Adhyaya 90

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि चतुर्थं रुद्रमुत्तमम् । वृषभेश्वरनामानं कल्पलिंगं सुरप्रियम्

ईश्वर उवाच—ततो महादेवि चतुर्थं रुद्रमुत्तमं गच्छेत्; वृषभेश्वरनामानं कल्पलिङ्गं सुरप्रियं।

Verse 2

बालरूपी महादेवि यत्र ब्रह्मा स्वयं स्थितः । तस्यैव चोत्तरे भागे धनुषां त्रितये स्थितम्

महादेवि, यत्र ब्रह्मा स्वयं बालरूपेण स्थितः; तस्यैवोत्तरे भागे धनुषां त्रितये स्थितं (तत् तीर्थम्)।

Verse 3

आद्यं महाप्रभावं हि नापुण्यो वेद मानवः । तस्यैव कल्पनामानि सांप्रतं प्रब्रवीमि ते

आद्यं महाप्रभावं हि नापुण्यो वेद मानवः; तस्यैव कल्पनामानि सांप्रतम् अहं ते प्रब्रवीमि।

Verse 4

पूर्वकल्पे महादेवि ब्रह्मेश्वर इति स्मृतः । ब्रह्मणाराधितः पूर्वं वर्षाणामयुतं प्रिये

पूर्वकल्पे महादेवि ‘ब्रह्मेश्वर’ इति स्मृतः; प्रिये, पूर्वं ब्रह्मणा वर्षाणामयुतं आराधितः।

Verse 5

सृष्टिकामेन देवेन ततस्तुष्टो महेश्वरः । चतुर्विधां भूतसृष्टिं ततश्चक्रे पितामहः

सृष्टिकामेन देवेन ततोऽराधितो महेश्वरः तुष्टः; ततः पितामहः चतुर्विधां भूतसृष्टिं चकार।

Verse 6

ब्रह्मणस्त्वीशभावेन गतस्तुष्टिं यतो हरः । तेन ब्रह्मेश्वरं नाम तस्मिंल्लिंगे पुराऽभवत्

ब्रह्मणः ईशभावयुक्तया भक्त्या हरः सन्तुष्टिं गतः; तस्मात् पुरा तस्मिन् लिङ्गे ‘ब्रह्मेश्वर’ इति नामाभवत्।

Verse 7

ततो द्वितीयकल्पे तु संप्राप्ते वरवर्णिनि । रैवतेश्वरनामेति प्रख्यातं धरणीतले

ततः द्वितीयकल्पे सम्प्राप्ते, वरवर्णिनि, धरणीतले ‘रैवतेश्वर’ इति नाम्ना तत् प्रख्यातमभवत्।

Verse 8

रैवतो नाम राजाऽभूद्ब्रह्मांडे सचराचरे । जगद्योनिर्जिगायेदं तल्लिंगस्य प्रभावतः

अस्मिन् ब्रह्माण्डे सचराचरे ‘रैवत’ इति राजा बभूव; तस्य लिङ्गस्य प्रभावतः स जगद्योनिमिदं जगत् जिगाय।

Verse 9

रैवतेश्वरनामाभूत्तेन लिंगं महाप्रभम् । पुनस्तृतीयकल्पे तु संप्राप्ते वरवर्णिनि

तेन महाप्रभं लिङ्गं ‘रैवतेश्वर’ इति नाम्ना अभवत्; पुनस्तृतीयकल्पे सम्प्राप्ते, वरवर्णिनि…

Verse 10

वृषभेश्वरनामाभूत्तस्य लिंगस्य भामिनि । ममैव वाहनं योऽसौ धर्मोयं वृषरूपधृक्

भामिनि, तस्य लिङ्गस्य ‘वृषभेश्वर’ इति नामाभवत्; योऽसौ धर्मो वृषरूपधृक् स ममैव वाहनम्।

Verse 11

तेन तत्पूजितं लिंगं दिव्याब्दानां सहस्रकम् । ततस्तुष्टेन देवेशि नीतः सायुज्यतां वृषः

तेन सहस्रं दिव्याब्दानां यावत् तत् लिङ्गं सम्यक् पूजितम् । ततः तुष्टेन देवेशेन वृषः सायुज्यपदवीं नीतः ॥

Verse 12

तेन तल्लिंगमभवद्वृषभेशेति भूतले । ततश्चतुर्थे संप्राप्ते वाराहेकल्प संज्ञिते

तेन कारणेन तल्लिङ्गं भूतले ‘वृषभेश’ इति विख्यातम् । ततश्चतुर्थे संप्राप्ते वाराहकल्पसंज्ञिते ॥

Verse 13

अष्टाविंशतिमे तत्र त्रेतायुगमुखे तदा । इक्ष्वाकुर्नाम राजाऽभूत्सूर्यवंशविभूषणः

अष्टाविंशतिमे तत्र त्रेतायुगमुखे तदा । इक्ष्वाकुर्नाम राजा अभूत् सूर्यवंशविभूषणः ॥

Verse 14

स लिंगं पूजयामास त्रिकालं भक्तिभावितः । एकाहारो जिताहारो भूभिशायी जितेंद्रियः

स भक्तिभावितः त्रिकालं लिङ्गं पूजयामास । एकाहारो जिताहारो भूभिशायी जितेन्द्रियः ॥

Verse 15

एवं काले बहुविधे ततस्तुष्टो महेश्वरः । ददौ राज्यं महोदग्रं संततिं पुत्र पौत्रिकीम्

एवं बहुविधे काले गते ततः तुष्टो महेश्वरः । ददौ राज्यं महोदग्रं संततिं पुत्रपौत्रिकीम् ॥

Verse 16

इक्ष्वाक्वीश्वरनामाभूत्तेनेदं लिंगमुत्तमम् । यस्तं पूजयते भक्त्या देवं वृषभवाहनम्

तस्य हेतोः इदं परमं लिङ्गम् ‘इक्ष्वाक्वीश्वर’ इति नाम्ना प्रसिद्धम् अभवत्। यः भक्त्या वृषभवाहनं देवं शिवं तं पूजयति, स वाञ्छितं पुण्यं लभते।

Verse 17

सप्तजन्मकृतैः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः । त्रिंशद्धनुष्प्रमाणेन तस्य क्षेत्रचतुर्द्दिशम्

सप्तजन्मकृतैः पापैः स मुच्यते—नात्र संशयः। तस्य क्षेत्रं त्रिंशद्धनुष्प्रमाणेन चतुर्द्दिशं विस्तीर्णम्।

Verse 18

स्नानं जाप्यं बलिं होमं पूजां स्तोत्रमुदीरणम् । तस्मिंस्तीर्थे तु यः कुर्यात्तत्सर्वं चाक्षयं भवेत्

स्नानं जप्यं बलिं होमं पूजां स्तोत्रोदीरणम्—तस्मिंस्तीर्थे यः करोति, तत्सर्वं पुण्यमक्षयं भवति।

Verse 19

चतुष्कोणांतरा क्षेत्रमेवं मात्राप्रमाणतः । एकरात्रोषितो भूत्वा तस्य लिंगस्य सन्निधौ

एवं मात्राप्रमाणतः क्षेत्रं चतुष्कोणान्तरा भवति। तस्य लिङ्गस्य सन्निधौ एकरात्रं उषित्वा, फलभागी भवति।

Verse 20

ब्रह्मचर्येण जागर्त्ति स पापैः संप्रमुच्यते । होमजाप्यसमाधिस्थो नृत्यगीतादिवादनैः

ब्रह्मचर्येण जागर्ति स पापैः संप्रमुच्यते। होमजाप्यसमाधिस्थो नृत्यगीतादिवादनैः अपि शुद्धिफलं प्राप्नोति।

Verse 21

गोघ्नो वा ब्रह्महा पापी मुच्यते दुष्कृतैर्नरः । यः संप्रीणयते विप्रांस्तत्र भोज्यैः पृथग्विधैः

गोघ्नो वा ब्रह्महा पापी यो नरः, स तत्र नानाविधैर्भोज्यैर्विप्रान् संप्रीणयन् दुष्कृतैः पापैश्च मुच्यते।

Verse 22

एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता । भैरवं चैव केदारं पुष्करं द्रुतिजंगमम्

तत्रैकस्मिन्विप्रे भोजिते कोटिर्भोजिता भवति; तत्रैव भैरवः केदारः पुष्करं च द्रुतिजंगमं तीर्थं च सन्निहितम्।

Verse 23

वाराणसी कुरुक्षेत्रं महा कालं च नैमिषम् । एतत्तीर्थाष्टकं देवि तस्मिंल्लिंगे व्यवस्थितम्

वाराणसी कुरुक्षेत्रं महाकालं च नैमिषं च—देवि—एतत्तीर्थाष्टकं सर्वं तस्मिन्नेव लिङ्गे व्यवस्थितम्।

Verse 24

माघे कृष्णचतुर्द्दश्यां तत्र यो जागृयान्निशि । संपूज्य विधिना देवं स तीर्थाष्टफलं लभेत्

माघे कृष्णचतुर्दश्यां यस्तत्र निशि जागृयात्, विधिना देवं संपूज्य स तीर्थाष्टफलं लभेत्।

Verse 25

ददाति तत्र यः पिण्डं नष्टेन्दौ शिवसंनिधौ । तृप्यन्ति पितरस्तस्य यावद्ब्रह्मदिनान्तकम्

यस्तत्र नष्टेन्दौ शिवसंनिधौ पिण्डं ददाति, तस्य पितरः ब्रह्मदिनान्तकं यावत् तृप्यन्ति।

Verse 26

दधिक्षीर घृतेनैव पंचगव्यकुशोदकैः । कुंकुमागरुकर्पूरैस्तल्लिगं पूजयेन्निशि

निशायां दधिक्षीरघृतैः पञ्चगव्यकुशोदकैः । कुंकुमागरुकर्पूरैश्च तल्लिङ्गं समर्चयेत् ॥

Verse 27

संमंत्र्याघोरमंत्रेण ध्यात्वा देवं सदाशिवम् । एवं कृत्वा महादेवि मुच्यते पंचपातकैः

अघोरमन्त्रेण संमन्त्र्य ध्यात्वा देवं सदाशिवम् । एवं कृत्वा महादेवि मुच्यते पञ्चपातकैः ॥

Verse 28

अष्टम्यां च चतुर्द्दश्यां दध्ना संस्नापयेद्यदि । स ब्राह्मणश्चतुर्वेदो जायते नात्र संशयः

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां दध्ना संस्नापयेद्यदि । स ब्राह्मणश्चतुर्वेदो जायते नात्र संशयः ॥

Verse 29

क्षीरेण स्नापयेद्देवि यदि तं वृषभेश्वरम् । सप्तधेनुसहस्राणां स फलं विंदते महत्

क्षीरेण स्नापयेद्देवि यदि तं वृषभेश्वरम् । सप्तधेनुसहस्राणां स फलं विन्दते महत् ॥

Verse 30

जन्मांतरेण यत्पापं सांप्रतं यत्कृतं प्रिये । तत्सर्वं नाशमायाति घृतस्नानेन भामिनि

जन्मान्तरे यत्पापं च सांप्रतमिह यत्कृतम् । तत्सर्वं नाशमायाति घृतस्नानेन भामिनि ॥

Verse 31

पंचगव्येन यो देवि स्नापयेद्वृषभेश्वरम् । स दहेत्सर्वपापानि सर्वयज्ञफलं लभेत्

हे देवि, यः पञ्चगव्येन वृषभेश्वरं स्नापयेत्, स सर्वपापानि दहेत् सर्वयज्ञफलं च लभेत्।

Verse 32

तद्दृष्ट्वा ब्रह्महा गोघ्नः स्तेयी च गुरुतल्पगः । शरणागतघाती च मित्रविश्रंभघातकः

तद्दर्शनमात्रेण ब्रह्महा गोघ्नः स्तेयी गुरुतल्पगश्च; शरणागतघाती मित्रविश्रंभघातकश्चापि पापात् प्रच्यवते।

Verse 33

दुष्टपापसमाचारो मातृहा पितृहा तथा । मुच्यते सर्वपापैस्तु तल्लिंगाराधनोद्यतः

दुष्टपापसमाचारो मातृहा पितृहा च यः; स तल्लिङ्गाराधनोद्यतः सर्वपापैः प्रमुच्यते।

Verse 34

कार्तिकं सकलं यस्तु पूजयेद्ब्रह्मणा सह । ब्रह्मेश्वरं महालिंगं स मुक्तः पातकैर्भवेत्

यः कार्तिकमासं सकलं ब्रह्मणा सह ब्रह्मेश्वरं महालिङ्गं पूजयेत्, स पातकैर्मुक्तो भवेत्।

Verse 35

तेन दत्तं भवेत्सर्वं गुरवस्तेन तोषिताः । श्राद्धं कृतं गयातीर्थे तेन तप्तं महत्तपः । येन देवाधिदेवोऽसौपूजितो वृषभेश्वरः

येन देवाधिदेवोऽसौ वृषभेश्वरः पूजितः, तेन सर्वं दत्तं भवति, गुरवस्तेन तोषिताः; तेन गयातीर्थे श्राद्धं कृतं, तेन महत्तपस्तप्तं च भवति।

Verse 36

इति ते कथितं देवि माहात्म्यं देवपूजितम् । वृषभेश्वरदेवस्य कल्पलिंगस्य भामिनि

इति ते देवि कथितं माहात्म्यं देवपूजितम् । वृषभेश्वरदेवस्य कल्पलिङ्गस्य भामिनि ॥

Verse 37

यः शृणोति महादेवि माहात्म्यं दैवदेवतम् । मूर्खो वा पंडितो वाऽपि स याति परमां गतिम्

यः शृणोति महादेवि माहात्म्यं दैवदेवतम् । मूर्खो वा पण्डितो वापि स याति परमां गतिम् ॥

Verse 90

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य एकादशरुद्रमाहात्म्ये वृषवाहनेश्वरमाहाम्यवर्णनंनाम नवतितमोऽध्यायः

इति श्रीस्कान्दे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये एकादशरुद्रमाहात्म्ये वृषवाहनेश्वरमाहात्म्यवर्णनं नाम नवतितमोऽध्यायः ॥