Adhyaya 220
अध्यायेऽस्मिन् भगवानीश्वरः देवीम् उपदिश्य प्रभासक्षेत्रे दक्षिणदिशि स्थितं त्रैलोक्यपूजितं वृषध्वजेश्वरं तीर्थदेवतारूपेण दर्शयति। ततः शिवस्य तत्त्वं निरूप्यते—स अक्षरः अव्यक्तः, तस्मात् परं न किञ्चित्, योगगम्यः, सर्वव्यापी च; यस्य सर्वत्र पाणिपादनेत्रशिरोमुखानि इव दृश्यन्ते इति सर्वात्मभावेन स्तूयते। पृथु-मारुत्त-भरत-शशबिन्दु-गय-शिबि-राम-अम्बरीष-मन्धाता-दिलीप-भगीरथ-सुहोत्र-रन्तिदेव-ययाति-सगरादयः नृपाः प्रभासं समाश्रित्य यज्ञैः सह वृषध्वजेश्वरं समर्च्य स्वर्गं प्राप्ता इति पूर्वदृष्टान्तैः महिमा प्रतिपाद्यते। पुनः पुनः संसारदुःखं—जन्ममरणजराव्याधिपीडा—स्मार्यते, असारजगति शिवार्चनमेव सारं इति निश्चयः। भक्तेः फलरूपेण ऐश्वर्यसमृद्धिः वर्ण्यते—चिन्तामणिः, कल्पद्रुमः, कुबेरोऽपि सेवक इव; दृढभक्त्या सर्वसिद्धयः। अल्पोपचारोऽपि प्रशस्यते—पञ्चपुष्पैः पूजनेन दशाश्वमेधफलप्राप्तिः; तथा वृषध्वजसमीपे वृषदानं पापक्षयाय, तीर्थयात्राफलसम्पूर्णताय च विधीयते।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि देवं त्रैलोक्यपूजितम् । वृषध्वजेश्वरं नाम स्थितं दक्षिणतस्तथा
ईश्वर उवाच—ततः, हे महादेवि, त्रैलोक्यपूजितं देवं दक्षिणदिशि स्थितं ‘वृषध्वजेश्वर’नामानं गच्छेत्।
Verse 2
यत्तदक्षरमव्यक्तं परं यस्मान्न विद्यते । योगगम्यमनाद्यंतं वृषभध्वज संमितम्
यदक्षरमव्यक्तं परं तस्मान्न विद्यते, योगगम्यमनाद्यन्तं—तदेव ‘वृषभध्वज’ इति बोध्यम्।
Verse 3
सर्वाश्चर्यमयं देवि बुद्धिग्राह्यं निरामयम् । विश्वतः पाणिपादं च विश्वतोऽक्षिशिरोमुखम्
सर्वाश्चर्यमयं देवि, बुद्धिग्राह्यं निरामयम्; विश्वतः पाणिपादं च, विश्वतोऽक्षिशिरोमुखम्।
Verse 4
तं च देवं चिरं स्थाणुं वृषभध्वजसंज्ञितम् । पृथुर्मरुच्च भरतः शशबिन्दुर्गयः शिबिः
तं देवं चिरं स्थाणुं ‘वृषभध्वज’संज्ञितम्—पृथुर्मरुत्तो भरतः शशबिन्दुर्गयः शिबिश्च तं समर्चिरे।
Verse 5
रामोंऽबरीषो मांधाता दिलीपोऽथ भगीरथः । सुहोत्रो रंतिदेवश्च ययातिः सगरस्तथा
रामोऽम्बरीषो मांधाता दिलीपोऽथ भगीरथः; सुहोत्रो रंतिदेवश्च ययातिः सगरस्तथा—तेऽपि तं समर्चिरे।
Verse 6
षोडशैते नृपा धन्याः प्रभासं क्षेत्रमाश्रिताः । वृषध्वजेशमाराध्य यज्ञैरिष्ट्वा दिवं गताः
एते षोडश नृपाः धन्याः प्रभासक्षेत्रमाश्रिताः। वृषध्वजेशं समाराध्य यज्ञैरिष्ट्वा दिवं गताः॥
Verse 7
सत्यं वच्मि हितं वच्मि सारं वच्मि पुनःपुनः । असारे दग्धसंसारे सारं तत्र शिवार्चनम्
सत्यं वच्मि हितं वच्मि सारं वच्मि पुनःपुनः। असारे दग्धसंसारे सारं तत्र शिवार्चनम्॥
Verse 8
पुनर्जन्म पुनर्मृत्युः पुनः क्लेशः पुनर्जरा । अहरहर्घटीन्यायो न कदाचिदपीदृशः
पुनर्जन्म पुनर्मृत्युः पुनः क्लेशः पुनर्जरा। अहरहर्घटीन्यायो न कदाचिदपीदृशः॥
Verse 9
तदा श्वेतस्य संसारग्रन्थेरत्यन्तदुर्भिदः । परं निर्मूलविच्छेदि क्रियतां तद्भवार्चनम्
तस्मात् संसारग्रन्थेरत्यन्तदुर्भिदः परं निर्मूलविच्छेदि। क्रियतां तद्भवार्चनं यत् छिनत्ति मूलतः॥
Verse 10
तस्य चिन्तामणिर्गेहे तस्य कल्पद्रुमः कुले । कुबेरः किंकरस्तस्य भक्तिर्यस्य शिवे स्थिता
यस्य भक्तिः शिवे स्थिता तस्य गेहे चिन्तामणिः। तस्य कुले कल्पद्रुमः कुबेरः किंकरस्तथा॥
Verse 11
सेयं लक्ष्मीः पुरा पुंसां सेयं भक्तिः समीहिता । सेयं श्रेयस्करी मूर्तिर्भक्तिर्या वृषभध्वजे
सैव लक्ष्मीः पुरा पुंसां सैव भक्तिः समीहिता । सैव श्रेयस्करी मूर्तिर्भक्तिर्या वृषभध्वजे ॥
Verse 12
पुष्पैः पंचभिरप्यत्र पूजयित्वा महेश्वरम् । दशानामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः
पुष्पैः पञ्चभिरप्यत्र पूजयित्वा महेश्वरम् । दशानामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः ॥
Verse 13
वृषभस्तत्र दातव्यो वृषभध्वज संनिधौ । सर्वपातकनाशार्थं सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः
वृषभस्तत्र दातव्यो वृषभध्वजसन्निधौ । सर्वपातकनाशार्थं सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः ॥
Verse 220
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये वृषभध्वजेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम विंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
इति श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये वृषभध्वजेश्वरमाहात्म्यवर्णनं नाम विंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥