्रत्वमुपागताः

ऋषिभिर्यदा शुभा मीनयुता गङ्गा दृष्टा, तदा ते मत्स्याः केवलदर्शनमात्रेणैव त्रिनेत्रत्वं समुपागताः।

Verse 29

ईश्वर उवाच । युष्माकं दर्शनाद्विप्रास्त्रिनेत्रत्वमुपागताः । एतन्निदर्शनं सर्वं लोकानां च प्रदर्शनम्

ईश्वर उवाच—युष्माकं दर्शनाद्विप्राः ते मत्स्यास्त्रिनेत्रत्वमुपागताः। एतत्सर्वं निदर्शनं लोकानां च प्रदर्शनम्।

Verse 30

ऋषय ऊचुः । अस्मिन्कुंडे महादेव मत्स्यानां संततिः सदा । त्रिनेत्रा त्वत्प्रसादेन भूयात्सर्वा युगेयुगे

ऋषय ऊचुः—अस्मिन्कुण्डे महादेव मत्स्यानां सन्ततिः सदा। त्वत्प्रसादेन सर्वा त्रिनेत्रा भूयाद्युगेयुगे।

Verse 31

अस्मिन्कुंडे समागत्य नरः स्नानं करोति यः । ददाति हेम विप्राय गाश्च वस्त्रं तथा तिलान्

अस्मिन्कुण्डे समागत्य यो नरः स्नानं करोति, स विप्राय हेम ददाति, गाश्च वस्त्रं तथा तिलान् अपि ददाति।

Verse 32

अमावास्यां विशेषेण त्रिनेत्रः स प्रजायताम् । एवं भविष्यतीत्युक्त्वा ह्यन्तर्धानं गतो हरः

अमावास्यां विशेषेण स नरस्त्रिनेत्रः प्रजायताम्। ‘एवं भविष्यति’ इत्युक्त्वा हरः अन्तर्धानं गतः।

Verse 33

ब्राह्मणास्तुष्टिसंयुक्ता गताः सर्वे महोदयम्

ते सर्वे ब्राह्मणाः तुष्टिसंयुक्ताः सन्तः महोदयम् अभ्यगच्छन्।

Verse 34

एतत्ते कथितं देवि गंगामाहात्म्यमुत्तमम् । श्रुतं पापप्रशमनं सर्वकामफलप्रदम्

एतत्ते कथितं देवि गङ्गामाहात्म्यमुत्तमम्। श्रुतं पापप्रशमनं सर्वकामफलप्रदम्॥

Verse 304

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये संगालेश्वरसमीपवर्ति गंगामाहात्म्यवर्णनंनाम चतुरुत्तरत्रिशततमोऽध्यायः

इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये सङ्गालेश्वरसमीपवर्ति गङ्गामाहात्म्यवर्णनं नाम चतुरुत्तरत्रिशततमोऽध्यायः समाप्तः।