Prabhasa Kshetra Mahatmya
Prabhasa Kshetra Mahatmya
This section is centered on Prabhāsa-kṣetra, a coastal pilgrimage region in western India traditionally associated with Somnātha/Someśvara worship and a dense network of tīrthas. The text treats the landscape as a ritual field where travel (yātrā), bathing, and recitation function analogously to Vedic rites, while also embedding the site in a broader purāṇic memory-map through genealogies of teachers and narrators.
Adhyayas in Prabhasa Kshetra Mahatmya
366 chapters to explore.
Adhyaya 1
प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये प्रस्तावना (Prologue: Invocation, Authority, and Eligibility)
या अध्यायात प्रभास-खण्डाच्या कथेसाठीची भूमिका आणि अधिकार-परंपरा स्पष्ट केली आहे. पुराणार्थाचे मूल जाणकार व आचार्य म्हणून व्यासांचा उल्लेख येतो. नैमिषारण्यातील ऋषी सूत (रोमहर्षण) यांना प्रभासक्षेत्र-माहात्म्य सांगण्याची विनंती करतात; पूर्वीच्या ब्राह्मी यात्रेचा संदर्भ देऊन ते विशेषतः वैष्णवी व रौद्री यात्रांचे वर्णन मागतात. आरंभी सोमेश्वराची स्तुती, चैतन्यस्वरूप (चिन्मात्र) यास नमस्कार, तसेच अमृत-विष यांच्या विरोधातून रक्षणाचा संकेत दिसतो. पुढे सूत हरिला ओंकारस्वरूप, परात्पर व सर्वव्यापी मानून स्तवन करतात आणि येणारी कथा सुबद्ध, अलंकृत व पावन करणारी असल्याचे सांगतात. नीतीनियम मांडले आहेत—नास्तिकांना हा उपदेश देऊ नये; श्रद्धावान, शांत व योग्य अधिकार्यांसाठीच पठण. ब्राह्मणाधिकार संस्कार, नित्यकर्म व सदाचार-सम्पन्नतेशी जोडला आहे. शेवटी कैलासवरील शिवापासून परंपरेने सूतापर्यंत आलेली श्रवण-परंपरा सांगून या विभागाची प्रामाणिकता व परंपरागत जतन अधोरेखित होते.
Adhyaya 2
Purāṇa-lakṣaṇa, Purāṇa-anuक्रम, and Upapurāṇa Enumeration (पुराणलक्षण–पुराणानुक्रम–उपपुराणनिर्देश)
या अध्यायात ऋषी कथावाचनाची परीक्षा कशी करावी हे विचारतात—कथेची लक्षणे, गुण-दोष आणि प्रमाण रचना ओळखण्याची पद्धत. सूत सांगतात की वेद व पुराण यांची आद्य उत्पत्ती कशी झाली, पूर्वी पुराणसंग्रह अत्यंत विशाल होता, आणि नंतर व्यासांनी काळानुसार त्याचे संक्षेप करून अठरा महापुराणांत विभाजन केले। पुढे महापुराणे व उपपुराणांची नावे दिली जातात; अनेक ठिकाणी अंदाजे श्लोकसंख्या आणि दानविधीही सांगितलेले दिसतात—ग्रंथाची प्रत तयार करणे, दान करणे, व संबंधित विधींसह पुण्यप्राप्ती. पुराणाचे पंचलक्षण (सर्ग, प्रतिसर्ग, वंश, मन्वंतर, वंशानुचरित) स्पष्ट केले जाते; तसेच गुणांनुसार सात्त्विक-राजस-तामस असा प्रकार आणि त्यानुसार देवताप्राधान्यही मांडले जाते। अखेरीस इति्हास–पुराण परंपरा वेदार्थ स्थिर ठेवणारा आधार आहे असे प्रतिपादन करून, स्कंदपुराणाच्या अंतर्गत सात विभागांमध्ये प्राभासिक खंडाचे स्थान दाखवले जाते, ज्यामुळे पुढील तीर्थ-भूगोलप्रधान वर्णनाची तयारी होते।
Adhyaya 3
तीर्थविस्तरप्रश्नः प्रभासरहस्यप्रकाशश्च (Inquiry into the Spread of Tīrthas and the Revelation of Prabhāsa’s Secret)
या अध्यायात ऋषी पूर्वीच्या सृष्टिवर्णनानंतर सूतांना तीर्थांचा क्रमबद्ध व सविस्तर वृत्तांत सांगण्याची विनंती करतात. सूत कैलासावरील पूर्वसंवाद आठवतात—देवी दिव्य सभेचे दर्शन घेऊन शिवाची दीर्घ स्तुती करते. शिव प्रत्युत्तरात शिव-शक्तीचा परम अभेद प्रतिपादित करीत व्यापक तादात्म्य-वचनमाला सांगतात—यज्ञकर्म, विश्वकार्य, कालमान आणि निसर्गशक्तींमध्ये परस्परव्याप्ती दर्शवितात. यानंतर देवी कलियुगपीडित जीवांसाठी व्यवहार्य उपदेश मागते—असे कोणते तीर्थ की ज्याच्या दर्शनाने सर्व तीर्थांचे फळ मिळेल. शिव भारतातील प्रमुख तीर्थांची गणना करून शेवटी प्रभासाला गूढ व सर्वोच्च क्षेत्र म्हणून उचलून धरतात. कपटी, हिंसक किंवा नास्तिक यात्रेकरूंना अपेक्षित फल मिळत नाही, आणि क्षेत्राची शक्ती जाणूनबुजून संरक्षित आहे, अशी नीतिकथा येथे येते. अखेरीस सोमेश्वर लिंगाचे रहस्य, त्याची सृष्टिकार्यातील भूमिका, तसेच इच्छा-ज्ञान-क्रिया या त्रिशक्तींचा जगत्कर्मासाठी उदय वर्णिला आहे; श्रद्धेने ऐकणाऱ्यांना शुद्धी व स्वर्गप्राप्तीचे फलश्रुतीरूप वचन दिले आहे।
Adhyaya 4
प्रभासक्षेत्रप्रमाण-त्रिविधविभाग-श्रीसोमेश्वरमाहात्म्य (Prabhāsa: Measurements, Threefold Division, and the Somēśvara Discourse)
या अध्यायात देवी प्रभास-तीर्थाचे सर्वतीर्थांतील श्रेष्ठत्व आणि तेथे केलेल्या कर्मांना अक्षय पुण्य का प्राप्त होते, याविषयी सविस्तर विचारणा करते. ईश्वर उत्तर देतात की प्रभास हे त्यांचे अत्यंत प्रिय क्षेत्र असून तेथे ते नित्य सन्निध असतात; म्हणून श्रद्धेने केलेले दान, तप, जप, यज्ञ इत्यादींचे फळ कधीही क्षीण होत नाही. पुढे प्रभासाचे त्रिस्तरीय स्वरूप सांगितले आहे—क्षेत्र, पीठ आणि गर्भगृह—ज्यात क्रमशः फलवृद्धी होते. सीमा-निर्देश, दिशाचिन्हे, अंतर्गत रुद्र-विष्णु-ब्रह्मा विभाग, तीर्थसंख्या आणि रौद्री, वैष्णवी, ब्राह्मी यात्रांचे प्रकार वर्णिले आहेत; त्यांचा संबंध अनुक्रमे इच्छाशक्ती, क्रियाशक्ती व ज्ञानशक्तीशी जोडला आहे. यानंतर सोमेश्वर व कालभैरव/कालाग्निरुद्र यांची रक्षण-शुद्धीची महिमा, तसेच शतरुद्रीय हे आदर्श शैव स्तोत्र/विधीग्रंथ म्हणून प्रतिपादित केले आहे. विनायक, दंडपाणी, गण इत्यादी रक्षकांचे वर्णन आणि यात्रेचे शिष्टाचार—द्वारदेवतांचे पूजन, घृत-कंबळ अर्पण, व विशेष तिथींच्या रात्रौ नियत कर्म—यांचेही विधान केले आहे.
Adhyaya 5
प्रभासक्षेत्रस्य अतिविशेषमहिमा — The Supreme Eminence of Prabhāsa-kṣetra
या अध्यायात सूताच्या प्रस्तावानंतर देवी प्रभासक्षेत्राचा महिमा अधिक विस्ताराने विचारते. ईश्वर प्रभासाला आपले प्रिय क्षेत्र म्हणतो आणि सांगतो की येथे योगी व विरक्त जनांना परा-गती मिळते; जो येथे देहत्याग करतो तो शिवलोकास प्राप्त होतो. मग मार्कण्डेय, दुर्वासा, भरद्वाज, वसिष्ठ, कश्यप, नारद, विश्वामित्र इत्यादी महर्षी या क्षेत्राला सोडत नाहीत व अखंड लिंगपूजा करतात असे वर्णन येते. अग्नितीर्थ, रुद्रेश्वर, कम्पर्दीश, रत्नेश्वर, अर्कस्थळ, सिद्धेश्वर, मार्कण्डेय-स्थान आणि सरस्वती/ब्रह्मकुंड येथे जप-पूजेत मग्न असलेल्या मोठ्या सभांचे संख्यात्मक उल्लेख करून साधनेची घनता व पावित्र्य दाखविले आहे. फलश्रुतीत चंद्रशेखराचे दर्शन वेदान्तात स्तुत समग्र फल देणारे, स्नान-पूजा यज्ञफल देणारी, पिंड-श्राद्धाने पितृउद्धार अनेकपटीने वाढणारा, तसेच पाण्याचा सहज स्पर्शही पुण्यकारक असल्याचे सांगितले आहे. विभ्रम-संभ्रम नामक गण, विनायकप्रकारचे उपसर्ग व ‘दहा दोष’ यांचा उल्लेख करून विघ्ननिवारणासाठी दंडपाणीचे भक्तिभावाने दर्शन करण्याचा उपाय दिला आहे. शेवटी सर्व वर्णांतील कामी वा निष्कामी—प्रभासात मरण पावल्यास शिवधाम प्राप्त होते, आणि महादेवाचे गुण अवर्णनीय आहेत, असे प्रतिपादन केले आहे.
Adhyaya 6
सोमेश्वरलिङ्गस्य परमार्थवर्णनम् (Theological Description of the Someshvara Liṅga at Prabhāsa)
या अध्यायात देवी पूर्वी कथनाचे अलौकिकत्व मान्य करून विचारते—इतर विश्वप्रसिद्ध लिंगांपेक्षा सोमेश्वराची फलदायी शक्ती अधिक का, आणि प्रभास-क्षेत्राची विशेष महिमा काय. ईश्वर सांगतात की हा उपदेश परम ‘रहस्य’ आहे; तीर्थ, व्रत, जप, ध्यान व योग—या सर्वांमध्ये प्रभास-माहात्म्य सर्वोच्च आहे. पुढे सोमेश्वर-लिंगाचे परमार्थस्वरूप मांडले जाते—ते ध्रुव, अक्षय, अव्यय; भय, मल, पराधीनता व कल्पनाविस्ताररहित; सामान्य स्तुती व वाणीच्या पलीकडे आहे. तरी साधकाच्या अनुभूतीसाठी ते ज्ञानदीपासारखे प्रकट आहे; प्रणव/शब्दब्रह्म, हृदयकमळ व द्वादशान्त यांची अंतःप्रतिमा, तसेच ‘केवल’ व ‘द्वैतवर्जित’ अद्वैत लक्षणे येथे गुंफली आहेत. वेदोक्त भावाने ‘तमसाच्या पलीकडील महान पुरुष’ जाणण्याचा संकेत देऊन सांगितले जाते की हजारो वर्षेही सोमेश्वराची पूर्ण महिमा वर्णनात येत नाही. फलश्रुतीत कोणत्याही वर्णाचा मनुष्य हा पाठ/श्रवण केल्यास पापनाश होऊन इच्छित फल प्राप्त करतो असे प्रतिपादन आहे.
Adhyaya 7
सोमेश्वरनाम-प्रभाव-वर्णनम् | Someshvara: Names Across Kalpas, Boon of Soma, and the Sacred Topography of Prabhāsa
या अध्यायात देवी पूर्वी स्तुती ऐकून शंकरांना विचारते—“सोमेश्वर/सोमनाथ” हे नाव कसे उत्पन्न झाले, ते स्थिर कसे मानले जाते, आणि कल्पानुसार त्यात बदल कसा होतो? लिंगाची पूर्वीची व पुढील नावे कोणती, हेही ती जाणून घेते. ईश्वर उत्तर देतात की ब्रह्मयुगांच्या चक्रात लिंगाला वेगवेगळ्या ब्रह्म-पर्यायांनुसार भिन्न नावे प्राप्त होतात; ते त्या नामपरंपरेचा क्रम सांगून वर्तमान “सोमनाथ/सोमेश्वर” आणि भविष्यकाळातील “प्राणनाथ” हे नावही निर्देशित करतात. देवीची विस्मृती ही तिच्या पुनःपुन्हा अवतारधारणेमुळे व प्रकृतीच्या कार्याशी निगडित रूपांतरामुळे होते, असे सांगून शिव विविध कल्पांतील तिची नावे-रूपे वर्णन करतात. यानंतर सोम/चंद्राच्या तपश्चर्येची व एका उग्र विशेषणाने ओळखल्या गेलेल्या लिंगपूजेची कथा येते; त्यातून वरदान मिळते की ब्रह्मचक्रभर “सोमनाथ” हे नाव पुढील सर्व चंद्राधिकार्यांमध्ये प्रसिद्ध राहील. पुढे प्रभासक्षेत्राचे परिमाण, मध्य पवित्र मंडल, दिशानुसार सीमा आणि समुद्राजवळ लिंगाचे स्थान यांचे नकाशासारखे वर्णन केले आहे. त्या पवित्र वर्तुळात देहत्याग करणाऱ्यांना मोक्षफल, क्षेत्रात अधर्म/पाप करू नये अशी कठोर सूचना, आणि घोर अपराध्यांवर नियंत्रणासाठी विघ्ननायकाची रक्षण-व्यवस्था सांगितली आहे. शेवटी सोमेश्वरलिंगाची अद्वितीय प्रियता, तीर्थ-लिंगांचा संगमबिंदू असणे, आणि भक्ती, स्मरण व नियमपूर्वक जप यांद्वारे मुक्तिदान करणारी महिमा पुनःपुन्हा स्तुत केली आहे।
Adhyaya 8
श्रीसोमेश्वरैश्वर्यवर्णनम् (Description of the Sovereign Powers of Śrī Someśvara)
या अध्यायात देवी–ईश्वर संवाद आहे. देवी सोमेश्वराच्या पुनः पावन करणाऱ्या महिमेचे आणि ब्रह्मा–विष्णु–ईश या त्रयीच्या तत्त्वमांडणीचे पुनर्वर्णन मागते. ईश्वर सांगतात की प्रभासक्षेत्री सोमेश्वर-लिंगाशी अद्भुत घटना जोडलेल्या आहेत—असंख्य तपस्वी ऋषी लिंगात प्रवेश करून त्यात लीन झाले, आणि त्यातूनच सिद्धी, वृद्धि, तुष्टी, ऋद्धी, पुष्टी, कीर्ती, शांती, लक्ष्मी इत्यादी कल्याणशक्ती व्यक्त होऊन प्रकटतात। पुढे मंत्र-सिद्धी, योगिक व औषधी रसायने, गरुडविद्या, भूततंत्र, खेचरी/अंतरी अशा विशेष परंपरा या धामातून उद्भवलेल्या म्हणून वर्णिल्या आहेत. युगायुगांत प्रभासच्या सोमेश्वरात सिद्धी मिळवलेल्या सिद्धगणांची (पाशुपत-संबंधित साधकांसह) नावे दिली आहेत; तसेच अशुभ कर्मामुळे सामान्य लोकांना या स्थळाचे मोल कळत नाही, असेही सांगितले आहे। ग्रहदोष, भूत-प्रेतादि उपद्रव आणि विविध रोग—हे सर्व सोमेश्वर-दर्शनाने शांत होतात, अशी सविस्तर नोंद आहे. शेवटी सोमेश्वराला ‘पश्चिमो भैरव’ व ‘कालाग्निरुद्र’ इत्यादी नामांनी अभिन्न ठरवून, त्यांचे माहात्म्य ‘सर्वपातक-नाशन’—सर्व पापांचा संपूर्ण क्षय करणारे—असे पुनः प्रतिपादित केले आहे।
Adhyaya 9
मुण्डमालारहस्यं तथा प्रभासक्षेत्रतत्त्वनिर्णयः (The Secret of the Skull-Garland and the Tattva-Doctrine of Prabhāsa)
या अध्यायात देवी प्रभासक्षेत्री शंकराला सोमेश्वर म्हणून नमस्कार करून कालाग्निकेंद्रित दिव्य रूपाचे स्मरण करते. तिचा तात्त्विक संशय असा—जो प्रभू अनादी व प्रलयातीत आहे, तो मुण्डमाळा कशी धारण करतो? ईश्वर उत्तर देतात की अनंत कल्पचक्रांत असंख्य ब्रह्मा व विष्णू उत्पन्न होऊन लय पावतात; मुण्डमाळा ही पुनःपुन्हा होणाऱ्या सृष्टी-प्रलयांवरील प्रभुत्वाची खूण आहे. पुढे प्रभासातील शिवाचे शांत, तेजोमय, आदिमध्यांतवर्जित रूप वर्णिले आहे—डावीकडे विष्णू, उजवीकडे ब्रह्मा, अंतःस्थ वेद, आणि नेत्ररूपाने विश्वदीप्ती; याने देवीचा संशय निवळतो व ती विस्तृत स्तुती करते. यानंतर देवी प्रभासक्षेत्राची महिमा अधिक सांगावी अशी विनंती करते आणि विष्णू द्वारका सोडून प्रभासातच देहत्याग का करतो, याविषयी अनेक प्रश्न विचारते—त्याची विश्वकार्ये, अवतारधर्म, नियती इत्यादी. सूत प्रसंग मांडतो आणि ईश्वर ‘रहस्य’ उलगडतात—प्रभास इतर तीर्थांपेक्षा फलदायी; येथे ब्रह्म-तत्त्व, विष्णु-तत्त्व आणि रौद्र-तत्त्व यांचा अद्वितीय संगम आहे. २४/२५/३६ तत्त्वसंख्या अनुक्रमे ब्रह्मा-विष्णू-शिवसन्निधीशी जोडून सांगितली आहे. शेवटी फलश्रुतीत प्रभासात मरण हे सर्व वर्ण-आश्रम व सर्व योनीतील जीवांना—अतिपापभारितांनाही—उच्च गती व शुद्धी देणारे आहे, असे क्षेत्रशुद्धितत्त्व प्रतिपादिले आहे.
Adhyaya 10
तत्त्वतीर्थ-निरूपणम् (Mapping of Tattva-Tīrthas and the Sanctity of Prabhāsa)
या अध्यायात ईश्वर देवीला उपदेश देताना तत्त्वज्ञानाचे तीर्थ-नकाशात रूपांतर करतात. पृथ्वी, जल, तेज, वायु आणि आकाश—या तत्त्व-क्षेत्रांचे अधिष्ठाते अनुक्रमे ब्रह्मा, जनार्दन, रुद्र, ईश्वर आणि सदाशिव आहेत; आणि त्या-त्या क्षेत्रातील तीर्थांत त्या देवतेचे सान्निध्य असते असे प्रतिपादन केले आहे. पुढे जल, तेज, वायु व आकाशाशी निगडित तीर्थसमूह (विशेषतः अष्टक-समूह) मांडले जातात; तसेच जलतत्त्व नारायणाला अत्यंत प्रिय असून त्यांना ‘जलशायी’ असे संबोधले आहे। यानंतर भल्लुका-तीर्थाचे वर्णन येते—ते सूक्ष्म आहे, शास्त्राविना ओळखणे कठीण; पण केवळ दर्शनानेही विस्तृत लिंगपूजेइतके फल देणारे मानले आहे. मासिक व्रते, अष्टमी-चतुर्दशी, ग्रहणकाळ आणि कार्तिकी या काळांत प्रभासातील लिंगांची विशेष पूजा सांगितली आहे; तसेच सरस्वती-समुद्र संगमस्थळी अनेक तीर्थांचे एकत्रीकरण वर्णिले आहे। अध्यायात विविध कल्पांतील क्षेत्राची अनेक नावे दीर्घ क्रमाने दिली आहेत आणि निरनिराळ्या आकार-परिमाणांच्या उपक्षेत्रांची विपुलता सांगितली आहे. शेवटी प्रलयानंतरही प्रभासक्षेत्राचे स्थायी पावित्र्य पुनः अधोरेखित करून, श्रवण-पाठ पापशुद्ध करणारा आहे असे सांगितले जाते; आणि या ‘रौद्र’ दिव्य आख्यानाचे श्रवण केल्यास उत्तम परलोकगती मिळते अशी फलश्रुती दिली आहे।
Adhyaya 11
प्रभासक्षेत्रनिर्णयः — Cosmography of Bhārata and the Etiology of Prabhāsa
या अध्यायात देवीच्या प्रश्नांवर आधारलेले तत्त्वनिरूपण येते. आनंदित असूनही जिज्ञासू देवी प्रभास-क्षेत्राचे सविस्तर वर्णन मागते. ईश्वर प्रथम जंबूद्वीप व भारतवर्ष यांची मापे व सीमा सांगून भारताला प्रधान कर्मभूमी ठरवितात, जिथे पुण्य-पापांचे फल प्रत्यक्ष रीतीने कार्यान्वित होते. पुढे कूर्म-रूपकाने भारताच्या ‘देहावर’ नक्षत्रसमूह, राशिस्थाने व ग्रहाधिपत्य यांचे आरोपण करून सांगितले जाते की ग्रह/नक्षत्रपीडा झाली तर तदनुरूप प्रदेशपीडा होते; तिच्या शांतीसाठी तीर्थकर्म व तीर्थसेवा उपयुक्त आहे। या भू-आकाशीय नकाशात सौराष्ट्राचे स्थान दाखवून समुद्रसमीप प्रभास हा विशेष भाग म्हटला आहे; तेथे मध्य पिठिकेत ईश्वर लिंगरूपाने वास करतात—कैलासापेक्षाही अधिक प्रिय व गुप्तरीत्या रक्षित। “प्रभास” या नावाच्या अनेक व्युत्पत्ती दिल्या आहेत—प्रकाश/प्रभा, ज्योती व तीर्थांमध्ये अग्रस्थान, सूर्यसन्निधी, तसेच पुनः प्राप्त तेज। नंतर देवी वर्तमान कल्पातील उत्पत्तिकथा विचारते। ईश्वर सूर्याचे विवाह (द्यौः/प्रभा आणि पृथिवी/निक्षुभा), संज्ञेला सूर्यतेज असह्य होणे, छायेची स्थापना, यम-यमुना इत्यादींचा जन्म, सत्य उघड झाल्यावर सूर्याला कळणे, आणि विश्वकर्म्याने सूर्यतेजाचे क्षौर/शमन करणे—हे सर्व सांगतात। शेवटी मुख्य स्थाननिर्धारण असे: सूर्याच्या ऋक्मय तेजाचा एक अंश प्रभास येथे पडला; त्यामुळेच या क्षेत्राची अपूर्व पावनता व नामनिर्वचन सिद्ध होते।
Adhyaya 12
Yameśvarotpatti-varṇanam (Origin Account of Yameśvara)
या अध्यायात ईश्वर शब्दव्युत्पत्तीच्या आधारे तीर्थाची प्रामाण्यता व महिमा सांगतात. प्रथम ‘राजा/राणी’ आणि ‘छाया’ या शब्दांचे धातुनिष्ठ अर्थ उलगडून नाम-ओळख हीही तत्त्वार्थपूर्ण आहे असे प्रतिपादन होते. पुढे वर्तमान मनूला वंशपरंपरेत स्थापन करून शंख-चक्र-गदा-धारी वैष्णव-लक्षणयुक्त पुरुषाचा उल्लेख येतो; तसेच यमाला ‘हीन-पाद’ दोषाने पीडित दाखवून त्याच्या निवारणासाठी साधना-उपाय सूचित केला जातो. यम प्रभासक्षेत्री जाऊन दीर्घकाळ तप करतो व अतिदीर्घ काळ लिंगाची उपासना करतो. प्रसन्न होऊन ईश्वर अनेक वर देतात आणि त्या स्थळास ‘यमेश्वर’ हे स्थायी नाम प्रतिष्ठित करतात. शेवटी फलश्रुतीप्रमाणे सांगितले आहे की यम-द्वितीयेला यमेश्वरदर्शन केल्यास यमलोकदर्शन/अनुभव टळतो; त्यामुळे प्रभासतीर्थयात्रेत या तिथीचे मोक्षदायक महत्त्व स्पष्ट होते।
Adhyaya 13
Arka-sthala-prādurbhāva and Prabhāsa-kṣetra-tejas (Origin of Arkāsthala and the Radiant Sanctification of Prabhāsa)
या अध्यायात देवी–ईश्वर संवाद आहे. देवी विचारते—शाकद्वीपात गतीमान सूर्याला क्षुरधारेसारख्या कारणाने कसे ‘छाटले/कापले’ गेले आणि प्रभासात पडलेले विपुल तेज पुढे काय झाले. ईश्वर ‘उत्तम सूर्य-माहात्म्य’ सांगतात; त्याचे श्रवण पापनाशक मानले आहे. कथेनुसार सूर्याचा आद्य तेजांश प्रभासात पडून स्थलाकार झाला—प्रथम जांबूनद (सुवर्ण) वर्णाचा, नंतर माहात्म्यबलाने पर्वतासारखा; आणि प्राणिमात्रांच्या कल्याणासाठी सूर्य तेथे अर्करूप प्रतिमेत प्रकट झाला. युगानुसार नामनिर्देश—कृतयुगात हिरण्यगर्भ, त्रेतायुगात सूर्य, द्वापारात सविता, आणि कलियुगात अर्कस्थल; अवतरणकाळ स्वारोचिष (द्वितीय) मनूच्या युगात सांगितला आहे. पुढे तेज-रेणूच्या प्रसाराने क्षेत्रसीमा, योजनेचे माप, नद्या व समुद्र इत्यादी सीमारेषा वर्णिल्या असून सूक्ष्म तेजोमंडल वेगळे दाखविले आहे. ईश्वर म्हणतात—माझे निवासस्थान या तेजोमंडलाच्या मध्यभागी नेत्रातील पुतळीसारखे आहे; सूर्यतेजाने माझे गृह प्रकाशित होत असल्यानेच या क्षेत्राला ‘प्रभास’ हे नाव प्राप्त झाले. फलश्रुतीत—अर्करूप सूर्यदर्शनाने पापमुक्ती व सूर्यलोकात उत्कर्ष; असा यात्रेकरू सर्व तीर्थस्नान, महायज्ञ व दान केल्यासमान मानला जातो. आचारनियमही दिले आहेत—अर्कपानांवर भोजन करणे निंद्य व महाअशौचकारक; म्हणून टाळावे. अर्कभास्कराचे प्रथम दर्शन होताच विद्वान ब्राह्मणास महिषदान करण्याचा विधी, ताम्रवर्ण/लाल वस्त्राचा उल्लेख आणि जवळच्या अग्निकोणाचा संदर्भ येतो. अखेरीस सिद्धेश्वर लिंग (कलियुगात प्रसिद्ध; पूर्वी जैगीषव्येश्वर) दर्शनाने सिद्धी मिळते असे सांगितले आहे. जवळच भूमिगत द्वार—जिथे सूर्यतेजाने राक्षस दग्ध झाले; कलियुगात ते योगिनी व मातृदेवींनी रक्षित ‘द्वार’ म्हणून राहते. माघ कृष्ण चतुर्दशीच्या रात्री बळी, पुष्प, उपहार अर्पून साधना केल्यास सिद्धी मिळते. उपसंहारात—हा उपदेश ऐकून आचरण करणारा देहांती सूर्यलोकास जातो असे प्रतिपादन आहे.
Adhyaya 14
जैगीषव्यतपः–सिद्धेश्वरलिङ्गमाहात्म्य (Jaigīṣavya’s Austerities and the Glory of the Siddheśvara Liṅga)
या अध्यायात देवी–ईश्वर संवादातून प्रभासक्षेत्राची सूर्य-संबंधित पवित्रता, अर्कस्थळाचे आद्यत्व व प्रदेश-भूषणत्व, तसेच उपासनेचे योग्य निकष—मंत्र, विधी आणि उत्सवकाळ—यांचा विस्ताराने प्रश्नोत्तररूप विवेचन येते. ईश्वर कृतयुगातील प्राचीन उदाहरण सांगून उत्तर देतात. शतकलाकाचा पुत्र महर्षी जैगीषव्य प्रभासात येऊन दीर्घ काळ क्रमशः कठोर तप करतो—वायू-आहार, जल-आहार, पर्ण-आहार आणि चांद्रायण-व्रतचक्रे; अखेरीस तीव्र संयमाने लिंगाची भक्तिपूर्वक आराधना करतो. तेव्हा शिव प्रकट होऊन संसारच्छेदक ज्ञानयोग देतात, अमान, क्षमा व आत्मसंयम हे धर्मस्थैर्यकारक गुण उपदेशतात, योगैश्वर्य व पुढे दिव्यदर्शन सुलभ होईल असा वर देतात. अध्याय पुढे सांगतो की युगानुयुगे या स्थळाची प्रभावशक्ती टिकते; कलियुगात तेच लिंग ‘सिद्धेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध होते. जैगीषव्याच्या गुहेत पूजा व योगसाधना शीघ्र फलदायी, शुद्धिकारक आणि पितृकल्याणकारी मानली आहे. शेवटी फलश्रुतीत सिद्ध-लिंगपूजेचे अतुल पुण्य व्यापक तुलनेत वर्णिले आहे।
Adhyaya 15
पापनाशनोत्पत्तिवर्णनम् | Origin Account of the Pāpa-nāśana Liṅga
या अध्यायात ‘पापहर/पापनाशन’ म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या लिंगाचे संक्षिप्त तत्त्व व पूजाविधी सांगितले आहेत। ईश्वरवाणीने प्रभासक्षेत्रातील दिशानिर्देशित सूक्ष्म-स्थलरचनेत त्याचे स्थान दाखविले आहे—सिद्धलिंगाच्या जवळ अरुण (उषःस्वरूप, सूर्याशी संबंधित) याच्याशी जोडलेले पापनाशनलिंग प्रतिष्ठित आहे। पुढे असेही म्हटले आहे की सूर्याच्या सारथ्याने त्याची स्थापना केली; त्यामुळे सौर-संबंध दृढ होतो, तरी पूजेचे केंद्र शैवचिन्ह लिंगच राहते। यानंतर स्पष्ट कालविधान दिले आहे—चैत्र महिन्यात शुक्लपक्षातील त्रयोदशीला विधिपूर्वक व भक्तिभावाने पूजा करावी। या पूजेचे फळ ‘पुण्डरीक’ फलास तुल्य/सम असे सांगितले असून तीर्थमाहात्म्यातील पुण्य-निर्देशक म्हणून ते येते। शेवटी हा प्रभासखण्डातील प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य (प्रथम) यातील पंधरावा अध्याय असल्याचे नमूद केले आहे।
Adhyaya 16
पातालविवरमाहात्म्यं (Glory of the Pātāla Fissure near Arkasthala)
ईश्वर देवीला प्रभासातील अर्कस्थळाजवळ असलेल्या महान पाताळ-विवराचे माहात्म्य सांगतात. प्रारंभी अंधकाराच्या अवस्थेत सूर्यद्वेषी असंख्य बलवान राक्षस उत्पन्न होतात आणि उगवत्या दिवाकराची उपहासाने निंदा करतात. तेव्हा सूर्य धर्मयुक्त क्रोधाने आपले तेज वाढवितो; त्याच्या तीक्ष्ण दृष्टिने ते राक्षस क्षीण ग्रहांसारखे, गळून पडलेल्या फळांसारखे किंवा यंत्रातून सुटलेल्या दगडांसारखे आकाशातून कोसळतात—अधर्माचा नाश त्याच्याच कर्मफलाने होतो. वाऱ्याच्या वेगाने व आघाताने ते पृथ्वी फोडून रसातळात उतरतात आणि अखेरीस प्रभासात येतात; त्यांच्या पतनामुळेच त्या पाताळ-विवराचे प्राकट्य/दर्शन झाले असे सांगितले आहे. अर्कस्थळ हे सर्वसिद्धिदायक देवस्थान असून त्याच्या शेजारी हा विवर प्रमुख आहे; इतर अनेक विवरे काळाने लपली, पण हा विवर आजही प्रकट आहे. हे स्थान सूर्यतेजाच्या मध्यभागासारखे सुवर्णप्रभ, सिद्धेशाने रक्षित आणि विशेषतः सूर्यपर्वकाळी अत्यंत फलदायी आहे. ब्राह्मी, हिरण्या व समुद्र यांचा त्रिसंगम कोटीतीर्थासारखे फल देतो. श्रीमुख-द्वारी चतुर्दशीला एक वर्षभर सुनंदा आदि मातृगणांची पूजा, पुष्प-धूप-दीप-नैवेद्य व ब्राह्मणभोजन यांचे विधान आहे; याने सिद्धी मिळते, आणि हे माहात्म्य ऐकणारा सत्पुरुष आपत्तींमधून मुक्त होतो।
Adhyaya 17
Arkasthala-Sūryapūjāvidhi: Dantakāṣṭha, Snāna, Arghya, Mantra-nyāsa, and Phalaśruti (अर्कस्थल-सूर्यपूजाविधिः)
या अध्यायात ईश्वर देवीला प्रभासक्षेत्रातील अर्कस्थळी भास्कर/सूर्याची पूजाविधी सांगतात. प्रथम आदित्याचे विश्वात्मक स्वरूप प्रतिपादले आहे—तो देवांमध्ये आद्य असून चराचर जगताचे धारण, सृष्टी व प्रलय करणारा; म्हणूनच उपासना ही विश्वनियमाशी सुसंगत ठरते. यानंतर क्रमशः शुद्धीविधान येते—मुख, वस्त्र व देहशुद्धी; दंतकाष्ठाचे नियम (मान्य वृक्ष, त्यांची फळे, निषेध, आसन, दात घासण्याचा मंत्र व काष्ठ टाकण्याची पद्धत); तसेच पवित्र माती/जलाने मंत्रयुक्त स्नान. तर्पण, संध्या व सूर्याला अर्घ्य देण्याचे सविस्तर वर्णन असून पापनाश व पुण्यवृद्धीची फलश्रुती ठळक आहे. विस्तृत दीक्षाविधी न जमणाऱ्यांसाठी वेदमर्गाचा पर्याय देऊन आवाहन-पूजनासाठी वैदिक मंत्रही सांगितले आहेत. मंडलप्रतिष्ठा, अङ्गन्यास, ग्रह व दिक्पालांची स्थापना-पूजा, आणि आदित्याचे ध्यान व मूर्तिरूप वर्णिले आहे. मूर्तिपूजेत अभिषेकद्रव्ये, उपवीत, वस्त्र, धूप, गंध, दीप, आरती इत्यादींचा क्रम, प्रिय पुष्प-गंध-दीप व अर्पणास अयोग्य वस्तूंचे निषेध दिले आहेत; लोभ व प्रसादाच्या अयोग्य व्यवहाराविरुद्ध सावधानताही आहे. शेवटी राहूचे ‘ग्रहण’ हे गिळणे नसून आच्छादन असल्याचे स्पष्टीकरण, गोपनीयतेचे नियम आणि श्रवण-पाठाचे फल—समृद्धी, संरक्षण व लोककल्याण—विविध समुदायांसाठी सांगितले आहे.
Adhyaya 18
चन्द्रोत्पत्तिवर्णनम् — Origin of the Moon and Śiva as Śaśibhūṣaṇa (Moon-adorned)
अध्याय १८ मध्ये सूतांच्या मुखाने चाललेली कथा पुढे सरकते. प्रभास-क्षेत्राचे माहात्म्य विस्तराने ऐकून देवी सांगतात की शंकरांच्या उपदेशाने त्यांचा भ्रम व संशय निवळला, मन प्रभासात स्थिर झाले आणि तपश्चर्येचे फळ सिद्ध झाले. मग त्या शिवाच्या मस्तकी विराजमान चंद्राची उत्पत्ती व काळ याविषयी कारणमीमांसा विचारतात. ईश्वर वराहकल्पातील आद्य सृष्टीकाळ दाखवून उत्तर देतात. क्षीरसागर-मंथनातून चौदा रत्ने प्रकट झाली; त्यांत तेजस्वी चंद्रही उत्पन्न झाला असे वर्णन येते. शिव म्हणतात की ते चंद्र धारण करतात आणि विषपानाच्या प्रसंगाशी त्याचा संबंध जोडून हे भूषण वैराग्य व मोक्षाचे प्रतीक असल्याचे सांगतात. शेवटी प्रभासात स्वयंभू लिंगरूपाने शिवांचे नित्य निवास, सर्व सिद्धी देणारे स्वरूप आणि कल्पपर्यंत टिकणारी उपस्थिती प्रतिपादित होते.
Adhyaya 19
कला-मान, सृष्टि-प्रलय-क्रम, तथा चन्द्र-लाञ्छन-कारण (Measures of Time, Creation–Dissolution Sequence, and the Cause of the Moon’s Mark)
या अध्यायात देवी विचारते की चंद्रमा नेहमी पूर्ण का नसतो. तेव्हा ईश्वर अमावास्येपासून पौर्णिमेपर्यंत चंद्रकला/तिथींची षोडश (सोळा) विभागरचना स्पष्ट करतात आणि काळमापनाचा क्रम सूक्ष्मापासून विराटापर्यंत सांगतात—त्रुटी, लव, निमेष, काष्ठा, कला, मुहूर्त, अहोरात्र, पक्ष, मास, अयन, वर्ष, युग, मन्वंतर व कल्पपर्यंत. यामुळे विधी-यज्ञांचा काळ आणि विश्वकाल यांचा संबंध उलगडतो. ईश्वर माया/शक्तीला सृष्टी-स्थिती-प्रलय घडविणारी कार्यकारी तत्त्वशक्ती म्हणतात आणि जे उत्पन्न होते ते शेवटी आपल्या कारणात परत जाते असा चक्रनियम मांडतात. पुढे देवी सोम अमृतोद्भव व भक्तिप्रिय असूनही त्याच्या लाञ्छनाचे कारण विचारते; ईश्वर ते दक्षाच्या शापामुळे झाले असे सांगतात. असंख्य चंद्र, ब्रह्मांडे व कल्प निर्माण होऊन लय पावतात; सर्ग-संहाराचा एकमेव अधिपती परमेश्वरच आहे. उत्तरार्धात कल्प-मन्वंतरांतील कालस्थाने, पूर्वप्रकट्यांचे संकेत आणि धर्मस्थापनेसाठी विष्णूच्या अवतारपरंपरेचा—भविष्यातील कल्की अवतारासह—संक्षेप उल्लेख येतो.
Adhyaya 20
दैत्यावतारक्रमः—सोमोत्पत्तिः—ओषधिनिर्माणं च (Order of Asura Incarnations, Soma’s Emergence, and the Origin of Plants)
या अध्यायात ईश्वर देवीला अतिदीर्घ कालखंडांत दैत्य व राक्षस-संबंधित सत्तांच्या क्रमाचा उपदेश करतात. हिरण्यकशिपू आणि बळी यांसारख्या पराक्रमी राजांना उदाहरण करून, युगासारख्या चक्रांत कधी अधर्माचे वर्चस्व वाढते आणि नंतर लोकव्यवस्थेचे पुनर्स्थापन कसे होते हे सांगितले आहे. यानंतर वंशपरंपरेचा व राजकीय वृतांताचा भाग येतो—पुलस्त्यवंश, कुबेर व रावणादींचे जन्म, तसेच नाव व ओळख ठरविणारी लक्षणे यांचे वर्णन केले आहे. पुढे कथेला मोठा वळण मिळते: अत्रीच्या तपामुळे सोम (चंद्र) प्रकट होतो, सोमाच्या ‘पतन’ प्रसंगामुळे विश्वात खळबळ माजते, ब्रह्मदेव हस्तक्षेप करतात, आणि सोमाला राजत्व व यज्ञप्रतिष्ठा—राजसूयाची चौकट व दक्षिणादानासह—प्राप्त होते. शेवटी ओषधींच्या उत्पत्तीचे कारणकथन सूचीप्रमाणे दिले आहे—वनस्पती, धान्य, कडधान्य इत्यादी. सोम ज्योत्स्नेद्वारे जगाचे पोषण करतो व वनस्पतींचा अधिपती आहे असे प्रतिपादन करून, विश्वतत्त्वाला कृषिजीवन व विधीपरंपरेशी जोडले आहे.
Adhyaya 21
Dakṣa-śāpa, Soma-kṣaya, and Prabhāsa-liṅga Upadeśa (दक्षशाप–सोमक्षय–प्रभासलिङ्गोपदेशः)
एकविसाव्या अध्यायात देवी ईश्वरांना सोमाचे विशेष लक्षण/अवस्था व त्याचे कारण विचारते. ईश्वर दक्षाची संतती व विवाह-वाटप सांगतात—दक्षाच्या कन्या धर्म, कश्यप, सोम इत्यादींना दिल्या; पुढे धर्माच्या पत्नी व संतती, वसू व त्यांचे वंश, साध्य, बारा आदित्य, अकरा रुद्र तसेच हिरण्यकशिपू आदी असुरवंश यांचा संक्षिप्त वंशवृत्तांत येतो. यानंतर सोमाचे सत्तावीस नक्षत्र-पत्न्यांशी विवाह वर्णिला जातो; रोहिणी सोमाची अत्यंत प्रिय पत्नी ठरते. इतर नक्षत्र-पत्न्या उपेक्षित झाल्याने दक्षाकडे तक्रार करतात. दक्ष सोमाला समभाव ठेवण्याची ताकीद देतात; सोम वचन देऊनही पुन्हा रोहिणीवरच एकनिष्ठ आसक्त होतो. तेव्हा दक्ष शाप देतात—सोमाला यक्ष्मा (क्षय) होईल व त्याचे तेज क्रमाक्रमाने कमी होईल. क्षीण तेज झालेला सोम रोहिणीच्या सल्ल्याने शापदात्याच्याच आश्रयाला जातो आणि अखेरीस महादेवाची शरणागती घेतो. सोमाने शापमुक्ती मागितल्यावर दक्ष सांगतात की हा शाप सामान्य उपायांनी निवर्तत नाही; शंकराची आराधना कर. ते स्थाननिर्देशही देतात—वरुण दिशेला समुद्राजवळ अनूप (दलदली) प्रदेशात एक स्वयंभू, अत्यंत प्रभावी लिंग आहे; त्याच्या दिव्य लक्षणांसह भक्तीने पूजन केल्यास शुद्धी व पुनः तेजप्राप्ती होते. अशा रीतीने पक्षपाताचा परिणाम, वंशपरंपरा आणि प्रभास-क्षेत्रातील लिंगोपासना एकत्र येते.
Adhyaya 22
कृतस्मरपर्वत-वर्णनम् तथा सोमशापानुग्रहः (Description of Mount Kṛtasmar(a) and Soma’s Curse–Boon Resolution)
अध्याय २२ मध्ये प्राभासक्षेत्राच्या यज्ञभूगोलात सोमाचा दुःखातून पुनर्स्थितीकडे जाणारा प्रवास सांगितला आहे. दक्षाची परवानगी मिळूनही शोकाकुल सोम प्राभासला येतो आणि प्रसिद्ध कृतस्मर पर्वत पाहतो—शुभ वनस्पती, पक्षी, गंधर्व-गान, तसेच तपस्वी व वेदपारंगत ब्राह्मणांच्या सभेने तो रम्य वर्णिला आहे। यानंतर सोम समुद्रकिनारी ‘स्पर्श’शी संबंधित लिंगरूपाजवळ वारंवार प्रदक्षिणा घालून एकाग्र पूजन करतो. फल-मूलाहाराच्या नियमाने दीर्घ तप करून तो शिवाच्या परात्पर स्वरूपाची स्तुती करतो; त्यात अनेक नामे व युगानुक्रमाने येणारी दैवी नाममाला आहे। शिव प्रसन्न होऊन वर देतात—सोमाचा क्षय व वाढ कृष्ण व शुक्ल पक्षांत आलटून-पालटून होईल; दक्षाचे वचनही सत्य राहील आणि त्याची तीव्रताही कमी होईल। पुढे ब्राह्मणाधिकार हा जगत्स्थैर्य व यज्ञसिद्धीचा आधार आहे, असा नीतिपर उपदेश येतो। शेवटी समुद्रातील गुप्त लिंग व त्याच्या प्रतिष्ठेची सूचना देऊन सांगितले आहे की जिथे तेजहीन सोमाची ‘प्रभा’ पुन्हा प्राप्त झाली, ते स्थान ‘प्राभास’ म्हणून प्रसिद्ध झाले।
Adhyaya 23
Somēśa-liṅga Pratiṣṭhā at Prabhāsa: Soma’s Yajña Preparations and Brahmā’s Consecration
या अध्यायात सोम (चंद्र) शंभूच्या कृपेने प्राप्त झालेल्या परम लिंगासह प्रभास-क्षेत्री भक्ती व विस्मयाने निवास करतो. तो विश्वकर्मा (त्वष्टा) यास लिंगाचे रक्षण व योग्य स्थळनिश्चिती करण्यास नेमून स्वतः चंद्रलोकास जाऊन महायज्ञासाठी विपुल सामग्री जमवू लागतो. मंत्री हेमगर्भ व्यवस्था सांभाळतो—अग्निसहित ब्राह्मणांना बोलावतो, वाहने व प्रचंड दानद्रव्य मिळवतो आणि देव, दानव, यक्ष, गंधर्व, राक्षस, सप्तद्वीपांचे राजे तसेच पाताळवासी यांना सर्वांना यज्ञासाठी आमंत्रण देतो. प्रभासात झटपट मंडप, यूप व अनेक कुंड उभारले जातात; समिधा, कुश, फुले, तूप, दूध, सुवर्णपात्रे इ. विधिपूर्वक सज्ज होऊन उत्सवासारखी समृद्धी नांदते. हेमगर्भ तयारीचा वृत्तांत सोम व ब्रह्मा यांना कळवतो. ब्रह्मा ऋषींसह, बृहस्पतीला पुरोहित करून येतात; प्रभासात आपले वारंवार आगमन व कल्पानुसार नामभेद सांगतात आणि पूर्वदोष-परिहारासाठी प्रतिष्ठेचे पुनर्संस्कार आवश्यक असल्याचे स्पष्ट करून ब्राह्मणांना सहाय्यास लावतात. पुढे अनेक मंडपांची रचना, ऋत्विजांची नेमणूक, रोहिणीस पत्नीरूपे मानून सोमाची दीक्षा, वेदशाखांनुसार मंत्रजप-विभाग, दिशांनुसार ठरावीक आकारांत कुंडनिर्मिती, ध्वजस्थापन व पवित्र वृक्षारोपण होते. अखेरीस ब्रह्मा भूमीत प्रवेश करून लिंग प्रकट करतात, ब्रह्मशिलेवर स्थापून मंत्रन्यास करून सोमेशाची प्रतिष्ठा पूर्ण करतात. धूररहित अग्नी, दिव्य दुंदुभी व पुष्पवृष्टी अशी शुभचिन्हे दिसतात; नंतर विपुल दक्षिणा, राजदान आणि स्थापित देवतेची सोमाकडून त्रिकाल पूजा निरंतर चालू राहते।
Adhyaya 24
सोमनाथलिङ्गप्रतिष्ठा, दर्शनफलप्रशंसा, पुष्पविधान, तथा सोमवारव्रतप्रस्तावना (Somnātha Liṅga स्थापना, merits of darśana, floral regulations, and the prelude to the Monday-vrata)
या अध्यायात देवी–ईश्वर संवादातून त्रेतायुगातील पवित्र कालक्रमात सोमनाथलिंगाची प्रतिष्ठा व माहात्म्य सांगितले आहे. सोमाने तपश्चर्या व अखंड उपासनेच्या बळावर शिवाची अनेक विशेषणांनी स्तुती केली—ज्ञानस्वरूप, योगस्वरूप, तीर्थस्वरूप आणि यज्ञस्वरूप. शिव प्रसन्न होऊन लिंगात नित्यसन्निधीचा वर देतात आणि क्षेत्राचे नाव ‘प्रभास’ व देवतेचे नाव ‘सोमनाथ’ असे निश्चित करतात. पुढे फलश्रुतीत सोमनाथ-दर्शन हे महान तप, दान, तीर्थयात्रा व महायाग यांइतकेच नव्हे तर त्याहूनही श्रेष्ठ फल देणारे असल्याचे प्रतिपादन आहे—क्षेत्रातील भक्तिसाक्षात्काराला प्रधानता दिली आहे. तसेच पूजेस योग्य-अयोग्य पुष्पपत्रांची यादी, ताजेपणा, रात्र-दिवस नियम आणि निषेध स्पष्ट केले आहेत. आरोग्यलाभानंतर सोमाने प्रासादसमूह व नगरनिर्मिती, दान-व्यवस्था यांचे वर्णन येते. शिवनिर्माल्य हाताळल्याने अशौच लागेल या ब्राह्मणांच्या शंकेवर नारदाच्या स्मरणातून गौरी–शंकर संवादातील तत्त्व—भक्तीचे महत्त्व, गुणानुसार वृत्ती, आणि शिव-हरी यांचे परमार्थातील अद्वैत नाते—उलगडले जाते. शेवटी सोमवारव्रताची प्रस्तावना होते आणि गंधर्व कुटुंबाच्या कथेद्वारे सोमनाथोपासनेने रोगनिवारणाचा उपाय सूचित केला आहे.
Adhyaya 25
सोमवारव्रतविधानम् — The Ordinance of the Monday Vow (Somavāra-vrata)
या अध्यायात संवादरूपाने सोमवारी-व्रताचे (सोमव्रत) विधान सांगितले आहे. ईश्वर एका गंधर्वाचा प्रसंग सांगतात—तो भव (शिव) प्रसन्न व्हावा म्हणून सोमव्रताची विधी विचारतो. गोशृंग ऋषी व्रताचे सार्वत्रिक कल्याणकारी महत्त्व सांगून पूर्वकथा मांडतात: दक्षाच्या शापाने पीडित झालेला सोम दीर्घ ध्यानाने शिवाची आराधना करतो; प्रसन्न शिव सूर्य-चंद्र व पर्वत जितका काळ टिकतील तितका काळ टिकणाऱ्या लिंग-प्रतिष्ठेचा वर देतो, आणि सोम रोगमुक्त होऊन पुन्हा तेजस्वी होतो. यानंतर व्रताची प्रक्रिया येते—शुक्लपक्षातील सोमवारी शुद्धी करून सजवलेला कलश व पूजास्थान स्थापन करणे, उमासहित सोमेश्वर व दिक्-रूपांची पूजा, पांढरी फुले आणि निर्दिष्ट अन्न-फळांचा नैवेद्य. उमायुक्त बहुमुख-बहुभुज शिवासाठी सांगितलेल्या मंत्राने जप-अर्चना करावी. सोमवारांची क्रमवार साधना (दंतकाष्ठाचे भेद, अर्पणे, रात्र-नियम—दर्भावर शयन व कधी जागरण) दिली आहे. नवव्या दिवशी उद्यापनात मंडप, कुंड, कमळ-मंडल, आठ दिशांचे कलश, सुवर्ण प्रतिमा, होम, गुरुदान, ब्राह्मणभोजन व वस्त्र-गोदान इत्यादी येतात. फलश्रुती रोगनाश, समृद्धी, वंशवृद्धी व शिवलोकप्राप्ती सांगते; शेवटी गंधर्व प्रभास-क्षेत्री सोमेश्वर येथे व्रत करून वर प्राप्त करतो.
Adhyaya 26
गन्धर्वेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gandharveśvara Māhātmya (Description of the Glory of Gandharveśvara)
या अध्यायात ईश्वर शैव उपदेशाच्या शैलीत गंधर्वेश्वराचे माहात्म्य सांगतात. घनवाहन नावाचा गंधर्व वर प्राप्त करून कृतार्थ होतो व भक्तिभावाने शिवलिंगाची स्थापना करतो. ते लिंग “गंधर्वेश्वर” म्हणून प्रसिद्ध असून “गांधर्व-फलदायक” म्हणजे गंधर्व-संबंधी फल देणारे असे वर्णिले आहे. त्याचे स्थान सोमेशाच्या उत्तरेस आणि दंडपाणीच्या निकट निश्चित केले आहे. यानंतर पूजेची व्यवहार्य सूचना येते—वरुण-संबंधित भागात (वरदा-वारुण-भाग), धनुष्यांच्या “पंचक” मध्ये स्थित स्थानी, पंचमी तिथीस पूजन केल्यास उपासकाचे दुःख-क्लेश निवारले जातात. शेवटी कोलोफनमध्ये हा अध्याय स्कंदमहापुराणाच्या ८१,००० श्लोकसमुच्चयातील, प्राभासखंडाच्या सप्तम भागात व प्राभास-क्षेत्र-माहात्म्याच्या प्रथम विभागात अंतर्भूत असल्याचे सांगितले आहे.
Adhyaya 27
गन्धर्वसेनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gandharvasenīśvara: Account of the Shrine’s Greatness
या अध्यायात ईश्वर देवीला सांगतात की गौरीच्या जवळ गंधर्वसेनेने प्रतिष्ठापित केलेले लिंग ‘विमलेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध असून ते सर्वरोग-विनाशक आहे. त्याच्या स्थानाचा निर्देश ‘तीन धनुष्ये’ इतक्या मोजलेल्या अंतराने आणि ‘पूर्व विभाग’ या दिशासूचनेने केला आहे, ज्यामुळे तीर्थक्षेत्रातील मार्गदर्शन होते. भक्तिपूर्वक पूजनाचा संकेत देण्यात आला आहे; विशेषतः तृतीया तिथीला व्रतभावाने पूजल्यास फलदायी मानले आहे. फलश्रुतीत स्त्री उपासिकेचे दुर्भाग्य नष्ट होणे, इच्छित सिद्धी, पुत्र-पौत्र लाभ आणि प्रतिष्ठा प्राप्ती सांगितली आहे. शेवटी ही कथा पातक-नाशक व्रतकथा म्हणून घोषित करून त्रेतायुगाच्या संदर्भात ठेवून अध्याय समाप्त होतो.
Adhyaya 28
Somnātha-yātrāvidhi, Tīrthānugamana-nyāya, and Dāna–Upavāsa Regulations (सौमनाथयात्राविधिः)
या अध्यायात देवी सोमनाथ-यात्रेचा नेमका काळ, विधी व नियम विचारते. ईश्वर सांगतात—अंतःकरणातील संकल्प/भाव जागा झाला की कोणत्याही ऋतूत यात्रा करता येते; कारण मुख्यतः भावच आहे. पुढे पूर्वतयारीचे आचार सांगितले आहेत—रुद्राला मानस नमस्कार, यथायोग्य श्राद्ध, प्रदक्षिणा, मौन किंवा वाणीसंयम, नियत आहार, तसेच क्रोध-लोभ-मोह-मात्सर इत्यादी दोषांचा त्याग। यानंतर प्रतिपादन होते की कलियुगात तीर्थानुगमन, विशेषतः पायी यात्रा, काही यज्ञपर परंपरांपेक्षा श्रेष्ठ फल देणारी आहे; आणि प्रभास सर्व तीर्थांत अनुपम आहे. पायी/वाहनाने प्रवास, भिक्षा-आधारित संयम, व नैतिक शुद्धता यांनुसार फलभेद सांगितला आहे; अनुचित प्रतिग्रह, तसेच वेदविद्येचे व्यापारीकरण यांसारख्या दोषांपासून सावध केले आहे। वर्ण-आश्रमाप्रमाणे उपवास-नियम, ढोंगी यात्रेची निंदा, आणि प्रभासात तिथीनुसार दानाचे सुव्यवस्थित विधान दिले आहे. शेवटी—मंत्रहीन किंवा दरिद्री यात्रेकरूही प्रभासात देहत्याग केल्यास शिवलोक प्राप्त करतात—असे सांगून, तीर्थस्नानाचा सामान्य मंत्रक्रम देत पुढील विषयाची प्रस्तावना केली आहे: आगमनानंतर प्रथम कोणत्या तीर्थात स्नान करावे।
Adhyaya 29
Agnitīrtha–Padmaka Tīrtha Vidhi and the Ocean’s Curse–Boon Narrative (अग्नितीर्थ–पद्मकतीर्थविधिः सागरशापवरकथा)
या अध्यायात दोन परस्पर जोडलेले भाग आहेत. पहिल्या भागात तीर्थविधी—ईश्वर शुभ समुद्रतटी अग्नितीर्थास जाण्याची आज्ञा देतात आणि सोमनाथाच्या दक्षिणेस असलेल्या पद्मकतीर्थास जगप्रसिद्ध पापनाशक स्थान म्हणून सांगतात. शंकराचे मनोभावे ध्यान करून स्नान, वपन/केशच्छेदनानंतर केस ठराविक स्थानी अर्पण करणे, पुन्हा स्नान व श्रद्धेने तर्पण—अशी विधी दिली आहे. स्त्री-गृहस्थांच्या मर्यादा, मंत्राविना समुद्रस्पर्श केल्यास दोष, पर्वकाळी व नियत विधीनेच समुद्रगमन, तसेच समुद्राभिगमन-मंत्र आणि समुद्रात सुवर्णकंकण अर्पण करण्याचा विधीही वर्णिला आहे. दुसऱ्या भागात देवी विचारतात—नद्यांचा आश्रय आणि विष्णु-लक्ष्मीशी संबंध असलेल्या सागराला दोष कसा लागतो? ईश्वर पुराकथा सांगतात—प्रभास येथे दीर्घ यज्ञानंतर दक्षिणा मागणाऱ्या ब्राह्मणांच्या भीतीने देव सागरात लपले; देवांचे रक्षण करण्यासाठी सागराने ब्राह्मणांना गुप्तपणे मांस खाऊ घातले, त्यामुळे ब्राह्मणशापाने सागर सामान्यतः अस्पृश्य/अपेय झाला. ब्रह्माने उपाय ठरवला—पर्वकाळी, नदीसंगम, सेतुबंध आणि काही निवडक तीर्थांत विधिपूर्वक समुद्रस्पर्श शुद्धिदायक व महापुण्यदायक होईल; सागर रत्नादि देऊन प्रतिदानही करील. शेवटी वाडवानल (समुद्रातील जल पिणारी अग्नि) व तिचा प्रदेश सांगून अग्नितीर्थ रक्षित, गूढ व अत्यंत फलदायी आहे—त्याचे श्रवणही महापातकांचे शोधन करते—असा निष्कर्ष दिला आहे।
Adhyaya 30
सोमेश्वरपूजामाहात्म्यवर्णनम् | Someshvara Worship: Procedure and Merits
देवीच्या प्रश्नाला उत्तर देताना ईश्वर सांगतात—अग्नितीर्थांत स्नान केल्यानंतर यात्रेला विघ्न येऊ नये म्हणून काय करावे. विधिपूर्वक स्नान करून महोदधीला अर्घ्य द्यावे, मग गंध‑पुष्प‑वस्त्र‑लेपनांनी पूजन करावे. सामर्थ्यानुसार सुवर्ण कंकण/अलंकार पवित्र जलात अर्पण करावा, पितरांचे तर्पण करावे आणि कपर्दिन शिवाकडे जाऊन गण‑संबंधी मंत्राने अर्घ्य समर्पित करावे. मंत्राधिकाराबाबतही निर्देश आहे; शूद्रांसाठी अष्टाक्षरी मंत्रस्मरण इत्यादी सांगितले आहे. त्यानंतर सोमेश्वराचे दर्शन घेऊन अभिषेक करावा व शतरुद्रीयादी रुद्रपाठ/जप करावा. दूध‑दही‑तूप‑मध‑शर्करा/ऊसाचा रस यांनी स्नापन, कुंकुम‑कापूर‑उशीर‑कस्तुरी‑चंदन यांचे सुगंधी लेपन, धूप‑दीप‑नैवेद्य‑आरती, तसेच गीत‑नृत्यादि भक्तिसेवा करावी. द्विज तपस्वी, दीन‑दरिद्री, अंध व निराधार यांना दान द्यावे आणि सोमेश्वरदर्शनाच्या तिथीस उपवासाचे व्रत पाळावे. याचे फल—जीवनाच्या सर्व अवस्थांतील पापक्षय, कुलोद्धार, दारिद्र्य‑अमंगळ नाश व भक्तिवृद्धी; विशेषतः कलियुगातील धर्मकठीणतेतही सोमेश्वरसेवेने महान पुण्य मिळते.
Adhyaya 31
वडवानलोत्पत्तिवृत्तान्ते दधीचिमहर्षये सर्वदेवकृतस्वस्वशस्त्रसमर्पणवर्णनम् (Origin Account of the Vādavānala and the Devas’ Deposition of Weapons with Maharṣi Dadhīci)
या अध्यायात देवी–ईश्वर संवादातून तीन प्रश्नांचे कारण विचारले जाते—(१) पूर्वी सांगितलेल्या ‘स-कार-पंचक’चे रहस्य, (२) प्रभास क्षेत्रात सरस्वतीचे प्राकट्य व निवास, आणि (३) वडवानलाची उत्पत्ती व तिचा काळ। ईश्वर सांगतात की प्रभासात सरस्वती पावन शक्ती म्हणून प्रकट होते आणि हिरण्या, वज्रिणी, न्यङ्कु, कपिला, सरस्वती अशा पाच नावांनी प्रसिद्ध आहे। पुढे कथा कारणकथनात वळते। सोमाशी संबंधित कारणामुळे देव–असुर संघर्ष शांत झाल्यावर ब्रह्माच्या आज्ञेने चंद्र तारा परत देतो। देव पृथ्वीवर दृष्टि टाकून दधीचि महर्षींचा स्वर्गसदृश आश्रम पाहतात—ऋतुपुष्पांनी व सुगंधी वनस्पतींनी नटलेला। संयत, मानवी चालीनं ते जवळ जातात; ऋषी अर्घ्य-पाद्य देऊन सत्कार करतात व आसन देतात। इंद्र देवांची शस्त्रे सुरक्षित ठेवण्यासाठी ऋषींना स्वीकारण्याची विनंती करतो। दधीचि प्रथम त्यांना स्वर्गात परत जाण्यास सांगतात; पण इंद्र आग्रह धरतो की आवश्यकता पडल्यास शस्त्रे परत मिळाली पाहिजेत। मग ऋषी सत्यप्रतिज्ञा करून युद्धकाळी परत देईन असे मान्य करतात; इंद्र त्यांच्या सत्यावर विश्वास ठेवून शस्त्रे अर्पण करून निघून जातो। फलश्रुतीत म्हटले आहे की जो हा वृत्तांत नियमाने व एकाग्रतेने ऐकतो, त्याला संग्रामात विजय, सुयोग्य संतती, तसेच धर्म-अर्थ-यश प्राप्त होते।
Adhyaya 32
दधीच्यस्थि-शस्त्रनिर्माणम्, पिप्पलादोत्पत्तिः, वाडवाग्नि-प्रसंगः (Dadhīci’s Bones and the Making of Divine Weapons; Birth of Pippalāda; The Vāḍava Fire Episode)
या अध्यायात देव निघून गेल्यानंतर ब्राह्मणऋषी दधीची तपश्चर्येत स्थित राहून उत्तर दिशेस नदीकाठी आश्रमात निवास करतात. त्यांची सेविका सुभद्रा स्नानकाळी अनवधानाने टाकून दिलेल्या कौपीनाच्या संपर्काने गर्भवती होते; लज्जित होऊन ती अश्वत्थवनात प्रसूती करून अज्ञात कारणकर्त्यावर अटीसह शाप देते. यानंतर लोकपाल व इंद्र दधीचींकडे ठेवलेली आयुधे परत मागतात. दधीची सांगतात की त्या आयुधांचे तेज त्यांनी देहात सामावून घेतले आहे; म्हणून त्यांच्या अस्थींमधून दिव्य शस्त्रे घडवावीत असा प्रस्ताव देऊन लोकसंरक्षणासाठी स्वेच्छेने देहत्याग करतात. देव पाच दिव्य सुरभी गायींनी अस्थिशुद्धी करवितात; वादातून सरस्वतीला शाप देण्याचा प्रसंग येतो, ज्यातून कर्मकांडातील शौच-अशौच परंपरेचे कारण सूचित होते. विश्वकर्मा दधीचींच्या अस्थींमधून वज्र, चक्र, शूल इत्यादी लोकपालांची आयुधे निर्माण करतो. पुढे सुभद्रेला बालक जिवंत सापडतो; तो कर्मनियतीचे संकेत देतो आणि अश्वत्थरसाने पोसला गेल्याने ‘पिप्पलाद’ असे नाव पडते. पित्याचा आयुधांसाठी वध झाल्याचे कळताच तो प्रतिशोधाचा संकल्प करून तपाने घोर कृत्या उत्पन्न करतो; त्याच्या जांघेतून अग्निरूप सत्त्व प्रकट होते, जे वाडवाग्नीशी संबंधित आहे. देव भयभीत होऊन शरण जातात; विष्णू एकेक करून भक्षण करण्याची विधी सांगून त्या उग्रतेला नियमात बांधतो व विश्वव्यवस्था स्थिर करतो. शेवटी श्रवणफळ सांगितले आहे—श्रद्धेने ऐकल्यास पापभय निवतो आणि ज्ञान-मोक्षास सहाय्य मिळते।
Adhyaya 33
वाडवानल-नयनम् तथा पञ्चस्रोता-सरस्वती-प्रादुर्भावः (Transport of the Vāḍava Fire and the Manifestation of Five-Stream Sarasvatī)
या अध्यायात देवी पूर्वीच्या घटनाक्रमाविषयी विचारते. ईश्वर सांगतात—भयंकर वाडवानल अग्नीमुळे विश्वव्यवस्था धोक्यात येत असल्याने देवांना त्याचे नियंत्रण करून स्थानांतर करणे आवश्यक झाले. विष्णूंनी सरस्वतीला त्याचे ‘यान’ म्हणून नेमले; परंतु गंगा इत्यादी नदीदेवता त्या दाहक शक्तीमुळे असमर्थता व्यक्त करतात. पित्याच्या आज्ञेशिवाय कार्य न करण्याच्या नियमामुळे सरस्वती ब्रह्म्याची परवानगी घेते; ब्रह्मा तिला भूमिगत मार्गाने जाण्याचे सांगतात आणि अग्नीवाहनाने श्रांत झाल्यावर ती ‘प्राची’ रूपाने पृथ्वीवर प्रकट होऊन तीर्थांचे द्वार उघडेल असे स्पष्ट करतात. यानंतर सरस्वतीचे मंगल प्रस्थान, हिमालयातून नदीरूपाने प्रादुर्भाव, आणि वारंवार भूमिगत-अदृश्य व भूमीवर दृश्य प्रवाह यांचे वर्णन येते. प्रभासात हरिण, वज्र, न्यङ्कु व कपिल हे चार ऋषी असल्याने त्यांच्या कल्याणार्थ सरस्वती पञ्चस्रोता होते व पाच नावे धारण करते—हरिणी, वज्रिणी, न्यङ्कु, कपिला आणि सरस्वती. या पाच प्रवाहांत स्नान-पानाच्या नियमांनी महापापक्षय व विशिष्ट दोषशुद्धीचा क्रम सांगितला आहे. पुढे कृतस्मरा नावाचा पर्वत विवाहासाठी अडथळा आणतो; सरस्वती युक्तीने त्याला वाडवानल धरायला सांगते आणि अग्नीच्या स्पर्शाने पर्वत नष्ट होतो. त्याच्या मऊ दगडांचा गृहदेवालय बांधकामात उपयोग होतो अशी कारणकथा दिली आहे. शेवटी समुद्राजवळ वाडवानल वर देऊ इच्छितो; विष्णूच्या सल्ल्याने सरस्वती ‘सूचीमुख’ होण्याचा वर मागते, ज्यामुळे तो जल पिऊ शकेल पण देवांना भस्म करणार नाही. श्रवण-पठणाची फलश्रुती देऊन अध्याय समाप्त होतो.
Adhyaya 34
वडवानल-निबन्धनम् (Containment of the Vaḍavānala) — Sarasvatī, the Ocean, and Prabhāsa’s Tīrtha-Order
ईश्वर देवीला प्रभास-क्षेत्राशी निगडित एक दिव्य प्रसंग सांगतात. सरस्वतीला वडवानल (समुद्रातील प्रलयंकारी अग्नी) यासंबंधी वर मिळाल्यावर, दैवी आज्ञेने ती प्रभासास येते व समुद्राला आवाहन करते. दिव्य शोभा व सेवकांसह समुद्र प्रकट होतो; सरस्वती त्याला सर्व प्राण्यांचा आद्य आधार म्हणत देवकार्याकरिता वडवा-अग्नी स्वीकारण्याची विनंती करते. समुद्र विचार करून मान्य करतो व अग्नी ग्रहण करतो; तेज वाढताच जलचर भयभीत होतात. तेव्हा दैत्यसूदन अच्युत विष्णू येऊन जलचरांना धीर देतात आणि वरुण/समुद्राला आज्ञा करतात—वडवानल गहिऱ्या जलात टाकून नियंत्रितरीत्या धारण कर, जिथे तो समुद्र ‘पितो’ असे भासले तरी बांधलेला राहतो. समुद्राला जलक्षयाची भीती वाटल्यावर विष्णू समुद्रजल अक्षय करतात व विश्वसंतुलन स्थिर होते. नंतर सरस्वती एका नामांकित मार्गाने समुद्रात प्रवेश करून अर्घ्य अर्पण करते, अर्घ्येश्वराची स्थापना करते आणि ती दक्षिण-पूर्वेस सोमेशाजवळ स्थित असल्याचे सांगितले आहे, वडवानल-संबंध धारण करून. शेवटी अग्नितीर्थाची तीर्थविधी—स्नान, पूजन, दांपत्यांना वस्त्र-अन्नदान आणि महादेवपूजा—वर्णिली आहे. चाक्षुष व वैवस्वत मन्वंतरांचा उल्लेख व फलश्रुती: हे आख्यान ऐकले असता पाप नष्ट होते, पुण्य व कीर्ती वाढते।
Adhyaya 35
Ādhyāya 35 — Oūrva, Vāḍavāgni, and Sarasvatī’s Tīrtha-Route to Prabhāsa (और्व-वाडवाग्नि-सरस्वतीतीर्थमार्गः)
या अध्यायात देवी वर्तमान मन्वंतरातील भृगुवंशी और्व याची उत्पत्ती विचारते. ईश्वर सांगतात—धनलोभामुळे क्षत्रियांनी ब्राह्मणांचा संहार केला; तेव्हा एका स्त्रीने गर्भ उरू (जांघ) मध्ये लपवून वाचवला आणि त्यातून और्व प्रकट झाला. और्वाने तपोबलातून उग्र रौद्र अग्नी—और्व/वाडवाग्नी—उत्पन्न केला, जो पृथ्वी जाळू पाहत होता; देवांनी ब्रह्माची शरणागती घेतली. ब्रह्माने और्वाला शांत करून आज्ञा दिली की हा अग्नी जग न भस्म करता समुद्रातच नेला जावा. मग सरस्वती सुवर्णकलशात प्रतिष्ठित अग्नी घेऊन हिमालयापासून पश्चिम प्रदेशापर्यंत तीर्थमार्गाने प्रवास करते; ती वारंवार अंतर्धान पावून नामनिर्दिष्ट कूप व तीर्थांवर पुन्हा प्रकट होते—गंधर्व-कूप, अनेक ईश्वरस्थाने, संगम, वट, वने आणि विधी-स्थळांची साखळी तयार होते. अखेरीस समुद्रकिनारी सरस्वती वाडवाग्नी लवणजलात विसर्जित करते; अग्नी वर देतो, पण मुद्रिकेच्या आज्ञेने समुद्र शोषू नये असे बंधन येते. प्राची सरस्वतीची दुर्मिळता व महिमा, अग्नितीर्थाचे पुण्य, आणि ‘रौद्री यात्रा’ची पूजाक्रमावली—सरस्वती, कपर्दिन/शिव, केदार, भीमेश्वर, भैरवेश्वर, चंडीश्वर, सोमेश्वर, नवग्रह, रुद्र-एकादश व बालरूप ब्रह्मा—यांची फलश्रुतीसह पापनाशक महती सांगितली आहे.
Adhyaya 36
Prācī Sarasvatī Māhātmya and Prāyaścitta of Arjuna at Prabhāsa (प्राचीसरस्वतीमाहात्म्यं तथा पार्थस्य प्रायश्चित्तकथा)
या अध्यायात देवी प्राची सरस्वतीची दुर्मिळता व विशेषतः प्रभासक्षेत्री तिची श्रेष्ठ शुद्धीकरण-शक्ती याविषयी विचारते. ईश्वर (शिव) प्रभास-तीर्थाचे अतिशय माहात्म्य सांगून म्हणतात की ही नदी दोषनाशिनी आहे; पान-स्नानासाठी कठोर काळनियम नाहीत, आणि येथे स्नान-पान करणारे—अगदी पशूही—पुण्यवान होतात. कुरुक्षेत्र व पुष्कर यांच्या तुलनेत प्रभासात तिचा प्रभाव अधिक मानला आहे. पुढे सूत एक दृष्टांत सांगतात—भारतयुद्धानंतर नातलग-वधाच्या भारामुळे अर्जुन (किरीटी, नर-नारायण-संबंधित) समाजात निंदित व बहिष्कृत होतो. श्रीकृष्ण त्याला गया, गंगा किंवा पुष्कर येथे न पाठवता प्राची सरस्वतीच्या स्थानी जाण्याचा उपदेश करतात. अर्जुन त्रिरात्र उपवास करतो व दिवसातून तीनदा स्नान करतो; त्यामुळे संचित पाप नष्ट होऊन युधिष्ठिरादी त्याला पुन्हा स्वीकारतात. अध्यायात पुढे आचार-धर्मसूचना येतात—उत्तरतटाजवळ देहांत झाल्यास पुनरागमन नसल्याचे फल, तपश्चर्येची प्रशंसा, आणि त्या तीर्थी दान-श्राद्ध केल्यास दाते व पितरांना अनेकपटीने फल, अनेक पिढ्यांचा उद्धार होतो असे सांगितले आहे. शेवटी सरस्वतीला नद्यांमध्ये श्रेष्ठ, लौकिक दुःखनिवारिणी व परलोकसुखदायिनी म्हणून पुनः प्रतिपादन केले आहे.
Adhyaya 37
कंकणमाहात्म्यवर्णनम् / Theological Account of the Bracelet Rite
या अध्यायात प्रभासक्षेत्री सोमेश्वराच्या सान्निध्यात समुद्रात कंकण टाकण्याच्या विधीचे कारण, प्रभाव व फल संवादरूपाने सांगितले आहे. देवी मंत्र, विधी, काळ आणि पूर्वकथा विचारते; ईश्वर पुराणशैलीतील दृष्टांत सांगतात. धर्मनिष्ठ राजा बृहद्रथ व त्याची पतिव्रता राणी इंदुमती ऋषी कण्वांचा सत्कार करतात. धर्मोपदेशानंतर कण्व इंदुमतीचा पूर्वजन्म उघड करतात—ती पूर्वी दरिद्री आभीर स्त्री होती, पाच पती असलेली; ती सोमेश्वराला आली. समुद्रस्नानात लाटांनी घेरल्याने तिचे सुवर्ण कंकण पडून हरपले; नंतर मृत्यूनंतर ती राजकुळात राणी म्हणून जन्मली. कण्व स्पष्ट करतात की हे सौभाग्य मोठ्या व्रत-तप-दानामुळे नव्हे, तर प्रभासातील कंकणघटनेच्या स्थानविशेष फलामुळे आहे. पुढे कंकण-विधीचे फल—पापनाश व सर्वकामप्रदता—ऐकून सोमेश्वराच्या खाऱ्या जलात स्नानानंतर हा आचार दरवर्षी करण्याची परंपरा रूढ होते; तीर्थमहिम्यामुळे लहान कर्मालाही महान पुण्य प्राप्त होते.
Adhyaya 38
Kaparddī-Vināyaka as Prabhāsa-kṣetra Protector and the Vighnamardana Stotra (कपर्द्दी-विनायकः प्रभासक्षेत्ररक्षकः तथा विघ्नमर्दनस्तोत्रम्)
या अध्यायात देवी–ईश्वर संवादातून प्रभास-क्षेत्री सोमेश्वराच्या दर्शनापूर्वी कपर्द्दी-विनायक (गणेशाचा एक रूप) का पूज्य आहे हे स्पष्ट केले आहे. ईश्वर सोमेश्वराला प्रभासप्रदेशात प्रतिष्ठित सदाशिवाचे लिंगरूप सांगतात आणि विघ्नांचे नियमन करणारा विघ्नेश्वर म्हणून कपर्द्दीचे अग्रस्थान प्रतिपादित करतात. युगानुसार विनायकावतारांची मांडणीही येते—कृतयुगात हेरंब, त्रेतायुगात विघ्नमर्दन, द्वापरयुगात लंबोदर आणि कलियुगात कपर्द्दी। कथानकात देवांना चिंता होते, कारण मनुष्य विधीविधानांशिवायही केवळ सोमेश्वर-दर्शनाने स्वर्गसुख प्राप्त करू लागतात; त्यामुळे कर्मक्रम व देवलोकाची मर्यादा ढळते. देव देवीकडे शरण जातात; देवी देह संकुचित केल्याने उत्पन्न झालेल्या ‘मला’तून चतुर्भुज गजमुख विनायक प्रकट करते आणि मोहाने सोमेश्वराकडे जाणाऱ्यांसाठी विघ्ने निर्माण करून संकल्पशुद्धी व नैतिक तयारी टिकवण्याचे कार्य देते. तिला प्रभास-क्षेत्ररक्षक नेमून, कुटुंब-धनासक्ती किंवा रोग इत्यादींनी अस्थिरांना परावृत्त कर, जेणेकरून दृढनिश्चयीच पुढे जातील, असा आदेश देते। यानंतर कपर्द्दीला उद्देशून विघ्नमर्दन स्तोत्र, लाल द्रव्यांनी पूजा आणि चतुर्थी-व्रताचे विधान सांगितले आहे. फलश्रुतीत विघ्नांवर अधिकार, ठराविक काळात कार्यसिद्धी आणि कपर्द्दीच्या कृपेने अखेरीस सोमेश्वर-दर्शन प्राप्त होईल असे म्हटले आहे; ‘कपर्द्दी’ हे नाव त्याच्या कपर्द-सदृश रूपाशी जोडले आहे।
Adhyaya 39
Kedāra (Vṛddhi/Kalpa) Liṅga Māhātmya and Śivarātri Jāgaraṇa: The Narrative of King Śaśabindu
या अध्यायात ईश्वर महादेवीला प्रभासक्षेत्री केदार-संबंधित लिंगाचे माहात्म्य सांगतो. हे लिंग स्वयंभू, शिवप्रिय व भीमेश्वराच्या जवळ आहे; पूर्वयुगात याचे नाव रुद्रेश्वर होते. म्लेच्छ-संसर्गाच्या भयामुळे ते लीन/गुप्त झाले आणि नंतर पृथ्वीवर ‘केदार’ या नावाने प्रसिद्ध झाले. लवणसमुद्रात व पद्मक तीर्थ/कुंडात स्नान करून रुद्रेश व केदार यांची पूजा करावी, अशी विधी सांगितली आहे. विशेषतः शुक्लपक्ष चतुर्दशीला एकरात्र जागरणासह शिवरात्रि-व्रत अत्यंत पुण्यदायक मानले आहे. यानंतर राजा शशबिंदू चतुर्दशीला प्रभासात येतो, जप-होम करणाऱ्या ऋषींना पाहून सोमनाथाची पूजा करतो आणि केदाराला जाऊन जागरण करतो. च्यवन, याज्ञवल्क्य, नारद, जैमिनी आदींच्या प्रश्नावर तो पूर्वजन्मकथा सांगतो—दुष्काळात तो शूद्र होता; रामसरसमध्ये कमळे गोळा केली पण विकता आली नाहीत. तेथे अनंगवती नावाच्या गणिकेने वृद्ध/रुद्रेश्वर लिंगावर शिवरात्रि-जागरण घडवले; अन्नाभावामुळे अनायास उपवास, स्नान, कमळार्पण व जागरण यांच्या फलाने पुढे त्याला राज्य मिळाले व कारणाची स्मृतीही राहिली. शेवटी या लिंगपूजेमुळे महापापांचा नाश व सर्व पुरुषार्थप्राप्ती होते; अनंगवतीही त्याच व्रताने अप्सरा झाली, असे फलश्रुतीत सांगितले आहे.
Adhyaya 40
भीमेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / Chapter 40: The Māhātmya (Sacred Account) of Bhīmeśvara
या अध्यायात शिव–देवी संवादातून भीमेश्वर लिंगाची उत्पत्ती, नामकरण आणि पुण्यफल सांगितले आहे. ईश्वर देवीला प्रभास क्षेत्रात केदारेश्वराजवळ असलेल्या अत्यंत प्रभावी लिंगाचे दर्शन घडवितात—जे श्वेतकेतूने प्रतिष्ठापित केले आणि पूर्वी भीमानेही पूजिले होते. तीर्थफळ व उत्तम परलोकगती इच्छिणाऱ्यांसाठी तेथे विधिपूर्वक पूजा, दुग्धाभिषेक इत्यादी क्रमांचे महत्त्व वर्णिले आहे. देवी विचारते—श्वेतकेतूचे लिंग कसे प्रसिद्ध झाले आणि त्याला भीमेश्वर हे नाव का पडले? ईश्वर सांगतात की त्रेतायुगात राजर्षी श्वेतकेतूने प्रभासच्या पवित्र समुद्रकिनारी अनेक वर्षे ऋतूनुसार कठोर तप केले. शिव प्रसन्न होऊन वर देतात; श्वेतकेतू अचल भक्ती व त्या स्थानी शिवाचा नित्य निवास मागतो, शिव मान्यता देतात आणि लिंग ‘श्वेतकेत्वीश्वर’ म्हणून ख्यात होते. कलियुगात तीर्थयात्रेत भीमसेन भावांसह येऊन त्या लिंगाची पूजा करतो; तेव्हापासून ते ‘भीमेश/भीमेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध होते. शेवटी असे म्हटले आहे की केवळ दर्शन आणि एकदा श्रद्धेने नमस्कार केल्यानेही अनेक जन्मांचे पाप नष्ट होते.
Adhyaya 41
भैरवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Bhairaveśvara
अध्याय ४१ मध्ये ईश्वर पूर्व दिशेत स्थापलेल्या अत्यंत प्रभावी लिंगाचे माहात्म्य सांगतात; ते सरस्वतीशी संबंधित असून समुद्राजवळ आहे. कथेत विनाशकारी “वडवानल” (समुद्रातील अंतर्गत अग्नी) यामुळे मोठा संकटप्रसंग उद्भवतो. तेव्हा देवी लिंग समुद्रतीरी आणून विधिपूर्वक पूजन करते, वडवानल धारण करून देवांच्या कल्याणासाठी समुद्रात टाकते. देव शंख-नाद, दुंदुभी-ध्वनी व पुष्पवृष्टी करून उत्सव करतात आणि देवीला “देवमाता” हे मानद नाम देतात—कारण हे कर्म देव-दानवांनाही कठीण मानले जाते. ईश्वर पुढे सांगतात की देवीने या शुभ लिंगाची प्रतिष्ठा केली आणि नदीश्रेष्ठ, पापनाशिनी सरस्वतीची स्तुती असल्यामुळे हे लिंग “भैरव” म्हणून प्रसिद्ध होऊन “भैरवेश्वर” नावाने ख्यात होते. अंतिम विधानानुसार सरस्वती व भैरवेश्वर यांचे पूजन—विशेषतः महा-नवमीला योग्य स्नानासह—वाणी-दोष (वाग्दोष) दूर करते. दुधाने अभिषेक करून अघोर मंत्राने लिंगपूजा केल्यास यात्राफळ पूर्णपणे प्राप्त होते.
Adhyaya 42
चण्डीशमाहात्म्यवर्णनम् (Chandīśa Shrine-Glory and Ritual Protocols)
अध्याय ४२ मध्ये ईश्वर देवीला प्रभास-क्षेत्री चण्डीश देवाजवळ कसे जावे व त्याची पूजा कशी करावी हे सांगतात. सोमेश/ईशाच्या दिग्भागाजवळ आणि दण्डपाणिच्या निवासापासून फारसे दक्षिणेस नाही अशा खुणांनी देवस्थानाचे स्थान निश्चित केले आहे. पूर्वी चण्डा व कठोर तप करणाऱ्या एका गणाने येथे प्रतिष्ठा व पूजा केली; त्यामुळे प्रसिद्ध चण्डेश्वर-लिंग प्रकट झाले, असे माहात्म्य सांगितले आहे. यानंतर पूजेचा क्रम दिला आहे—दूध, दही व तुपाने अभिषेक; मध, ऊसाचा रस व केशराचे लेपन; कापूर, उशीरा, कस्तुरीसार इत्यादी सुगंधी द्रव्ये व चंदन; पुष्पार्चन; धूप व अगरू; सामर्थ्यानुसार वस्त्रार्पण; दीपांसह नैवेद्य, विशेषतः परमान्न; आणि द्विजांना दान-दक्षिणा। स्थळविशेष फलही सांगितले आहे—दक्षिणाभिमुख होऊन दिलेले दान चण्डीशासाठी अक्षय ठरते; चण्डीशाच्या दक्षिणेस केलेले श्राद्ध पितरांना दीर्घ तृप्ती देते; उत्तरायणात घृत-कंबल व्रत/दान कठोर पुनर्जन्म टाळते. शेवटी शूलिनाच्या तीर्थयात्राभक्तीला प्रायश्चित्त मानून, निर्माल्य-संबंधी अपराध, अनवधानाने भक्षण व इतर कर्मजन्य दोषांपासून मुक्ती देणारी असे प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 43
आदित्येश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Adityeśvara Māhātmya (Chapter on the Glory of Adityeśvara)
अध्याय ४३ मध्ये ईश्वर देवीला दिशानुसार तीर्थयात्रेचा उपदेश करतात। सोमेशाच्या पश्चिमेस ‘सात धनुष्य’ इतक्या मोजलेल्या अंतरात सूर्य-प्रतिष्ठित लिंग आहे असे सांगितले आहे. त्या लिंगाचे नाव आदित्येश्वर असून तो सर्व पातकांचा नाश करणारा मानला आहे. त्रेतायुगाची आठवण देत समुद्राने दीर्घकाळ रत्नांनी त्या लिंगाची पूजा केली होती, असे सांगून स्थळाची प्राचीन महिमा दृढ केली आहे. रत्नांनी पूजिले गेल्यामुळे त्याला ‘रत्नेश्वर’ हे दुसरे नाव प्राप्त झाले. विधी असा—पंचामृतस्नान करून पाच रत्नांनी पूजन करावे, नंतर राजोपचारांनी विधिपूर्वक आराधना करावी. फलश्रुतीत मेरुदानासमान फल, यज्ञ-दानांचे एकत्र पुण्य, तसेच पितृ व मातृ वंशाचा उद्धार सांगितला आहे; बाल्य, तारुण्य, प्रौढ व वृद्धावस्थेतील पापे रत्नेश्वर-दर्शनाने धुतली जातात. येथे धेनुदानाची स्तुती करून दहा पूर्वज व दहा पुढील पिढ्यांच्या मोक्षाचे वचन दिले आहे. योग्य लिंगपूजेनंतर देवाच्या उजव्या बाजूस शतरुद्रीय पठण करणाऱ्यास पुनर्जन्म होत नाही. शेवटी श्रद्धेने ऐकणेही कर्मबंधनातून मुक्ती देणारे आहे, असा निष्कर्ष आहे.
Adhyaya 44
Someshvara-māhātmya-varṇanam (Glorification and Ritual Protocol of Someshvara)
या अध्यायात ईश्वर क्रमवार उपासना-विधी सांगतात. आदित्येशाचे विधिपूर्वक पूजन करून साधकाने सोमेश्वराकडे जावे व तेथे पञ्चाङ्ग-भक्तीने विशेष लक्ष देऊन पूजा करावी. साष्टाङ्ग प्रणाम, प्रदक्षिणा आणि पुनःपुन्हा दर्शन—या देहभावयुक्त श्रद्धा-आचरणावर ग्रंथ भर देतो. सोमेश्वर-लिंगात सूर्य व चंद्र तत्त्वांचा संगम आहे असे प्रतिपादन करून ही पूजा अग्नीषोम-भावाने यज्ञाचा संकल्प मंदिर-उपासनेतून प्रतीकात्मकरीत्या पूर्ण करते असे सांगितले आहे. पुढे साधकाने जवळच्या उमादेवीचे पूजन करावे आणि नंतर दैत्यसूदन या अन्य देवस्थानाकडे जावे—अशी प्रभासक्षेत्रातील परस्पर-संबद्ध तीर्थपरिक्रमा दर्शविली आहे. शेवटी हा प्रभासखण्डातील प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यातील सोमेश्वर-माहात्म्यवर्णनाचा ४४वा अध्याय असल्याचा उल्लेख येतो.
Adhyaya 45
अङ्गारेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Aṅgāreśvara Māhātmya: The Glory of the Aṅgāreśvara Shrine)
या अध्यायात ईश्वर प्रभास-क्षेत्रातील अङ्गारेश्वराची उत्पत्ती व पूजाफळ सांगतात. त्रिपुर दहनाचा संकल्प करताना शिवाच्या तीव्र क्रोधातून त्यांच्या त्रिनेत्रांतून अश्रुधारा प्रकट झाली; ते दिव्य तत्त्व पृथ्वीवर पडून भूसुत झाला—तोच भोम/मंगळ (मंगळग्रह) म्हणून प्रसिद्ध आहे. बालपणापासून भोम प्रभासात येऊन शंकराची दीर्घ तपश्चर्या करतो; शिव प्रसन्न होऊन त्याला वर देतात. भोम ग्रहत्व मागतो; शिव ते मान्य करतात आणि भक्तांसाठी रक्षणवचन देतात—जो कोणी भक्तिभावाने तेथे अङ्गारेश्वराची पूजा करील तो संकटांपासून सुरक्षित राहील. लाल फुलांनी अर्चना, मधु-तूप मिश्रित आहुतींसह लक्षसंख्येचा होम, तसेच पञ्चोपचार पूजा यांचे विधान दिले आहे. फलश्रुतीत या संक्षिप्त माहात्म्याच्या श्रवणाने पापनाश व आरोग्यलाभ होतो; विद्रुम (मूंगा) इत्यादी दानाने इच्छित फल मिळते, आणि भोम ग्रहांमध्ये दिव्य विमानात तेजस्वी दिसतो असे वर्णन आहे।
Adhyaya 46
बुधेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Budheśvara Māhātmya (The Glory of Budheśvara Liṅga)
ईश्वर देवीला सांगतात—उत्तर दिशेला अत्यंत सामर्थ्यवान ‘बुधेश्वर’ नावाचे लिंग आहे; तेथे जा. या लिंगाचे केवळ दर्शन झाले तरी सर्व पापांचा नाश होतो, म्हणून ते परम पावन तीर्थ मानले आहे. या क्षेत्राची प्रतिष्ठा बुधग्रहाने केली, अशी परंपरा सांगते. बुधाने सदाशिवाची दीर्घ तपश्चर्या व पूजा केली—“दहा-दहा हजार वर्षांचे चार वर्ष” अशा चार युगसदृश कालखंडांपर्यंत—आणि अखेरीस शिवाचे साक्षात दर्शन मिळविले. प्रसन्न शंकरांनी त्याला ग्रहपद दिले आणि विशेषतः सौम्याष्टमीला या लिंगाची विधिपूर्वक पूजा केल्यास राजसूय यज्ञासमान फल मिळते असे सांगितले. फलश्रुतीत दुर्भाग्यनाश, कुलदोषशमन, इच्छित वस्तूचा वियोग टळणे आणि शत्रुभयापासून संरक्षण यांचे आश्वासन आहे. श्रद्धेने हे माहात्म्य ऐकणारा साधक परम पदाकडे प्रवृत्त होतो.
Adhyaya 47
वृहस्पतीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bṛhaspatīśvara (Guru-associated Liṅga)
या अध्यायात ईश्वर महादेवीला उपदेश करतात की यात्रेकरूंनी पूर्व विभागात, उमा-संबंधित आग्नेय क्षेत्राच्या परिघात असलेल्या एका विशेष लिंगाचे दर्शन घ्यावे. देवाचार्यांनी प्रतिष्ठापित केलेले हे महालिंग गुरू बृहस्पतीशी निकट संबंधाने जोडलेले असल्याने ‘बृहस्पतीश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. दीर्घकाळ श्रद्धेने लिंगभक्ती केल्यास साधकाला अन्यथा दुर्लभ इच्छा प्राप्त होतात; पुढे देवांमध्ये मान मिळतो आणि ईश्वर-ज्ञानाची प्राप्ती होते. बृहस्पतीनिर्मित लिंगाचे केवळ दर्शनही अनिष्टापासून रक्षण करते व विशेषतः बृहस्पतीजन्य पीडांचे शमन सांगितले आहे. शुक्ल चतुर्दशी गुरुवारी येणे हा पूजेस श्रेष्ठ काळ मानला आहे. विधिपूर्वक राजोपचारांसह किंवा शुद्ध भावनेनेही पूजन ग्राह्य आहे. मोठ्या प्रमाणात पंचामृतस्नान केल्याने मातृऋण, पितृऋण व गुरुऋण—या ऋणत्रयातून मुक्ती, शुद्धी, निर्वंद्व मन आणि अखेरीस मोक्ष प्राप्त होतो. शेवटी फलश्रुती—श्रद्धेने श्रवण केल्यास गुरू प्रसन्न होतात।
Adhyaya 48
Śukreśvara-māhātmya (Glory of the Liṅga Established by Śukra)
या अध्यायात प्रभास-क्षेत्रातील एका स्थानिक तीर्थाची कथा येते. ईश्वर देवीला सांगतात की पश्चिमेस विभूतीश्वराजवळ भृगुवंशी शुक्राने प्रतिष्ठापित केलेले शिवलिंग आहे; त्याचे दर्शन व स्पर्श केल्याने पापहरण होते आणि अंतःकरण शुद्ध होते। कथेत शुक्राला रुद्रकृपेने व घोर तपश्चर्येने संजीवनी-विद्या प्राप्त झाल्याचा प्रसंग आहे. दैवी कार्यासाठी शंभूने त्यांना गिळले; देवाच्या उदरातही शुक्राने तप चालू ठेवले, महादेव प्रसन्न होऊन त्यांना मुक्त करतात—यातून या लिंगाचे नाव व पावित्र्य स्पष्ट होते। पुढे उपासना-विधी सांगितला आहे—स्थिर मनाने लिंगपूजन, मृत्युंजय मंत्राचा एक लक्ष जप, पंचामृत अभिषेक आणि सुगंधी पुष्पपूजा। फलश्रुती—मृत्युभयापासून संरक्षण, पापनाश, इच्छित फलप्राप्ती व ऐश्वर्यादी सिद्धी; हे सर्व स्थिर भक्तीवर अवलंबून आहे।
Adhyaya 49
Śanaiścaraiśvara (Saurīśvara) Māhātmya and Daśaratha’s Śani-stotra | शनैश्चरैश्वरमाहात्म्यं तथा दशरथकृतशनीस्तोत्रम्
या अध्यायात ईश्वर–देवी संवादाच्या रूपाने प्रभासक्षेत्री ‘शनैश्चरैश्वर/सौरीश्वर’ या महान् लिंग-तीर्थाचे माहात्म्य सांगितले आहे. हे लिंग ‘महाप्रभ’ शक्तिकेंद्र मानले असून महापातक, भय व संकट यांचे शमन करणारे आहे; तसेच शनीचे महत्त्व शंभूभक्तीशी जोडून स्पष्ट केले आहे. शनिवार-व्रताची विधी दिली आहे—शमीपत्रांसह तीळ, माष, गूळ, ओदन इत्यादी अर्पण करून पूजन, आणि योग्य पात्रास काळा बैल दान। कथाभागात राजा दशरथावर येणाऱ्या ज्योतिषीय संकटाचे वर्णन आहे—शनी रोहिणीकडे गेला तर ‘शकटभेद’ दोष होऊन अनावृष्टी व दुष्काळ पडेल अशी भीती। उपाय नाही असे कळताच दशरथ धैर्य व तपाने तारामंडळात जाऊन शनीसमोर उभे राहतात आणि वर मागतात—रोहिणीला पीडा न देणे, शकटभेद टाळणे, आणि बारा वर्षांचा दुष्काळ न आणणे; शनी हे वर देतात। अध्यायात दशरथकृत शनीस्तोत्र दिले आहे—शनीचे भयानक रूप व राज्य देणे-हरणे याची शक्ती यांचे स्तवन। शनी अटीसह आश्वासन देतात की जो भक्त पूजन करून अंजली बांधून हे स्तोत्र पठण करील, तो शनीपीडा तसेच इतर ग्रहदोषांपासूनही जन्मनक्षत्र, लग्न, दशा-अंतर्दशा इत्यादी काळात सुरक्षित राहील। फलश्रुतीनुसार शनिवारी सकाळी पाठ व स्मरण केल्यास ग्रहजन्य दुःख शमते आणि इच्छित फल सिद्ध होते।
Adhyaya 50
राह्वीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Rāhvīśvara Māhātmya (The Glory of Rāhu-established Īśvara)
प्रभासखण्डातील पन्नासावा अध्याय देवीसमोर ईश्वराने एका विशिष्ट तीर्थाचे माहात्म्य सांगितले आहे. येथे राहू (स्वभानु/सैंहिकेय) यांनी प्रतिष्ठापित केलेल्या अत्यंत प्रभावी शिवलिंगाचे वर्णन येते. त्याचे स्थान वायव्य दिशेला—मंगला जवळ, अजादेवीच्या उत्तरेस, तसेच सात ‘धनुष्य’ चिन्हांच्या परिसरात असल्याचे सांगितले आहे. उत्पत्तिकथेत भयंकर असुर स्वभानु हजार वर्षे कठोर तप करून महादेवांना प्रसन्न करतो. प्रसन्न होऊन महादेव ‘जगद्दीप’—जगाचा दीपक—असा प्रकाशमान होऊन तेथे लिंगरूपाने प्रकट/प्रतिष्ठित होतात. फलश्रुतीत श्रद्धेने पूजन व योग्य दर्शन केल्यास ब्रह्महत्येसारखी महापापेही नष्ट होतात असे स्पष्ट केले आहे. अंधत्व, बहिरेपणा, मुकेपणा, रोग व दारिद्र्य दूर होऊन समृद्धी, सौंदर्य, इष्टसिद्धी आणि देवतुल्य भोग प्राप्त होतात. शेवटी हा अध्याय स्कंदपुराणातील प्रभासखण्ड, प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य यांत अंतर्भूत असल्याचे नमूद केले आहे।
Adhyaya 51
केत्वीश्वरमाहात्म्यवर्णन (Ketu-linga / Ketvīśvara Māhātmya Description)
या अध्यायात प्रभास-क्षेत्रातील केतुलिंग (केत्वीश्वर) याचे स्थलवर्णन व पूजाविधी ईश्वरवचनाने सांगितले आहेत। राह्वीशानाच्या उत्तरेस व मंगलेच्या दक्षिणेस, धनुष्यप्रहाराएवढ्या अंतरावर हे तीर्थ आहे असे नातेवाईक भूगोलाने ठरवून यात्रेकरूंना मार्गदर्शन केले जाते. पुढे केतु-ग्रहाचे उग्र स्वरूप व चिन्हे वर्णिली आहेत; तसेच त्याने शंभर दिव्यवर्षे तप करून शिवकृपा मिळवून अनेक ग्रहांवर अधिपत्य प्राप्त केले अशी कथा येते। केतूचा अशुभ उदयकाळ किंवा तीव्र ग्रहपीडा असता केतुलिंगाची भक्तिपूर्वक उपासना करावी—पुष्प, गंध, धूप आणि विविध नैवेद्य योग्य विधीने अर्पण करावेत असे विधान आहे। फलश्रुती स्पष्ट आहे: येथे ग्रहदोष शमतात व पापांचा नाश होतो। अखेरीस केतुलिंगाला नवग्रह-लिंगांच्या व एकूण चौदा आयतनांच्या व्यापक व्यवस्थेत स्थान देऊन, नियमित दर्शनाने पीडेची भीती दूर होते व गृहस्थकल्याण वाढते असे प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 52
सिद्धेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Glorification of Siddheśvara
ईश्वर देवीला “पाच सिद्ध-लिंगां”चे माहात्म्य सांगतात आणि त्यांच्या दर्शनाने मानवाची तीर्थयात्रा सफल (यात्रा-सिद्धी) होते असे प्रतिपादन करतात. पुढे सिद्धेश्वराचे स्थानदर्शन दिले आहे—सोमेशाच्या जवळ, निर्दिष्ट दिशाभागात, तसेच एका प्रसिद्ध स्थळचिन्हाच्या पूर्व विभागात सिद्धेश्वर स्थित आहे. भक्तिभावाने अभिगमन व पूजन अत्यंत फलदायी मानले असून अणिमा इत्यादी सिद्धी, पापनाश आणि सिद्धलोक-प्राप्तीचे फळ सांगितले आहे. अध्यायात अंतर्गत “विघ्न”ही मोजली आहेत—काम, क्रोध, भय, लोभ, आसक्ती, ईर्ष्या, दंभ, आळस, निद्रा, मोह आणि अहंकार—ही सिद्धीला अडथळे ठरतात. सिद्धेश्वराच्या आराधनेने क्षेत्रातील निवासी व यात्रेकरू यांचे हे विघ्न निवळतात; म्हणून नियमबद्ध यात्रा व सातत्यपूर्ण अर्चना करण्याची प्रेरणा दिली आहे. शेवटी हे आख्यान श्रवणमात्राने पापनाशक आणि भक्तीने धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष इत्यादी योग्य पुरुषार्थ देणारे पवित्र वचन म्हणून गौरविले आहे।
Adhyaya 53
कपिलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Kapileśvara Māhātmya—Account of the Glory of Kapileśvara)
शिव–देवी संवादाच्या चौकटीत या अध्यायात यात्रेकरूस कपिलेश्वर तीर्थाचे निर्देश दिले आहेत. प्रवासातील संदर्भस्थळापासून थोडेसे पूर्वेस असलेले कपिलेश्वर लिंग ‘महाप्रभाव’ म्हणून वर्णिले असून, त्याचे दर्शन होताच पापक्षय होतो असे स्पष्ट केले आहे. या क्षेत्राची पवित्रता राजर्षी कपिल यांच्या तपश्चर्येशी जोडली आहे—कपिलांनी तेथे महादेवाची प्रतिष्ठा करून परम सिद्धी प्राप्त केली; तसेच या लिंगस्थानी नित्य देवसान्निध्य असल्याचे प्रतिपादन केले आहे। पुढे कालविधान सांगितले आहे—शुक्ल पक्षातील चतुर्दशीला नियमपालन करणारा भक्त सर्वलोकहितासाठी कपिलेश्वररूपाने सोम/सोमेशाचे सात वेळा दर्शन घेतल्यास, त्याला गोदानासमान फल मिळते। शेवटी दानविधी—त्या तीर्थावर एकाग्रचित्ताने ‘तिळधेनू’ दान करणाऱ्यास तिळाच्या दाण्यांइतक्या युगांपर्यंत स्वर्गवास प्राप्त होतो, अशी फलश्रुती देऊन धर्मप्रवृत्ती वाढविली आहे।
Adhyaya 54
गन्धर्वेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gandharveśvara (Ghanavāheśvara Liṅga)
ईश्वर देवीला प्रभास-क्षेत्रातील एका स्थानिक तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. दण्डपाणि यांच्या निवासाच्या उत्तरेस असलेल्या ‘उत्तम गन्धर्वेश्वर’ लिंगाचे दर्शन-पूजन करण्याचा निर्देश आहे. या कथेत गन्धर्वराज घनवाह आणि त्याची कन्या गन्धर्वसेना प्रमुख आहेत. रूपगर्वामुळे गन्धर्वसेना शिखण्डिन् व त्याच्या गणांकडून शापित होते; नंतर गोशृंग ऋषी सोम/शिवभक्ती आणि सोमवार-व्रताशी संबंधित कृपा देऊन शापशमनाचा उपाय सांगतात. घनवाह कठोर तप करून तेथे लिंगाची स्थापना करतो आणि कन्याही तेथेच लिंग स्थापते; हे पूज्य लिंग ‘घनवाहेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध होते. दण्डपाणि समीपे श्रद्धेने व नियमाने पूजा केल्यास शुद्ध व संयमी भक्ताला गन्धर्वलोकप्राप्ती होते असे सांगितले आहे. फलश्रुतीत हे ‘तृतीय’ पापनाशक व पुण्यवर्धक शक्तिस्थान मानले आहे; अग्नितीर्थस्नान व गन्धर्ववंदित लिंगार्चन प्रशंसिले आहे, तसेच उत्तरायणाच्या आगमनाशी निर्वाणप्राप्तीचा विशेष संबंध सांगितला आहे. या माहात्म्याचे श्रवण व सन्मान केल्याने महाभयातून मुक्ती मिळते.
Adhyaya 55
Vimaleśvara-māhātmya (विमलेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Vimaleśvara
ईश्वर देवीला सांगतात—गौरीजवळ, नैऋत्य दिशेकडे फारसे दूर नसलेल्या विमलेश्वराकडे जा. हे स्थान ‘पाप-प्रणाशन’ म्हणून वर्णिले आहे; स्त्री-पुरुष सर्वांना, तसेच देहक्षयाने पीडितांनाही, येथे पापक्षय होऊन दुःखांचा अंत होतो। येथे भक्तियुक्त अर्चनाच मुख्य उपाय आहे; तिच्यामुळे क्लेश निवतात आणि साधकाला ‘निर्मल’ पद/अवस्था प्राप्त होते। गंधर्वसेना व विमला यांच्याशी निगडित कारणकथेतून पृथ्वीवर या लिंगाला ‘विमलेश्वर’ हे नाव कसे प्रसिद्ध झाले ते सांगितले आहे। शेवटी हे माहात्म्य-क्रमातील चौथे प्रकरण असून सर्वपापविनाशक फल देणारे आहे, असे ठामपणे प्रतिपादले आहे।
Adhyaya 56
धनदेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Dhanadeśvara Māhātmya (Glory of Dhanadeśvara)
ईश्वर प्राभासक्षेत्री धनदेश्वर नावाच्या प्रसिद्ध सिद्धलिंगाचे माहात्म्य सांगतात. हे लिंग ब्रह्माच्या नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) भागात, ‘धनुष्य’ मापातील सोळाव्या स्थानी, राहुलिंगाच्या जवळ स्थित आहे असे वर्णन येते. धनद (कुबेर) पूर्वस्थितीचे स्मरण करून, शिवरात्री व प्राभासक्षेत्राची प्रभावी महिमा जाणून तेथे परत येतो आणि त्या स्थळाची विलक्षण शक्ती अनुभवतो. तो विधिपूर्वक दीर्घकाळ कठोर तप करून लिंगाची प्रतिष्ठापना व पूजा करतो. शिवकृपेने धनदाला अलकानगरीचे अधिपत्य व उच्च पद प्राप्त होते; तप व भक्तीने तो तेथे शंकराची प्रकट उपस्थिती अधिक दृढ करतो. अध्यायाच्या शेवटी उपासनेचे फल सांगितले आहे—पंचोपचार व सुगंधी द्रव्यांनी पूजन केल्यास वंशात चिरस्थायी समृद्धी, अजेयत्व, शत्रूंच्या गर्वाचा नाश आणि दारिद्र्याचा उदय होत नाही. जो श्रद्धेने हे माहात्म्य ऐकतो व मान देतो, त्याचे कल्याण स्थिर राहते.
Adhyaya 57
वरारोहामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Varārohā (Umā as Icchā-Śakti) at Somēśvara
या अध्यायात ईश्वर देवीला त्रिशक्तीचे तत्त्व सांगतात—इच्छा, क्रिया आणि ज्ञान. पूर्वीच्या पवित्र लिंगांच्या चर्चेला पुढे नेत, साधकाने आपल्या सामर्थ्यानुसार निर्दिष्ट लिंगांचे पूजन करून नंतर या तीन शक्तींची विधिपूर्वक आराधना करावी असा क्रम दिला आहे. प्रभासक्षेत्रातील सोमेश्वर प्रदेशात इच्छाशक्ती “वरारोहा” या नावाने प्रतिष्ठित असल्याचे वर्णन येते. कथेत सोमाने त्यागलेल्या सव्वीस पत्नी शुभ प्रभासभूमीत तप करतात; तेव्हा गौरी/पार्वती प्रकट होऊन वरदान देते आणि स्त्रियांचे दुर्भाग्य, दारिद्र्य व दुःख शमविण्यासाठी एक धर्मोपाय स्थापन करते. माघ शुक्ल तृतीयेला “गौरी-व्रत” करण्याचे विधान आहे—दर्शन, पूजन, तसेच “सोळा” प्रकारचे दान/नैवेद्य (फळे, खाद्यपदार्थ, पक्वान्न इ.) आणि दांपत्यांचा सन्मान. फलश्रुतीत अशुभनाश, सौभाग्य-समृद्धी, इच्छित फलप्राप्ती, आणि सोमेश्वरातील वरारोहा पूजेमुळे पाप व दारिद्र्याचा नाश होतो असे सांगितले आहे.
Adhyaya 58
अजापालेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् | Ajāpāleśvarī Māhātmya (Glorification of Ajāpāleśvarī)
ईश्वर प्रभासक्षेत्री देवांना प्रिय अशी क्रियात्मिका शक्तीची दुसरी मूर्ती वर्णन करतात. सोमेश व वायू यांच्या मधल्या भागात योगिनीपूजित पीठ असून ते पाताळ-विवराच्या जवळ आहे; भक्तांना तेथे निघे (निधी), दिव्य औषधे व रसायन यांसारखी गुप्त संपदा मिळू शकते असे सांगितले आहे. ही देवी भैरवी म्हणून ओळखली जाते. पुढे त्रेतायुगातील राजा अजापाल रोगांनी ग्रस्त होऊन पाचशे वर्षे भैरवीची उपासना करतो. देवी प्रसन्न होऊन त्याचे सर्व शारीरिक रोग दूर करते; रोग बकऱ्यांच्या रूपाने देहातून बाहेर पडतात आणि त्यांचे रक्षण करण्याची आज्ञा मिळाल्याने तो ‘अजापाल’ म्हणून प्रसिद्ध होतो; देवीचे नाव चारही युगांत ‘अजापालेश्वरी’ असे स्थिर होते. अष्टमी व चतुर्दशीला पूजन केल्यास विशेष समृद्धी वाढते. आश्वयुज शुक्ल अष्टमीला सोमेश्वराला केंद्र मानून तीन प्रदक्षिणा, नंतर स्नान करून देवीचे स्वतंत्र पूजन केल्यास तीन वर्षे भय व शोक नष्ट होतात. स्त्रियांना वंध्यत्व, आजार किंवा दुर्दैव असल्यास देवीसमोर नवमी-व्रत करण्याचा उपदेश आहे. पुढे राजवंशकथा व रावणप्रसंगात, रावण देवांना दबावू लागल्यावर अजापाल ‘ज्वर’ पाठवून त्याला पीडित करतो व माघार घ्यायला भाग पाडतो. शेवटी अजापालेश्वरीची रोगशमन व विघ्ननाशक शक्ती सांगून गंध, धूप, अलंकार, वस्त्रे इत्यादी अर्पण करून पूजन केल्यास पाप-दुःख निवृत्त होते असे प्रतिपादन केले आहे.
Adhyaya 59
अजादेवीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Ajā Devī (Chapter 59)
या अध्यायात शिव–देवी संवादातून तत्त्वज्ञान, तीर्थभूगोल आणि कर्मफल यांचा सुंदर संबंध सांगितला आहे। ईश्वर प्रभासात वसणारी ‘तृतीय’ ज्ञानशक्ती वर्णन करतात—ती शिवमय असून दारिद्र्यनाशक मानली जाते। देवी शिवाच्या मुखतत्त्वाविषयी विचारते—सहावे मुख कोणत्या नावाने ओळखले जाते आणि त्यातून अजादेवी कशी प्रकट होते. ईश्वर गूढ रहस्य उलगडतात—पूर्वी सात मुखे होती; त्यांतील ‘अजा’ मुख ब्रह्माशी, तर ‘पिचु’ मुख विष्णूशी संबंधित आहे; म्हणून सध्याच्या व्यवस्थेत शिव पंचवक्त्र म्हणवतात। अजा-मुखातून अंधासुराशी झालेल्या भीषण युद्धात अजादेवी प्रकट होते—खड्ग-ढाल धारण केलेली, सिंहवाहिनी, अनेक दिव्य शक्तींनी वेढलेली। पळणारे दैत्य दक्षिण समुद्राकडे प्रभासक्षेत्रात येऊन नष्ट होतात; मग देवी क्षेत्राची पावनता ओळखून सोमेशाजवळ, सौरिशाच्या संदर्भाने निर्देशित दिशेत स्थिर होते। फलश्रुतीत सांगितले आहे—दर्शनाने सात जन्मांपर्यंत शुभगुणप्राप्ती; गीत-नृत्य केल्याने वंशातील दुर्दैव दूर होते; लाल वात असलेला घृतदीप अर्पण केल्यास दीपातील धाग्यांच्या संख्येनुसार दीर्घकाळ मंगल; आणि पाठ/श्रवण, विशेषतः तृतीया तिथीला, इच्छित सिद्धी देते। शेवटी, या शक्तींची पूजा करून सोमेशाची आराधना केल्यास तीर्थयात्रेचे पूर्ण फल मिळते असे उपदेश आहे।
Adhyaya 60
मङ्गलामाहात्म्यवर्णनम् (Mangalā Devī Māhātmya: Account of the Glory of Mangalā)
या अध्यायात देवी व ईश्वर यांच्यात प्रश्नोत्तररूपाने तत्त्वचर्चा होते. ईश्वर प्रथम प्रभास-क्षेत्रयात्रेचे फल देणाऱ्या तीन “दूती” (रक्षक स्त्रीशक्ती)—मंगला, विशालाक्षी आणि चत्वरदेवी—यांची गणना करतात. देवी त्यांच्या स्थानाची व पूजाविधीची नेमकी माहिती विचारते. ईश्वर त्यांच्या दैवी ओळखी शक्तिरूपाने सांगतात—मंगला ब्राह्मी, विशालाक्षी वैष्णवी आणि चत्वरदेवी रौद्री-शक्ती. मंगलेचे स्थान अजादेवीच्या उत्तरेस व राह्वीशापासून फारसे दूर नाही, दक्षिणेस असे निर्देशिले आहे. सोमदेवाने सोमेश्वर येथे केलेल्या अनुष्ठानाच्या प्रसंगातून मंगला या नावाचे कारण सांगितले आहे—तिने ब्रह्मा आदी देवांना मंगल प्रदान केले, म्हणून ती “सर्वमांगल्यदायिनी” आहे. तृतीया-पूजनाने अमंगल व शोक-दुःख नष्ट होते अशी फलश्रुती दिली आहे. तसेच दाम्पत्य-भोजन, वस्त्रांसह फळदान, आणि पृषदासह तूपसेवन ही शुद्धी व पुण्यवृद्धीसाठी प्रशंसनीय कर्मे सांगितली आहेत. शेवटी मंगला-माहात्म्य सर्वपातकनाशक म्हणून संक्षेपाने प्रतिपादिले आहे.
Adhyaya 61
ललितोमाविशालाक्षी-माहात्म्यवर्णनम् (Lalitā-Umā and Viśālākṣī: Account of the Sacred Greatness)
ईश्वर प्रभासक्षेत्राच्या पूर्व भागात श्रीदैत्यसूदनाच्या सान्निध्यात असलेल्या एका देवीचे माहात्म्य सांगतात—ती वैष्णवी स्वभावाची क्षेत्रदूती, म्हणजे क्षेत्ररक्षिका आहे. विष्णूच्या दडपणामुळे बलाढ्य दैत्य दक्षिण दिशेकडे जाऊन विविध दिव्य अस्त्रांनी दीर्घकाळ युद्ध करतात. त्यांना जिंकणे कठीण दिसताच विष्णू महामाया, तेजस्विनी भैरवी-शक्तीचे आवाहन करतात आणि ती तत्क्षणी प्रकट होते. विष्णूला पाहताच देवीचे नेत्र दिव्य रीतीने विस्तारतात; म्हणून तिचे नाव ‘विशालाक्षी’ प्रसिद्ध होते आणि ती तेथेच शत्रुनाशिनी म्हणून प्रतिष्ठित होते. पुढे सोमेश्वर व दैत्यसूदन यांच्या संदर्भाने ‘उमा-द्वय’ची युगल-उपासना आणि तीर्थदर्शनाचा क्रम सांगितला आहे—प्रथम सोमेश्वर, नंतर श्रीदैत्यसूदन. माघ महिन्यातील तृतीया तिथीस विशेष पूजेचे विधान आहे. याचे फळ—वंशपरंपरेतील अपुत्रत्वाचा नाश, आरोग्य व सुख, आणि नित्यभक्ताला स्थिर मंगल-समृद्धी. शेवटी फलश्रुती—हे माहात्म्य ऐकल्याने पापक्षय होतो व धर्मवृद्धी होते।
Adhyaya 62
चत्वरादेवी-माहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Catvarā Devī (the Crossroads Goddess)
अध्याय ६२ मध्ये ईश्वर ललितेच्या संदर्भाने पूर्व दिशेकडे ठराविक अंतरावर (दश-धन्वंतर) असलेल्या देवप्रिय तिसऱ्या पवित्र ‘चत्वर’चे वर्णन करतात. त्या क्षेत्राच्या रक्षणासाठी ईश्वरांनी प्रतिष्ठापित केलेली अत्यंत सामर्थ्यशाली देवी ‘क्षेत्र-दूती’, ‘महारौद्री’ आणि ‘रुद्रशक्ती’ म्हणून ओळखली जाते. देवी भूतगणांसह जीर्ण घरे, उद्याने, प्रासाद, अट्टालिका, रस्ते व सर्व चौरस्त्यांत संचार करते आणि रात्री क्षेत्राच्या मध्यभागी पहारा देते. महानवमीच्या दिवशी स्त्री किंवा पुरुषाने विधिपूर्वक विविध उपहारांनी तिची पूजा करावी, असे विधान आहे. हे माहात्म्य पापनाशक व समृद्धिदायक असून देवी प्रसन्न झाल्यास इच्छित फल देते. यात्राफल इच्छिणाऱ्यांनी त्या स्थळी दाम्पत्याला भोजन घालावे, अशीही शिकवण दिली आहे.
Adhyaya 63
भैरवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bhairaveśvara (Chapter 63)
या अध्यायात ईश्वर देवीला उपदेश करतात की योगेश्वरीच्या दक्षिणेस फारसे दूर नसलेल्या भैरवेश्वराच्या पवित्र स्थानी जावे. तेथील लिंग सर्व पापांचा नाश करणारे व दिव्य ऐश्वर्य देणारे असे वर्णिले आहे. पूर्वकथेने या स्थळाची महिमा दृढ केली आहे—दैत्यसंहारासाठी देवीने कार्य आरंभिले तेव्हा तिने भैरवाला आवाहन करून आपला दूत म्हणून नेमले. त्यामुळे देवी ‘शिवदूती’ आणि पुढे ‘योगेश्वरी’ या नावांनी प्रसिद्ध झाली; देवीच्या उपाधी व स्थानभूगोल यांचा संबंधही सूचित होतो. ज्या ठिकाणी भैरव दूतसेवेत नियुक्त झाला, तेथील लिंग ‘भैरवेश्वर’ म्हणून ख्यात झाले; भैरवानेच त्याची प्रतिष्ठापना केली आणि देव तसेच दैत्य—दोघांनीही त्याची पूजा केली. फलश्रुतीत सांगितले आहे की कार्तिक महिन्यात विधिपूर्वक भक्तीने पूजन केल्यास, किंवा सहा महिने अखंड आराधना केल्यास, भक्ताला इच्छित फल प्राप्त होते.
Adhyaya 64
लक्ष्मीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Lakṣmīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Lakṣmīśvara)
या अध्यायात ईश्वर प्रभासक्षेत्राच्या पूर्व दिशेला, पाच धनु अंतरावर असलेल्या एका विशेष तीर्थाचे वर्णन करतात. त्या स्थळाचे नाव ‘लक्ष्मीश्वर’ असून ते दारिद्र्य व अमंगलाचा नाश करणारे मानले आहे. कथानकानुसार दैत्यवधानंतर देवी लक्ष्मीला तेथे आणले गेले आणि देवीने स्वतः प्रतिष्ठाकर्म करून त्या देवतेचे ‘लक्ष्मीश्वर’ हे नाम स्थापन केले. पुढे श्रीपंचमीच्या दिवशी विधिपूर्वक भक्तिभावाने लक्ष्मीश्वराचे पूजन करण्याचे विधान सांगितले आहे. फलश्रुतीत लक्ष्मीची कृपा अखंड राहते असे प्रतिपादन आहे—उपासक लक्ष्मीपासून वियुक्त होत नाही आणि मन्वंतरपर्यंत दीर्घकाळ समृद्धी व सौभाग्य प्राप्त करतो. हा स्कंदमहापुराणातील प्रभासखण्ड, प्रभासक्षेत्रमाहात्म्याचा चौसष्टावा अध्याय आहे.
Adhyaya 65
वाडवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Vāḍaveśvara Liṅga — Description of its Māhātmya
या अध्यायात ईश्वर देवीला सांगतात की प्रभासक्षेत्री वाडवेश्वर-लिंगाकडे यात्रेने जावे. त्याचे स्थान पवित्र भू-नकाशाच्या संदर्भाने दिले आहे—लक्ष्मीशाच्या उत्तरेस आणि विशालाक्षीच्या दक्षिणेस—म्हणून यात्रिकाला मार्ग स्पष्ट कळतो. पुढे उत्पत्तीचा हेतु सांगितला आहे: काम (कृतस्मर) दग्ध झाल्यावर वाडवा-अग्नीने एक पर्वत समतल केला; त्या प्रसंगी वाडवाने तेथे लिंगाची प्रतिष्ठापना केली, म्हणून ते स्थान महाशक्तिमान मानले जाते. भक्ताने विधिपूर्वक पूजन करून शंकराचे दशधा स्नान/अभिषेक करावा. तेथे वेदपारंगत ब्राह्मणाला दही दान केल्यास अग्निलोकप्राप्ती व तीर्थयात्रेचे पूर्ण फल मिळते.
Adhyaya 66
अर्घ्येश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Arghyeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Arghyeśvara)
ईश्वर प्रभासक्षेत्रात विशालाक्षीच्या उत्तरेस जवळ असलेल्या अत्यंत प्रभावशाली ‘अर्घ्येश्वर’ लिंगाचे माहात्म्य सांगतात. हे लिंग देव व गंधर्वांनी पूजिलेले आणि शीघ्र फल देणारे मानले आहे. कथेत वाडवानल (समुद्राग्नी) धारण करणाऱ्या देवीचे आगमन येते. ती प्रभासास येऊन महोदधी पाहते व विधिपूर्वक प्रथम समुद्राला अर्घ्य अर्पण करते; नंतर महान् लिंगाची प्रतिष्ठापना करून यथाविधी पूजन करते आणि स्नानासाठी समुद्रात प्रवेश करते. नामनिर्देशही स्पष्ट केला आहे—अर्घ्य आधी अर्पण झाले आणि मग प्रभूची स्थापना झाली म्हणून हे लिंग ‘अर्घ्येश/अर्घ्येश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध झाले; ते पापप्रणाशक आहे. जो भक्त पंचामृताने लिंगाभिषेक करून नियमाने पूजा करतो, त्याला सात जन्मांपर्यंत विद्या प्राप्त होते, तो शास्त्राचा समर्थ आचार्य बनतो आणि संशयांचे निरसन करणारा ज्ञानी होतो. हा प्रभासखण्डातील या विभागाचा ६६वा अध्याय आहे.
Adhyaya 67
कामेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kāmeśvara Liṅga Māhātmya (Description of the Glory of Kāmeśvara)
या अध्यायात शिव देवीला उपदेश करतात की प्रभास-क्षेत्रात ‘कामेश्वर’ नावाचे एक विशिष्ट महालिंग आहे. ते दैत्यसूदनाच्या पश्चिमेस, सात धनुष्य-प्रमाणाच्या आत असल्याचे सांगितले आहे आणि पूर्वी कामदेवाने या लिंगाची पूजा केली होती; म्हणून यात्रेकरूने तेथे जावे असा निर्देश आहे. कथानकात स्मरण होते की शिवाच्या तृतीय नेत्राग्नीने कामदेव दग्ध झाले. त्यानंतर ‘अनंग’ (देहरहित) अवस्थेची स्मृती ठेवून त्यांनी सहस्र वर्षे महेश्वराची आराधना केली आणि कामना-सृष्टीची सामर्थ्य पुन्हा प्राप्त केली. अखेरीस लिंगाचे फलश्रुतीपर वर्णन येते—हे पृथ्वीवर प्रसिद्ध, सर्व पापांचा नाश करणारे व सर्व इच्छित फळ देणारे आहे. माधव (वैशाख) महिन्यात शुक्ल पक्षातील त्रयोदशीला विधिपूर्वक कामेश्वरपूजा करावी असे व्रत सांगितले आहे; त्यातून सर्वकामसिद्धी, समृद्धी तसेच स्त्रियांसाठी सौभाग्य/आकर्षणवृद्धी इत्यादी फळे पुराणभाषेत प्रतिपादिली आहेत।
Adhyaya 68
गौरीतपोवनमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gaurī’s Forest of Austerity
अध्याय ६८ हा शिव–देवी संवादरूप आहे. ईश्वर प्रभासक्षेत्री सोमेशाच्या पूर्वेस असलेल्या अत्यंत शक्तिमान तपोवनाचे स्थान सांगतात. देवी पूर्वजन्मी श्यामवर्णा होत्या व गुप्तपणे “काली” म्हणून ओळखल्या जात; तपाने “गौरी” होण्याचा व्रतनिश्चय करून त्या प्रभासात येतात. तेथे लिंगाची स्थापना करून पूजन करतात; ते लिंग पुढे “गौरीश्वर” म्हणून प्रसिद्ध होते. एकपादस्थिती, ग्रीष्मातील पंचाग्नि, वर्षेत भिजणे, हिवाळ्यात जलशयन अशा कठोर तपश्चर्येमुळे त्यांचे शरीर गौरवर्ण होते—शिस्तबद्ध भक्तीचे फळ म्हणून हे रूपांतर वर्णिले आहे. यानंतर शिव वरदान देतात आणि देवी फलश्रुती सांगतात: त्या स्थळी दर्शनाने शुभ संतती, दाम्पत्यसौभाग्य व वंशवृद्धी मिळते; संगीत-नृत्य अर्पण केल्यास दुर्भाग्य नष्ट होते; प्रथम लिंगपूजा करून मग देवीपूजा केल्यास परमगती/सिद्धी प्राप्त होते. ब्राह्मणांना दान, अपत्यप्राप्तीसाठी नारळदान, दीर्घ सौभाग्यासाठी लाल वातेसह तुपाचा दीपदान अशी कर्मे सांगितली आहेत. जवळच्या तीर्थात स्नान पापहर, श्राद्धाने पितरांचे कल्याण, आणि रात्रजागरण भजन-कीर्तन/नृत्यासह करण्याची विधी दिली आहे. शेवटी ऋतुसंधीतही देवीचे नित्य सान्निध्य व विशेषतः तृतीया तिथीस आणि देवीसमक्ष या अध्यायाचे पठण-श्रवण चिरमंगलदायी असल्याची स्तुती केली आहे.
Adhyaya 69
गौरीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Gaurīśvara Liṅga)
या अध्यायात देवी–ईश्वर संवादातून ‘गौरीश्वर’ लिंगाचे माहात्म्य पापनाशक रूपाने सांगितले आहे. देवी विचारते—प्रसिद्ध गौरीश्वर लिंग कुठे आहे आणि त्याच्या पूजेतून कोणते फल मिळते? ईश्वर गौरीशी संबंधित एक प्रसिद्ध तपोवन वर्णन करतात; ते धनुष्य-परिमाणाने परिघ/वर्तुळाकार पवित्र क्षेत्र म्हणून मोजलेले आहे. त्या पावन परिसरात देवी एकपाद तपश्चर्या करीत असल्याचे चित्रण आहे, आणि लिंगाचे स्थान दिशानिर्देशांसह—थोडे उत्तरेकडे, ईशान कोनात, तसेच अंतरचिन्हांसह—निश्चित केले आहे. पुढे विधीफल सांगितले आहे—भक्तीने गौरीश्वर लिंगाची पूजा, विशेषतः कृष्णाष्टमीला, पापांपासून मुक्त करते. दानधर्मही साधनेचा भाग मानला आहे: गोदान, पात्र ब्राह्मणाला सुवर्णदान, आणि विशेषतः अन्नदान, जे दुष्कृत्यांचे शमन करते. फलश्रुतीचा निष्कर्ष अत्यंत प्रायश्चित्तकारी आहे—महापापीही या लिंगाच्या दर्शनमात्राने पापमुक्त होतो।
Adhyaya 70
वरुणेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Varuṇeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Varuṇeśvara)
या अध्यायात दिव्य संवादातून ईश्वर देवीला सांगतात—आग्नेय दिशेला गौरीच्या तपोवनात वीस धनुष्य अंतरावर असलेल्या परमपावन वरुणेश्वर-लिंगाचे दर्शन घ्यावे. या स्थळाची उत्पत्ती कथेतून स्पष्ट होते—पूर्वी कुंभज (अगस्त्य) यांनी समुद्राचे जल पिल्यामुळे जलाधिपती वरुण क्रोध व उष्णतेने पीडित झाले. त्यांनी प्राभासक्षेत्र कठोर तपासाठी योग्य मानून घोर तप केले, महालिंगाची स्थापना करून युत वर्षे भक्तिभावाने पूजन केले. शिव प्रसन्न होऊन आपल्या गंगाजलाने रिक्त झालेला समुद्र पुन्हा पूर्ण करतात व वरुणाला वर देतात; त्यामुळे समुद्र सदैव परिपूर्ण राहतात आणि ते लिंग ‘वरुणेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध होते. पुढे फलश्रुती व विधी—वरुणेश्वराचे केवळ दर्शन सर्व तीर्थांचे फल देते; अष्टमी व चतुर्दशीला दहीने लिंगाभिषेक केल्यास वैदिक तेज व विद्या वाढते. तेथे स्नान, जप, बळी, होम, पूजा, स्तोत्र व नृत्य इत्यादी अक्षय फलदायी सांगितले आहेत; विविध जनसमूह व देहस्थितींनाही हे स्थान कल्याणकारी आहे. तीर्थफल व स्वर्गकामना असणाऱ्यांनी सुवर्णकमळ, मोती इत्यादी दान करावे असे प्रशंसिले आहे।
Adhyaya 71
उषेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Uṣeśvara Liṅga
या अध्यायात प्रभास-क्षेत्रातील एका पवित्र लिंगाचे माहात्म्य सांगितले आहे. हे लिंग वरुणेश्वराच्या दक्षिणेस, तीन धनुष्यांच्या अंतरावर स्थित असल्याचे वर्णन येते. वरुणाची पत्नी उषा पतीसंबंधी दुःखाने व्याकुळ होऊन महाघोर तप करीत तेथे लिंगाची प्रतिष्ठापना करते; त्यालाच ‘उषेश्वर’ असे नाव प्राप्त झाले आहे। उषेश्वर-लिंग सर्वसिद्धिप्रदायक व सर्वसिद्धींनी पूजित असे म्हटले आहे। भक्तिभावाने पूजन केल्यास पापांचा नाश होतो आणि मोठ्या पापभाराने ग्रस्त व्यक्तीलाही परम गती प्राप्त होते—अशी फलश्रुती दिली आहे। विशेषतः स्त्रियांसाठी हे सौभाग्यफल देणारे तसेच दुःख व दौर्भाग्य नष्ट करणारे मानले आहे।
Adhyaya 72
Jalavāsa Gaṇapati Māhātmya (The Glory of Gaṇeśa ‘Dwelling in Water’)
या अध्यायात ईश्वर संक्षेपाने धर्मयुक्त विधीचे मार्गदर्शन करतात. त्याच क्षेत्रात ‘जलवास’ म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या विघ्नेश गणपतीचे दर्शन घ्यावे, असे सांगितले आहे; हे दर्शन विघ्ननाशक असून सर्व कार्यांची सिद्धी देणारे मानले आहे. उत्पत्तीचे कारण असे की तप निर्विघ्न व्हावे म्हणून वरुणाने जलज अर्पणांनी भक्तिपूर्वक गणपतीची पूजा केली. चतुर्थीला तर्पण करून गंध, पुष्प व मोदकांनी पूजन करण्याचा विधी आहे; यथाभक्ती व यथाशक्ती अर्पण केल्याने गणाधिप प्रसन्न होतात—हा या अध्यायाचा सारार्थ आहे.
Adhyaya 73
कुमारेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kumāreśvara Māhātmya (Account of the Glory of Kumāreśvara)
या अध्यायात शिव–देवी यांचा तत्त्वप्रधान संवाद प्रभास-क्षेत्रातील सूक्ष्म तीर्थमार्गदर्शन म्हणून मांडला आहे. ईश्वर देवीला कुमारेश्वराच्या अत्यंत प्रभावी लिंगाच्या दर्शन-पूजेस पाठवितात; ते लिंग महापातकनाशक म्हणून वर्णिले आहे. वरुण व नैऋत दिशांचा संदर्भ आणि गौरी-तपोवन हे स्थळचिन्ह देऊन मंदिराचे स्थान स्पष्ट केले आहे, त्यामुळे पवित्र भूगोल मार्गदर्शक ठरतो. उत्पत्तीवृत्तांतात महान तप करून षण्मुख (कुमार/स्कंद) यांनी या लिंगाची स्थापना केली असे सांगितले आहे; त्यामुळे नाव व महात्म्याचा अधिकार स्पष्ट होतो. पुढे फलतुलना दिली आहे—इतरत्र महिनोन्महिने केलेल्या उपासनेचे पुण्य येथे विधिपूर्वक एका दिवसाच्या कुमारेश्वर पूजेत मिळते. काम, क्रोध, लोभ, राग व मत्सर यांचा त्याग आणि एकदाच पूजेतही ब्रह्मचर्य/संयम आवश्यक असल्याचे सांगितले आहे. शेवटी योग्य विधीने केलेली पूजा यात्रेचे यथार्थ फळ देते, असा निष्कर्ष मांडला आहे।
Adhyaya 74
Śākalyeśvara-liṅga Māhātmya (शाकल्येश्वरलिङ्गमाहात्म्य) — The Glory of Śākalyeśvara and Its Four Yuga-Names
ईश्वर महादेवींना प्राभासक्षेत्री असलेल्या परम पवित्र शाकल्येश्वर-तीर्थाकडे जाण्याची आज्ञा देतात; दिशा व अंतरचिन्हही सांगतात. हे लिंग “सर्वकामद” मानले आहे. राजर्षी शाकल्य यांनी महान तप करून महादेवांना प्रसन्न केले आणि प्रसन्न देव तेथे लिंगरूपाने प्रकट/प्रतिष्ठित झाले. फलश्रुतीनुसार केवळ दर्शनाने सात जन्मांची पापे सूर्योदयाने अंधार नाहीसा व्हावा तसे नष्ट होतात. अष्टमी व चतुर्दशीला दुधाने शिवाभिषेक, तसेच गंध, पुष्प इत्यादी क्रमाने उपचार करून पूजन करण्याचे विधान आहे; पूर्ण तीर्थफल इच्छिणाऱ्यांसाठी सुवर्णदानाचीही शिफारस आहे. चार युगांतील चार नावे सांगितली आहेत—कृतयुगात भैरवेश्वर, त्रेतायुगात सावर्णिकेश्वर (सावर्णि मनूशी संबंध), द्वापरयुगात गालवेश्वर (ऋषी गालवाशी संबंध), आणि कलियुगात शाकल्येश्वर (मुनि शाकल्यांना अणिमा इत्यादी सिद्धी प्राप्त). क्षेत्राची पवित्र मर्यादा अठरा धनुष्यपर्यंत आहे; त्या परिघात लहान जीवांनाही मोक्षयोग्यता सांगितली आहे. तेथील जल सरस्वतीसमान पवित्र असून दर्शनाला महायज्ञांचे फल तुल्य मानले आहे. सोमपर्वणी लिंगाजवळ एक महिना अघोर-जप व घृत-होम केल्यास, मोठ्या पापांनी ग्रस्तांनाही “उत्तम सिद्धी” मिळते असा आश्वास आहे. लिंग “कामिक” असून अघोर हे त्याचे मुख व भैरव-तत्त्वाची प्रधानता असल्याने पूर्वी भैरवेश्वर नाव प्रसिद्ध होते; कलियुगात शाकल्येश्वर नाव प्रचलित आहे.
Adhyaya 75
कलकलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kalakaleśvara (Origin, Worship, and Merits)
या अध्यायात प्रभास-क्षेत्रातील शाकलकलेश्वर/कलकलेश्वर लिंगाचे माहात्म्य ईश्वर देवीला सांगतो. लिंगाचे स्थान, पापनाशक कीर्ती आणि युगानुसार नामचतुष्टय दिले आहे—कृतयुगात कामेश्वर, त्रेतायुगात पुलहेश्वर, द्वापरयुगात सिद्धिनाथ, आणि कलियुगात नारदेश; तसेच ‘कलकल’ ध्वनीवरून ‘कलकलेश्वर’ या नावाची व्युत्पत्तीही स्पष्ट केली आहे। पहिल्या नामकथेत सरस्वती समुद्राला मिळाल्यावर देवांच्या आनंदातून उठलेल्या ‘कलकल’ कोलाहलामुळे हे नाव पडले असे सांगितले आहे। दुसऱ्या कथेत नारदाचे कठोर तप, लिंगाजवळ पौण्डरीक यज्ञ, अनेक ऋषींचे आवाहन, आणि दक्षिणेसाठी आलेल्या स्थानिक ब्राह्मणांत नारदाने धन फेकल्याने भांडण उफाळणे—यावर दीन पण विद्वान ब्राह्मणांची टीका—या कलह/गोंगाटामुळे ‘कलकलेश्वर’ नामप्रसिद्धी झाली असे वर्णन आहे। फलश्रुतीनुसार लिंगस्नान करून त्रिवार प्रदक्षिणा केल्यास रुद्रलोकप्राप्ती होते; तसेच सुगंध-फुलांनी पूजा करून योग्य पात्रांना सुवर्णदान केल्यास परम पद मिळते।
Adhyaya 76
Lakuleśvara-nāma Liṅgadvaya Māhātmya (near Kalakaleśvara) — Glory of the Twin Liṅgas established by Lakulīśa
अध्याय ७६ मध्ये ईश्वराच्या उपदेशरूपाने संक्षेपात एक पुण्यदायी तीर्थ-विधान सांगितले आहे. देवदेवाच्या निकट, सोमेश्वर-क्षेत्राशी संबंधित पवित्र परिसरात असलेल्या अत्यंत पुण्यप्रद दोन लिंगांचे वर्णन येते; ही लिंगे लाकुलीशांनी प्रतिष्ठित केली आहेत. या युग्म-देवालयाला ‘लाकुलेश्वर’ असे नाव असून दर्शनासाठी ते ‘अनुत्तम’ मानले आहे. ग्रंथानुसार केवळ दर्शनमात्रानेही जन्म-मरणाच्या सीमापर्यंत पसरलेले पाप नष्ट होते. भाद्रपद महिन्यात शुक्ल चतुर्दशीला उपवास व रात्र-जागरण करण्याचा विशेष व्रतविधी सांगितला आहे. क्रम असा—प्रथम मूर्तिमंत लाकुलीशाची पूजा करावी, नंतर दोन्ही लिंगांची स्वतंत्रपणे विधिपूर्वक अर्चना करून क्रमाने स्तुती-मंत्र म्हणावेत. याचे फल महेश्वर ज्या परमधामात वास करतो ते परम पद प्राप्त होणे असे सांगितले आहे.
Adhyaya 77
उत्तंकेश्वरमाहात्म्य वर्णनम् | The Māhātmya of Uttankeśvara (Description of Uttankeśvara’s Sanctity)
ईश्वर महादेवीला सांगतात की प्रभास-क्षेत्रात पूर्वी उल्लेखलेल्या स्थळाच्या दक्षिणेस, फारसे दूर नाही, उत्तंकेश्वर नावाचे अत्यंत श्रेष्ठ पुण्यतीर्थ आहे. त्या दिशेने यात्रा करण्याची आज्ञा देऊन ते प्रभास-क्षेत्रातील प्रवासाचा क्रम व मार्गदर्शन स्पष्ट करतात. हे शिवस्थान महात्मा भक्त उत्तंक यांनी स्वतःच्या भक्तीने स्थापन केले असे वर्णन येते. जो यात्रेकरू सुसमाहित होऊन तेथे दर्शन व स्पर्श करतो आणि विधिपूर्वक भक्तिभावाने पूजन करतो, तो सर्व पाप/कल्मषांपासून मुक्त होतो—अशी फलश्रुती आहे. हा स्कंदमहापुराणातील प्रभासखंडातील उत्तंकेश्वर-माहात्म्याचा ७७वा अध्याय आहे.
Adhyaya 78
वैश्वानरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Vaiśvānareśvara)
ईश्वर महादेवीला सांगतात—आग्नेय दिशेत, ‘पाच धनुष्यां’च्या मर्यादेत स्थित असलेल्या वैश्वानरेश्वर देवाकडे जा. त्या देवाचे दर्शन व स्पर्श—दोन्ही पापघ्न, मलनाशक मानले आहेत. यानंतर बोधकथा येते—एकदा एका शुकाने राजवाड्यात घरटे बांधले व जोडीदारासह दीर्घकाळ तेथे राहिला. भक्तीने नव्हे, तर घरट्याच्या आसक्तीने ते नियमित प्रदक्षिणा करीत; कालांतराने दोघांचा मृत्यू झाला. त्या क्षेत्राच्या प्रभावाने ते जातिस्मर होऊन पुनर्जन्मात लोपा-मुद्रा व अगस्त्य म्हणून प्रसिद्ध झाले. पूर्वदेह स्मरून अगस्त्य गाथा म्हणतो—जो विधिपूर्वक प्रदक्षिणा करून वह्नीश (अग्निपती) दर्शन घेतो, तो कीर्ती प्राप्त करतो, जशी मला पूर्वी मिळाली. शेवटी विधी—घृतस्नानाने देवाचा अभिषेक करावा, नियमाने पूजा करावी आणि श्रद्धेने योग्य ब्राह्मणास सुवर्ण दान द्यावे. असे केल्याने तीर्थयात्रेचे पूर्ण फळ मिळते; भक्त वह्निलोकास जाऊन अक्षय काळ आनंदित राहतो.
Adhyaya 79
लकुलीश्वरमाहात्म्य (The Māhātmya of Lakulīśvara)
या अध्यायात ईश्वर प्रभास-क्षेत्रातील पूज्य लाकुलीश/लाकुलीश्वर यांचे माहात्म्य सांगतात. देवतेचे स्थान पश्चिम दिशेला, ‘धनुष्यांच्या सप्तक’ इतक्या मोजलेल्या अंतरावर असल्याचे वर्णन आहे. त्यांचा स्वरूप शांत, कल्याणकारी व सर्व प्राण्यांचा पाप-नाश करणारा असा स्पष्ट उल्लेख आहे; तसेच या महापुण्य क्षेत्रातील त्यांच्या प्रकट होण्याचा भाव जोडला आहे। पुढे लाकुलीशांचा तपस्वी व आचार्य-स्वभाव उलगडतो—ते तीव्र तप करतात, शिष्यांना दीक्षा देतात आणि न्याय-वैशेषिकांसह अनेक शास्त्रांचे वारंवार उपदेश करून परा सिद्धी प्राप्त करतात। शेवटी भक्तांनी विधिपूर्वक पूजा करावी असे सांगितले आहे; कार्त्तिक मासात व उत्तरायणकाळी पूजेचे विशेष फल मानले आहे. योग्य ब्राह्मणाला विद्या-दान/विद्या-प्रदान करण्याचीही शिफारस आहे. फलश्रुतीत समृद्ध ब्राह्मण कुलांत पुनःपुन्हा शुभ जन्म, बुद्धी व ऐश्वर्य प्राप्त होते असे म्हटले आहे।
Adhyaya 80
Gautameśvara-māhātmya (गौतमेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of the Gautameśvara Liṅga
या अध्यायात ईश्वर देवीला उपदेशरूपाने गौतमेश्वर-लिंगाचे माहात्म्य संक्षेपाने सांगतात. पूर्व दिशेला पापनाशक ‘गौतमेश्वर’ नामक लिंग असून, दैत्यसूदनाशी संबंधित पश्चिमेकडील चिन्हाच्या संदर्भाने त्याचे स्थान ओळखले जाते; ‘पाच धनुष्यां’च्या आत असा अवकाश-निर्देश दिला आहे. हे क्षेत्र सर्वकामद, सर्व अभिष्ट देणारे मानले आहे. कारणकथेत मद्रराज शल्याने घोर तप करून महेश्वरास प्रसन्न केले आणि त्यामुळेच येथे पूजाप्रथा प्रतिष्ठित झाली असे सांगितले आहे. जो कोणी भक्तही याच प्रकारे विधिपूर्वक आराधना करतो, तो परम सिद्धी प्राप्त करतो—असा सर्वसाधारण नियम मांडला आहे. चैत्र शुक्ल चतुर्दशीस लिंगाचे दूधाने स्नापन करून, सुगंधित जल व उत्तम पुष्पांनी नियमबद्ध भक्तीने पूजन करावे; यामुळे अश्वमेधयज्ञासमान पुण्य मिळते. शेवटी वाणी, मन व कर्माने केलेली पापे केवळ या लिंगाच्या दर्शनानेही नष्ट होतात असे फलश्रुतीत सांगितले आहे.
Adhyaya 81
श्रीदैत्यसूदनमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Śrī Daityasūdana)
या अध्यायात ईश्वर देवीला प्रभास-क्षेत्राचे वैशिष्ट्य सांगतात. हे वैष्णव ‘यवाकार’ (जवाच्या आकाराचे) क्षेत्र असून त्याच्या चारही दिशांच्या सीमा स्पष्टपणे वर्णिल्या आहेत. येथे केलेले कर्म—क्षेत्रात देहत्याग, दान, होम, मंत्रजप, तप, ब्राह्मणभोजन—सात कल्पांपर्यंत अक्षय पुण्य देणारे आहे, असे प्रतिपादन केले आहे. पुढे साधनेचे नमुने दिले आहेत: भक्तीने उपवास, चक्रतीर्थात स्नान, कार्तिक द्वादशीला सुवर्णदान, दीपदान, पंचामृताभिषेक, एकादशीला जागरण व भक्तिगीत-नृत्यादी, तसेच चातुर्मास्य व्रताचे पालन। यानंतर कथाभागात देवांनी स्तुत केलेला विष्णू दानवांचा नाश करण्याचे वचन देऊन प्रभासात त्यांचा पाठलाग करतो आणि चक्राने संहार करून ‘दैत्यसूदन’ हे नाम प्रस्थापित करतो. शेवटी या क्षेत्रात दर्शन-पूजन केल्याने पापनाश व मंगलमय जीवनफळ मिळते, अशी फलश्रुती सांगितली आहे।
Adhyaya 82
चक्रतीर्थोत्पत्तिवृत्तान्तमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Glory of Cakratīrtha)
या अध्यायात देवी ईश्वरांना “चक्रतीर्थ” याचा अर्थ, स्थान आणि प्रभाव विचारते. ईश्वर देव–असुर संग्रामाची पुराकथा सांगतात—हरि (विष्णू) यांनी दैत्यांचा संहार करून रक्तलिप्त सुदर्शनचक्र ज्या ठिकाणी धुतले, तोच स्थळ पावन होऊन चक्रतीर्थ म्हणून प्रतिष्ठित झाले. तेथे असंख्य उपतीर्थांचे निवासस्थान असल्याचे, तसेच एकादशी व सूर्य/चंद्रग्रहणकाळी विशेष फलप्राप्ती होते असे वर्णन आहे. येथे स्नान केल्यास सर्व तीर्थस्नानांचे एकत्रित फळ मिळते आणि येथे केलेले दान अपरिमित फलदायी मानले आहे. क्षेत्र निश्चित परिमाणासह विष्णुक्षेत्र म्हणून सांगितले असून कल्पभेदाने त्याची नावे—कोटितीर्थ, श्रीनिधान, शतधारा, चक्रतीर्थ इत्यादी—उल्लेखिली आहेत. तप, वेदाध्ययन, होम, श्राद्ध आणि प्रायश्चित्तस्वरूप व्रते येथे केल्यास इतर स्थळांपेक्षा अनेक पटींनी पुण्य वाढते. शेवटी फलश्रुतीत हे तीर्थ पापनाशक, इच्छापूर्तिदायक, कठीण जन्मस्थितीतही उद्धारक, आणि येथे देहांत झाल्यास उत्तम गती देणारे असे प्रतिपादन केले आहे.
Adhyaya 83
योगेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् (Yogeśvarī Māhātmya—Account of Yogeśvarī’s Glory)
ईश्वर महादेवीला प्रभास-क्षेत्राच्या पूर्वेस स्थित योगेश्वरी देवीची उत्पत्ती व पूजाविधीचे माहात्म्य सांगतात. रूपांतर-शक्तीने महिषासुर त्रैलोक्याला त्रस्त करतो. तेव्हा ब्रह्मा एक अनुपम कन्या निर्माण करतात; ती घोर तपश्चर्या करते. नारद तिचे सौंदर्य पाहून मोहित होतात; पण कुमारिव्रतामुळे नकार मिळाल्यावर ते महिषासुराकडे जाऊन तिचे वर्णन करतात. महिषासुर तपस्विनी कन्येला विवाहासाठी जबरदस्ती करतो; देवी हसते आणि तिच्या श्वासातून शस्त्रधारी स्त्रीरूपे प्रकट होऊन असुरसेना नष्ट करतात. अखेरीस देवी युद्धात महिषासुराला दडपून शिरच्छेदासह वध करते; देव तिची स्तुती करून तिला विद्या-अविद्या, विजय, संरक्षण व सर्वशक्ती मानतात. देव विनंती करतात की देवी या क्षेत्रात नित्य वास करावा व उपासकांना वर द्यावा. पुढे आश्विन शुक्लपक्षातील उत्सवविधान सांगितले आहे—नवमीला उपवास व दर्शनाने पापक्शय, सकाळच्या पठणाने अभयप्राप्ती. रात्री प्रतिष्ठित खड्गाची सविस्तर पूजा—मंडप, होम, मिरवणूक, जागरण, नैवेद्य, बलि, दिक्पाल/भूतादिंना अर्पण, आणि राजरथाने योगेश्वरीची प्रदक्षिणा—यांचे निर्देश आहेत. शेवटी साधकांचे, विशेषतः क्षेत्रवासी ब्राह्मणांचे, रक्षण होईल असे आश्वासन देऊन हा उत्सव विघ्ननाशक, मंगल व सामुदायिक धर्मकर्म म्हणून प्रतिपादित केला आहे।
Adhyaya 84
आदिनारायणमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification and Narrative Account of Ādinārāyaṇa)
ईश्वर देवीला सांगतात की तिने पूर्व दिशेत स्थित आदिनारायण हरिकडे जावे—जो ‘पादुका-आसन’ावर विराजमान असून सर्वपापहारी व जगत् पावन करणारा आहे. पुढे कृतयुगातील कथा येते: मेघवाहन नावाचा पराक्रमी दैत्य असा वर घेऊन जवळजवळ अजेय झाला की युद्धात केवळ विष्णूच्या पादुकेनेच त्याचा वध होईल; त्या बळावर तो दीर्घकाळ जगाला त्रास देत राहिला आणि ऋषींचे आश्रम उद्ध्वस्त करू लागला. विस्थापित ऋषी गरुडध्वज केशवाच्या शरण जाऊन विस्तृत स्तुती करतात—विष्णूचे जगत्कारणत्व, तारकशक्ती आणि नाम-स्मरणाची पावन महिमा गातात. भगवान विष्णू प्रकट होऊन कारण विचारतात; ऋषी दैत्यनाशाची विनंती करतात, जेणेकरून लोक निर्भय होतील. विष्णू मेघवाहनाला बोलावून शुभ पादुकेने त्याच्या हृदयावर प्रहार करतात; दैत्याचा अंत होतो आणि भगवान त्या स्थानी पादुका-आसनावर प्रतिष्ठित राहतात. शेवटी व्रत-फल सांगितले आहे—एकादशीला या रूपाची पूजा अश्वमेध-सम यज्ञफल देते, आणि दर्शन महादान, विशेषतः मोठ्या गोदानासारखे मानले आहे. कलियुगात आश्वासन: ज्यांच्या हृदयात आदिनारायण स्थिर आहे त्यांचे दुःख कमी होते व पुण्य वाढते; एकादशीला, विशेषतः रविवार-संयोगी, स्नान-पूजन ‘भवबंधन’ तोडते. श्रवणफळ पापनाशक व दारिद्र्यहर आहे.
Adhyaya 85
सांनिहित्य-माहात्म्य-वर्णन (Glorification of the Sānnidhya Tīrtha)
या अध्यायात देवी–ईश्वर संवादातून सान्निध्य तीर्थाचे माहात्म्य, उत्पत्ती, स्थान आणि स्नानादि विधींचे फल सांगितले आहे. देवी विचारते—कुरुक्षेत्राशी संबंधित पूज्य महा-नदी येथे प्रभासात कशी प्रकट झाली, आणि दर्शन, स्पर्श व स्नानाने कोणते फल मिळते? ईश्वर सांगतात—हे तीर्थ अत्यंत मंगल व पापनाशक आहे; केवळ दर्शन-स्पर्शानेही कल्याण होते, आणि आदिनारायणाच्या पश्चिमेस ठरावीक अंतरावर याचे स्थान आहे. पुढे कथानक येते—जरासंधाच्या भयामुळे विष्णू यादवांना प्रभासात आणतात व समुद्राकडे निवासासाठी विनंती करतात. पर्वकाळी राहूने सूर्य ग्रासल्यावर (ग्रहणकाळी) विष्णू यादवांना धीर देऊन समाधीत प्रवेश करतात आणि भूमी भेदून एक शुभ जलधारा प्रकट करतात; ती महान प्रवाह बनून स्नानासाठी उपलब्ध होते. ग्रहणकाळी तेथे स्नान केल्यास यादवांना कुरुक्षेत्र-यात्रेचे पूर्ण फल मिळते. यानंतर विधिवृद्धी—ग्रहणकाळी स्नान केल्यास अग्निष्टोम यज्ञाचे संपूर्ण फल; षड्रसयुक्त ब्राह्मणभोजनाने पुण्यवृद्धी; होम व मंत्रजप यांना प्रत्येक आहुती/प्रत्येक जपावर ‘कोटिगुण’ फल; सुवर्णदान व आदिदेव जनार्दनपूजा प्रशंसनीय. शेवटी फलश्रुती—श्रद्धेने हे माहात्म्य ऐकले तरी पाप नष्ट होते।
Adhyaya 86
पाण्डवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Pāṇḍaveśvara Māhātmya (Account of the Glory of Pāṇḍaveśvara)
या अध्यायात प्रभासक्षेत्राच्या दक्षिण भागात असलेल्या ‘पाण्डवेश्वर’ या प्रसिद्ध लिंगाचे माहात्म्य वर्णिले आहे. पाण्डवांच्या अज्ञातवास व वनवासाच्या काळात तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने ते प्रभासात येतात. सोमपर्वणी तटावर विधिपूर्वक पाचही पाण्डव क्रमाने लिंगप्रतिष्ठा करतात; मार्कंडेय आदी श्रेष्ठ ब्राह्मण ऋत्विज नेमले जातात, वेदमंत्रोच्चारांसह अभिषेक होतो आणि गोदानादी दाने दिली जातात। ऋषी प्रसन्न होऊन फलश्रुती सांगतात—जो पाण्डवप्रतिष्ठित पाण्डवेश्वराची श्रद्धेने पूजा करतो तो देव व अन्य दिव्य/अमानुष वर्गांतही पूज्य ठरतो; त्याचे पुण्य अश्वमेधयज्ञासमान होते. सन्निहिता-कुंडात स्नान करून, विशेषतः माघमासभर पाण्डवेश्वरपूजन केल्यास महाफळ मिळते व शेवटी पुरुषोत्तमाशी तादात्म्य प्राप्त होते; केवळ दर्शनानेही पापक्षय अनेकपटींनी वाढतो. लिंगाचे वैष्णवरूप वर्णन करून शैव तीर्थात वैष्णव समन्वय दर्शविला आहे।
Adhyaya 87
Bhūteśvara Māhātmya and the Sequential Worship of the Eleven Rudras (एकादशरुद्र-यात्रा)
या अध्यायात प्रभास-क्षेत्रातील एकादश रुद्र-यात्रेचा विधिनिष्ठ, तांत्रिक-लिटर्जिकल आराखडा दिला आहे. ईश्वर सांगतात की श्रद्धेने यात्रा पूर्ण केलेल्या यात्रेकरूने संक्रांती, अयन-परिवर्तन, ग्रहण तसेच इतर शुभ तिथींमध्ये विशेषतः, ठराविक क्रमाने एकादश रुद्रांचे पूजन करावे. येथे रुद्र-नामांचे दोन परस्परसंबंधित संच दिले आहेत—एक प्राचीन नामावली (अजैकपाद, अहिर्बुध्न्य इ.) आणि दुसरी कलियुगीन नामावली (भूतेश, नीलरुद्र, कपालि, वृषवाहन, त्र्यम्बक, घोर, महाकाल, भैरव, मृत्युञ्जय, कामेश, योगेश)। देवी एकादश-लिंगांच्या क्रम, मंत्र, वेळ आणि स्थानभेद यांसह अधिक तपशील विचारतात. ईश्वर पुढे अर्थसूत्र देतात—दहा रुद्र दहा वायूंशी (प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान, नाग, कूर्म, कृकल, देवदत्त, धनंजय) संबंधित असून अकरावा आत्मस्वरूप आहे; त्यामुळे बाह्य विधी अंतःशरीर-तत्त्वविचाराशी जोडला जातो. प्रत्यक्ष मार्गाची सुरुवात सोमनाथापासून; पहिला स्थळ भूतेश्वर (सोमेश्वर आदिदेव) असे सांगितले आहे. राजोपचार, पंचामृताभिषेक, सद्योजात मंत्राने अर्चना, नंतर प्रदक्षिणा व नमस्कार असा विधी आहे. “भूतेश्वर” या नामाचे २५ तत्त्वांच्या चौकटीत भूतजालावर अधिपत्य असे तात्त्विक स्पष्टीकरण देऊन, तत्त्वज्ञान मोक्षकारक आणि भूतेशरुद्र-पूजा अक्षय मुक्तिदायी असल्याचे प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 88
नीलरुद्रमाहात्म्यवर्णनम् | Nīlarudra Māhātmya (Glory of Nīlarudra)
या अध्यायात ईश्वर महादेवीला तीर्थनिर्देश देतात—भूतेशाच्या उत्तरेस असलेले ‘द्वितीय’ नीलरुद्राचे पवित्र स्थान, ज्याचे अंतर धनुष्याच्या ‘षोडश’ मापाने सांगितले आहे. तेथे यात्रेकरूने महालिंगाचे विधिपूर्वक स्नान घालावे, ईश-मंत्राने पूजा करावी, कुमुद व उत्पल पुष्प अर्पण करावीत; नंतर प्रदक्षिणा व नमस्कार करावा। फलश्रुतीत या आचरणाने राजसूय यज्ञासमान पुण्य मिळते असे सांगितले आहे; आणि पूर्ण यात्राफळ इच्छिणाऱ्यांनी वृष (बैल) दान करावे असेही विधान आहे. शेवटी ‘नीलरुद्र’ या नामाचे कारण सांगितले जाते—अंजनवर्ण काळ्या दैत्य ‘आंतक’चा वध केल्यामुळे आणि स्त्रियांच्या रुदनाशी संबंध येऊन भगवान नीलरुद्र म्हणून स्मरणात राहिले. हे माहात्म्य पापनाशक असून दर्शनास उत्सुकांनी श्रद्धेने ऐकावे व स्वीकारावे।
Adhyaya 89
कपालीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kapālīśvara (Kāpālika Rudra Shrine)
या अध्यायात देवीसमोर ईश्वराचे तात्त्विक कथन आहे. प्रभास-क्षेत्रातील रुद्र-क्रमात कपालीश्वराला “तृतीय रुद्र” म्हणून ओळख दिली आहे. शिव ब्रह्मदेवाच्या पाचव्या मस्तकाचे छेदन झाल्याची कथा सांगतात; त्यानंतर ते कपाल त्यांच्या हाताला चिकटले—यातून कापालिक स्वरूपाची कारणमीमांसा होते. शिव ते कपाल घेऊन प्रभासात आले व क्षेत्राच्या मध्यभागी दीर्घकाळ राहून लिंगाची अतिदीर्घ काळ पूजा केली; त्यामुळे स्थळ व लिंग यांची पावनता दृढ होते. तीर्थाचे स्थाननिर्देशनही दिले आहे—बुधेश्वराच्या पश्चिमेस आणि “धनुष्यांच्या सप्तक” या मापाच्या संदर्भाने, जे यात्रेकरूंना अंतर्गत निर्देश ठरते. शिव त्रिशूलधारी रक्षक व अनेक गण नेमून दुष्ट प्रवृत्तींपासून स्थळाचे संरक्षण करतात. एकाग्र श्रद्धेने पूजन, वेदपारंगत ब्राह्मणाला सुवर्णदान, तसेच तत्पुरुषाशी निगडित मंत्र-विधीचे अनुष्ठान सांगितले आहे. फलश्रुतीत लिंगदर्शनाने जन्मसंचित पापांचा नाश होतो असे म्हटले असून स्पर्श व दर्शन यांची विशेष महिमा वर्णिली आहे. शेवटी प्रभासातील कपाली (तृतीय रुद्र) याच्या पापनाशक माहात्म्याचा संक्षेपाने उपसंहार केला आहे।
Adhyaya 90
वृषभेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Narration of the Māhātmya of Vṛṣabheśvara Liṅga)
या अध्यायात ईश्वर देवीला प्रभास-क्षेत्रातील परम पुण्यदायक रुद्र-तीर्थ—वृषभेश्वर कल्प-लिंग—याचे माहात्म्य सांगतात. देवांना प्रिय व शुभप्रद असलेले हे लिंग कल्पानुसार वेगवेगळ्या नावांनी प्रसिद्ध झाले: पूर्वीच्या कल्पात ब्रह्माने दीर्घकाळ आराधना केली व सृष्टीची उत्पत्ती झाली म्हणून ‘ब्रह्मेश्वर’; पुढील कल्पात राजा रैवताला विजय व समृद्धी मिळाली म्हणून ‘रैवतेश्वर’; तिसऱ्या कल्पात धर्माने वृषभ-रूपाने (शिववाहनरूपाने) पूजन करून सान्निध्य/सायुज्याचा वर मिळविला म्हणून ‘वृषभेश्वर’; आणि वराह-कल्पात राजा इक्ष्वाकूने त्रिकाल नियमाने पूजा करून राज्य व वंशवृद्धी मिळविली म्हणून ‘इक्ष्वाक्वीश्वर’ हे नाम झाले. क्षेत्राचा दिग्विस्तार धनु-परिमाणाने सांगून तेथे स्नान, जप, बळी, होम, पूजा व स्तोत्र यांचे फल अक्षय होते असे प्रतिपादन केले आहे. यानंतर फलश्रुती—लिंगाजवळ ब्रह्मचर्य पाळून जागरण, भक्तीने नृत्य-गीतादि सेवा, ब्राह्मणभोजन, विशेषतः माघ कृष्ण चतुर्दशीची रात्र तसेच अष्टमी/चतुर्दशीला पूजन केल्यास महान पुण्य मिळते. येथे ‘तीर्थ-अष्टक’—भैरव, केदार, पुष्कर, द्रुतिजंगम, वाराणसी, कुरुक्षेत्र, महाकाल, नैमिष—यांच्या समतुल्य फल मिळते असे सांगितले आहे. अमावास्येला पिंडदान पितृतृप्तिकारक, आणि दही, दूध, तूप, पंचगव्य, कुशोदक व सुगंधी द्रव्यांनी लिंगाभिषेक केल्यास महापातकांची शुद्धी होऊन वैदिक प्रतिष्ठा प्राप्त होते. शेवटी हे माहात्म्य ऐकणे विद्वान-अविद्वान सर्वांस हितकारक आहे असे निष्कर्षाने म्हटले आहे.
Adhyaya 91
त्र्यंबकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Trimbakeśvara: Account of the Shrine’s Glory
ईश्वर देवीला अविनाशी त्र्यंबकेश्वराकडे जाण्याची आज्ञा देतात—जो रुद्रांमध्ये पाचवा आणि आद्य दिव्य स्वरूप मानला आहे. अध्यायात तीर्थाची पवित्र भूगोलरचना सांगितली आहे: साम्बपुराजवळ, पूर्वयुगाशी संबंधित शिखाण्डीश्वराचा उल्लेख, आणि शेजारी कपालिका-स्थानी लिंगरूप कपालेश्वर—ज्याच्या दर्शन-स्पर्शाने दोष व पाप नष्ट होतात. तेथून मोजक्या अंतरावर ईशान्य दिशेला त्र्यंबकेश्वर स्थित असून सर्वहितकारी व इच्छित फल देणारा आहे असे वर्णन येते. गुरु नावाचा ऋषी कठोर तप करतो, दिव्य नियमाने त्र्यंबक मंत्राचा जप करतो आणि दिवसातून तीन वेळा शंकराची पूजा करतो. शिवकृपेने त्याला दिव्य ऐश्वर्य प्राप्त होते व तो या क्षेत्राच्या नावाची प्रतिष्ठा करतो. फलश्रुतीत सान्निध्य, पूजा व मंत्रजपाने पापनाश; वामदेव मंत्रासह भक्तीने दोषमुक्ती; आणि चैत्र शुक्ल चतुर्दशीच्या रात्री जागरण, पूजा, स्तुती व पाठाने विशेष फल सांगितले आहे. शेवटी पूर्ण तीर्थफल इच्छिणाऱ्यांसाठी गोदानाचे विधान आणि हे माहात्म्य पुण्यप्रद व पापनाशक असल्याचा उपसंहार आहे।
Adhyaya 92
अघोरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Aghoreśvara Liṅga Māhātmya (Glorification of Aghoreśvara)
या अध्यायात ईश्वर अघोरेश्वराचे संक्षिप्त माहात्म्य व उपासना-विधी सांगतात. अघोरेश्वराला “सहावे लिंग” असे म्हटले असून त्याच्या ‘वक्त्र’ रूपाने भैरवाचा संबंध दर्शविला आहे. त्र्यंबकेश्वराच्या निकट असलेले हे स्थान कलियुगातील मल-दोष नष्ट करणारे व पुण्यवर्धक तीर्थ म्हणून वर्णिले आहे. भक्तीपूर्वक स्नान व पूजेचा क्रम सांगून, तेथे केलेली आराधना मेरुदानासारख्या महादानांच्या तुल्य फल देणारी म्हटली आहे. दक्षिणामूर्ती-भावाने केलेले अर्पण/दान अक्षय फल देणारे ठरते असेही प्रतिपादन आहे. अघोरेश्वराच्या दक्षिणेस केलेले श्राद्ध पितरांना दीर्घकाळ तृप्त करते; त्याची प्रशंसा गया-श्राद्ध व अश्वमेधापेक्षाही श्रेष्ठ अशी केली आहे. यात्रादानात अल्प सुवर्णदानही फलदायी, तसेच सोमाष्टमीच्या सन्निधानी ब्रह्मकूर्च व्रत महान प्रायश्चित्त साधते असे विधान आहे. शेवटी हे माहात्म्य ऐकल्याने पापक्षय व कार्यसिद्धी होते असे सांगितले आहे.
Adhyaya 93
महाकालेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Narration of the Māhātmya of Mahākāleśvara)
ईश्वर देवीला सांगतात की अघोरेशापासून थोडे उत्तरेस, वायव्य (उत्तर-पश्चिम) दिशेला असलेल्या महाकालेश्वर लिंगाकडे जावे; हे पाप-नाशक तीर्थ आहे. अध्यायात युगानुसार नामपरंपरा दिली आहे—कृतयुगात हे ‘चित्राङ्गदेश्वर’ म्हणून स्मरणात होते, तर कलियुगात ‘महाकालेश्वर’ म्हणून स्तुत्य आहे. रुद्राला कालरूप आणि सूर्यालाही ग्रासणारे विश्वतत्त्व असे वर्णन करून, विश्वरचना व देवालय-माहात्म्य यांचा संगम दाखविला आहे। प्रातःकाळी षडाक्षरी मंत्राने पूजन करण्याची विधी सांगितली आहे. कृष्णाष्टमीला घृतमिश्रित गुग्गुळ अर्पण करून योग्य रात्रविधीने विशेष व्रत केल्यास मोठे फल मिळते; भैरव अपराधांना व्यापक क्षमा देतात असे म्हटले आहे. दानात धेनुदान श्रेष्ठ मानले असून ते पितृवंश उन्नत करते; तसेच देवाच्या दक्षिण बाजूस शतरुद्रीय पठण केल्याने पितृ व मातृ—दोन्ही कुलांचा उद्धार होतो. उत्तरायणकाळी घृत-कंबळ अर्पण केल्यास कठोर पुनर्जन्माचे दुःख शमते. फलश्रुतीत समृद्धी, अनिष्टनिवारण आणि जन्मोजन्मी भक्ती दृढ होणे सांगितले आहे; शेवटी चित्राङ्गदाच्या पूर्वपूजेमुळे या क्षेत्राची कीर्ती पसरली असे वर्णन आहे।
Adhyaya 94
भैरवेश्वरमाहात्म्य (Bhairaveśvara—Glory of the Shrine)
अध्याय ९४ मध्ये प्रभास-क्षेत्रातील भैरवेश्वराचे संक्षिप्त तत्त्व व विधी सांगितले आहेत. ईश्वर देवीला उपदेश करतात की अग्निकोणाजवळ, दिशा-चिन्हे व अंतराच्या सूचनांनी ओळखता येणाऱ्या श्रेष्ठ भैरवेश्वर-स्थानास जावे. तेथील लिंग सर्वकामप्रद, दारिद्र्य व दुर्भाग्य नाश करणारे आहे. पूर्वयुगात ते ‘चण्डेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध होते; चण्ड नावाच्या गणाने दीर्घकाळ पूजा केल्यामुळे ते नाव परंपरेत टिकले असे वर्णन आहे. शांतचित्ताने दर्शन व स्पर्श केल्यास पापक्षय होतो आणि जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यांतून मुक्ती मिळते, असे प्रतिपादन आहे. भाद्रपद कृष्ण चतुर्दशीला उपवास व रात्रजागरण केल्याने महेश्वराचे परम धाम प्राप्त होते. वाणी, मन व कर्मदोष लिंगदर्शनाने नष्ट होतात; तसेच तिळ, सुवर्ण व वस्त्र यांचे दान विद्वानास द्यावे—मलिनता दूर होऊन तीर्थयात्रेचे फळ सिद्ध व्हावे म्हणून. अखेरीस भैरवाचे विश्वार्थ सांगितला आहे—प्रलयकाळी रुद्र भैरवरूप धारण करून जगताचा संहार/संकोच करतात; म्हणून या क्षेत्राचे नाव सार्थ ठरते. या माहात्म्याचे श्रवण केल्याने घोर पापांपासूनही मुक्ती व कल्याणफळ मिळते अशी फलश्रुती आहे।
Adhyaya 95
मृत्युञ्जयमाहात्म्यवर्णनम् / The Glory of Mṛtyuñjayeśvara (Mṛtyuñjaya Liṅga)
या अध्यायात ईश्वर प्रभास-क्षेत्रातील ‘मृत्युञ्जयेश्वर’ या विशेष लिंगाचे उपदेशात्मक माहात्म्य सांगतात. दिशानिर्देश व धनु-परिमाणांनी त्याचे स्थान दाखवून, केवळ दर्शन-स्पर्शानेही ते पापघ्न असल्याचे वर्णन केले आहे. पूर्वयुगात हेच स्थान ‘नंदीश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध होते; तेथे नंदिन नावाच्या गणाने घोर तप करून महालिंगाची स्थापना केली व नित्यपूजा केली. महामृत्युञ्जय मंत्राच्या सतत जपाने देव प्रसन्न होऊन त्याला गणेशत्व, सामीप्य आणि मुक्तिसदृश फल देतात. पुढे लिंगपूजेचा क्रम सांगितला आहे—दूध, दही, तूप, मध व ऊस-रसाने अभिषेक; कुंकुमलेपन; कापूर, उशीरा, कस्तुरीरस, चंदन व पुष्पार्पण; धूप व अगरू; सामर्थ्यानुसार वस्त्र; दीपासह नैवेद्य आणि शेवटी नमस्कार. अखेरीस वेदपारंगत ब्राह्मणाला सुवर्णदानाचे विधान असून, फलश्रुतीत जन्मफल, सर्वपापक्षय व इच्छापूर्तीचे प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 96
कामेश्वर–रतीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kameśvara and Ratīśvara: Etiology and Merits of Worship
या अध्यायात देवी व ईश्वर यांच्यात प्रश्नोत्तररूपाने तत्त्वचर्चा होते. ईश्वर प्रथम कामेश्वराच्या उत्तरेस रतीश्वराचे स्थान दिशा‑दूरपरिमाणांच्या खुणांनी सांगतात आणि फलश्रुती देतात—फक्त दर्शन व पूजनाने सात जन्मांचे पाप नष्ट होते आणि गृहभंग/कलह टळतो. मग देवी त्या स्थळाची उत्पत्ती व “रतीश्वर” या नावाचे कारण विचारते. ईश्वर आख्यायिका सांगतात—त्रिपुरारि शिवाने मनसिज कामाला दग्ध केल्यावर रती त्या ठिकाणी दीर्घ तप करते; अंगठ्याच्या टोकावर उभी राहून अनेक काळ तप केल्यावर भूमीतून माहेश्वर लिंग प्रकट होते. आकाशवाणी रतीला लिंगपूजनाची आज्ञा देऊन कामाशी पुनर्मिलनाचे वरदान देते. रतीच्या तीव्र पूजेमुळे काम पुनः प्राप्त होतो आणि ते लिंग “कामेश्वर” म्हणून प्रसिद्ध होते; रती म्हणते की पुढे जो भक्तिभावाने पूजन करील त्याला इष्टसिद्धी व शुभगती मिळेल. शेवटी चैत्र शुक्ल त्रयोदशीचे पूजन विशेष मंगलदायक व कामनापूर्तिदायक सांगितले आहे.
Adhyaya 97
योगेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Yogeśvara Liṅga)
ईश्वर महादेवीला प्रभास-क्षेत्रातील वायुभागात, कामेशाजवळ “सात धनुष्य” परिमाणात स्थित असलेल्या अत्यंत प्रभावी योगेश्वर-लिंगाचे माहात्म्य सांगतात. या लिंगाच्या दर्शनानेच पापांचा नाश होतो; पूर्वयुगात याचे नाव ‘गणेश्वर’ असे होते. कथेनुसार असंख्य बलवान गण प्रभास हे माहेश्वर क्षेत्र आहे असे जाणून तेथे आले आणि योगनियमांसह सहस्र दिव्यवर्षे कठोर तप केले. त्यांच्या षडंग-योगाने प्रसन्न होऊन वृषध्वज शिवाने त्या लिंगाला ‘योगेश्वर’ हे नाव दिले व ते योगफल देणारे ठरविले. जो विधिपूर्वक व भक्तिभावाने योगेशाची पूजा करतो, त्याला योगसिद्धी व स्वर्गसुख प्राप्त होते; ही पूजा सुवर्णमेरू व संपूर्ण पृथ्वीदानापेक्षाही श्रेष्ठ सांगितली आहे. फलपूर्णतेसाठी वृषभदानाचाही विधी सांगितला आहे. पुढे प्रभासात वसणाऱ्या ‘एकादश रुद्रां’ची नित्य पूजा-वंदना करावी, असे उपदेश आहे; त्यांची कथा ऐकल्याने क्षेत्राचे पूर्ण पुण्य मिळते, आणि त्यांना न जाणणे निंद्य मानले आहे. शेवटी सोमेश्वरपूजनानंतर शतरुद्रीय पठण करण्यास सांगितले असून, त्यामुळे सर्व रुद्रांचे पुण्य प्राप्त होते. हे रहस्य पापनाशक व पुण्यवर्धक म्हणून अध्यायाचा उपसंहार होतो.
Adhyaya 98
पृथ्वीश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Pṛthvīśvara and the Origin of Candreśvara)
या अध्यायात देवी विचारतात—तो लिंग ‘पृथ्वीश्वर’ का म्हणवला जातो आणि पुढे ‘चंद्रेश्वर’ म्हणून कसा प्रसिद्ध झाला? ईश्वर पाप-प्रणाशिनी कथा सांगून स्पष्ट करतात की हे लिंग पूर्व युगांपासून/मन्वंतरांपासून प्रसिद्ध असून प्रभास-प्रदेशात दिशा व अंतराच्या निर्देशांसह स्थित आहे. दैत्यांच्या भाराने पीडित पृथ्वी गायीचे रूप धारण करून भटकत प्रभास-क्षेत्री येते व तेथे लिंग-प्रतिष्ठेचा संकल्प करते. ती शंभर वर्षे कठोर तप करते; रुद्र प्रसन्न होऊन आश्वासन देतात की विष्णू दैत्यांचा नाश करतील आणि हे लिंग ‘धारित्री/पृथ्वीश्वर’ म्हणून ख्यात होईल. फलश्रुतीत भाद्रपद कृष्ण तृतीयेचे पूजन महायज्ञफलासमान, परिसर मोक्षदायक, आणि त्या क्षेत्रात अनायास मृत्यूही परम पद देतो असे सांगितले आहे. नंतर वराह-कल्पातील कथा येते: दक्षाच्या शापामुळे चंद्र रोगग्रस्त होऊन पृथ्वीवर पडतो, समुद्राजवळील प्रभासात येऊन पृथ्वीश्वराची सहस्र वर्षे उपासना करतो. त्यामुळे त्याची प्रभा व शुद्धी परत येते आणि लिंग ‘चंद्रेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध होते. या माहात्म्याचे श्रवण मलनाशक व आरोग्यवर्धक आहे, असे अध्यायाच्या शेवटी सांगितले आहे.
Adhyaya 99
Cakradhara–Daṇḍapāṇi Māhātmya (Establishment of Cakradhara near Somēśa and the Pacification of Kṛtyā)
ईश्वर देवीला प्रभासखंडात सोमेशाजवळ चक्रधर (सुदर्शनधारी विष्णू) आणि दंडपाणी (शैव गणेश्वर/रक्षक) एकत्र का स्थित आहेत, याचे तीर्थमाहात्म्य सांगतात. कथा पौंड्रक वासुदेव या भ्रमित राजापासून सुरू होते; तो विष्णूची चिन्हे धारण करून कृष्णाला चक्रादी आयुधे टाकण्याचे आव्हान देतो. भगवान हरि त्याचा दंभ उघड करण्यासाठी काशीमध्येच सुदर्शनाचा प्रयोग करून पौंड्रक व काशिराजाचा वध करतात. काशिराजाच्या पुत्राने शंकराची आराधना करून घोर कृत्या मिळवली; ती द्वारकेकडे धावते. विष्णू सुदर्शन सोडून तिला निष्प्रभ करतात; कृत्या काशीला पळून शंकराच्या आश्रयास जाते. देवास्त्रांच्या संघर्षामुळे लोकहानीचा धोका वाढत असता विष्णू प्रभासात कालभैरव/सोमेशाच्या सान्निध्यात येतात. दंडपाणी संयमाचा उपदेश करतात—चक्र पुन्हा सोडल्यास व्यापक अनर्थ होईल; हरि ते मान्य करून दंडपाणीजवळ चक्रधर रूपाने तेथेच निवास करतात. अखेरीस पूजाविधी व फलश्रुती—प्रथम दंडपाणी, नंतर हरि यांची क्रमाने पूजा केल्यास भक्त पापरूपी कवचातून मुक्त होऊन शुभ गती पावतात. काही चंद्रतिथी, व्रत व उपवास विघ्ननाश व मोक्षाभिमुख पुण्यासाठी विशेष सांगितले आहेत.
Adhyaya 100
सांबाय दुर्वाससा शापप्रदानवर्णनम् — Durvāsas’ Curse upon Sāmba and the Origin-Frame of Sāmbāditya
या अध्यायात शिव–देवी संवादातून प्रभासखण्डातील ‘सांबादित्य-माहात्म्य’ची कथा सुरू होते. ईश्वर देवीला उत्तर व वायव्य (उत्तर-पश्चिम) दिशेकडे निर्देश करून सांगतात की सांबाने प्रतिष्ठापित केलेले सूर्यस्वरूप ‘सांबादित्य’ प्रसिद्ध आहे. त्या प्रदेशातील तीन प्रमुख सूर्यस्थान—मित्रवन, मुण्डीर आणि तिसरे प्रभासक्षेत्र—असेही ते वर्णन करतात. पुढे देवी विचारते—सांब कोण आणि नगर त्याच्या नावाने का ओळखले जाते? ईश्वर सांगतात—सांब हा वासुदेवाचा पराक्रमी पुत्र, जांबवतीचा सुत; पितृशापामुळे त्याला कुष्ठरोग झाला. कारणकथेत दुर्वासा ऋषी द्वारावतीत येतात; तारुण्य व रूपाचा गर्व धरून सांब त्यांच्या तपस्वी रूपाचा हावभावांनी उपहास व अपमान करतो. त्यामुळे क्रुद्ध दुर्वासांनी शाप दिला की लवकरच सांबाला कुष्ठ होईल. हा अध्याय तपस्व्यांपुढे नम्रता व आदर यांचा धर्मबोध देत पुढे सांबाच्या सूर्योपासनेची व लोकहितार्थ सूर्यप्रतिष्ठेची भूमिका सिद्ध करतो।
Adhyaya 101
सांबादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Sāmba-Āditya (Sun Worship at Prabhāsa)
या अध्यायात आचरण, त्याचे परिणाम आणि प्रायश्चित्त-भक्ती यांचा धर्मोपदेशक प्रसंग येतो. नारद द्वारावतीत येऊन यादवांच्या सभेतील व्यवहार पाहतात; सांबाचा अविनय कथेला चालना देतो. मद्य व सामाजिक परिस्थितीमुळे लक्ष कसे ढळते याविषयी नारद प्रश्न उपस्थित करतात; त्यावर श्रीकृष्ण विचारपूर्वक एक परीक्षेसारखा प्रसंग घडू देतात. विहाराच्या वेळी नारद सांबाला कृष्ण व अंतःपुरातील स्त्रियांच्या समोर आणतात; मद व आवेशामुळे संयम सुटून अव्यवस्था निर्माण होते. श्रीकृष्णांचा शाप हा नीतिसूचक इशारा आहे—अवधानभंग, सामाजिक असुरक्षा आणि प्रमादाचे कर्मफळ. काही स्त्रिया अभिलषित गतीपासून पतित होतात व पुढे दस्यूंनी हरण केल्या जातात; परंतु प्रमुख राण्या स्थैर्य व मर्यादेमुळे सुरक्षित राहतात. सांबालाही कुष्ठरोगाचा शाप मिळतो आणि प्रायश्चित्ताचा मार्ग उघडतो. तो प्रभासक्षेत्री कठोर तप करतो, सूर्यदेवाची स्थापना करून निर्दिष्ट स्तोत्राने पूजन करतो; आरोग्याचा वर व आचारनियम प्राप्त करतो. यानंतर सूर्याची बारा नावे, महिन्यांशी संबंधित द्वादश आदित्य, तसेच माघ शुक्ल पंचमी ते सप्तमीपर्यंतच्या व्रताचा क्रम सांगितला आहे—करवीर पुष्पे व रक्तचंदनाने अर्चना, पूजाविधी, ब्राह्मणभोजन आणि फलश्रुती. शेवटी सांगितले आहे की हे माहात्म्य ऐकल्याने पापक्षय होतो व आरोग्य लाभते.
Adhyaya 102
कंटकशोधिनीदेवीमाहात्म्य (Glory of the Goddess Kaṇṭakaśodhinī)
या अध्यायात कण्टकशोधिनी देवीच्या तीर्थाविषयी संक्षिप्त उपदेश दिला आहे. साधकाने उत्तर दिशेच्या भागात “दोन धनुष्य” इतक्या अंतरावर असलेल्या देवीस्थानास जावे असा निर्देश आहे. देवीला महीषघ्नी, महाकाया, ब्रह्मा व देवर्षींनी पूजिलेली, तसेच रक्षणकर्ती व रणप्रिय अशी विशेषणे दिली आहेत। कारणकथेत सांगितले आहे की युगानुयुगे देवांना पीडा देणारे दैत्य—‘देवकण्टक’—हेच ‘काटे’ दूर करून देवी शुद्धी करते. आश्वयुज शुक्ल पक्षातील नवमीला पशु-नैवेद्य, पुष्पोपहार, उत्तम दीप व धूप यांसह विशेष पूजन करावे असा विधी आहे। फलश्रुतीनुसार उपासकास एक वर्ष शत्रुरहितता लाभते; आणि श्रद्धेने दर्शन घेतल्यास देवी पुत्राप्रमाणे रक्षण करते—विशेष यात्रेत किंवा नियमित दर्शनातही। शेवटी हे संक्षिप्त, पापनाशक माहात्म्य श्रवणमात्रानेही परम रक्षण देणारे आहे असे सांगितले आहे।
Adhyaya 103
कपालेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kapāleśvara (Origin and Merit of the Shrine)
अध्याय १०३ मध्ये प्रभास-क्षेत्रातील कपालेश्वराची पवित्रता व नामप्रसिद्धीची कारणकथा सांगितली आहे. ईश्वर देवीला म्हणतात—उत्तर दिशेला देवगणांनी पूजिलेले श्रेष्ठ कपालेश्वर अवश्य पाहावे. पुढे कथा दक्षयज्ञात जाते: धुळीने माखलेला, कपाल धारण केलेला एक तपस्वी तेथे येतो. ब्राह्मण त्याला यज्ञभूमीस अयोग्य मानून रागाने हाकलून देतात. तो हसत हसत कपाल यज्ञमंडपात फेकतो आणि अंतर्धान पावतो. ते कपाल पुन्हा पुन्हा प्रकट होते; दूर फेकले तरी हटत नाही. ऋषी विस्मित होऊन ठरवतात की असे अद्भुत कृत्य केवळ महादेवच करू शकतात. ते स्तोत्रे, होम आणि शतरुद्रीय पठण करून शिवाची आराधना करतात; तेव्हा शिव प्रत्यक्ष प्रकट होतात. वर मागण्यास सांगितल्यावर ब्राह्मण विनंती करतात की त्या स्थळी लिंगरूपाने ‘कपालेश्वर’ या नावाने शिव स्थिर वास करावा, कारण तेथे असंख्य कपालांची पुनरावृत्ती होते. शिव वरदान देतात आणि यज्ञ पुन्हा सुरू होतो. कपालेश्वर-दर्शनाचे फळ अश्वमेधयज्ञासमान व पूर्वजन्मांसह सर्व पापांचा नाश करणारे सांगितले आहे. मन्वंतरानुसार नामभेद (कपालेश्वर, पुढे तत्त्वेश्वर)ही दिला असून, शिवाने जाल्म/वेषांतर धारण करून या तीर्थाची महिमा प्रतिष्ठित केली असे वर्णन आहे.
Adhyaya 104
कोटीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kotīśvara Liṅga: Account of its Sacred Greatness
ईश्वर देवीला दिशानुक्रमे तीर्थयात्रेचा क्रम सांगतात—साधकाने प्रथम परम पावन कोटीश्वरास जावे आणि त्याच्या उत्तरेस असलेल्या कोटीशा (कोटीश) चेही दर्शन घ्यावे. या स्थळाचे माहात्म्य कपालेश्वराजवळ घडलेल्या एका प्राचीन प्रसंगावर आधारलेले आहे. तेथे पाशुपत तपस्वी—भस्मलेपित, जटाधारी, मुञ्जमेखला धारण करणारे, संयमी व क्रोधजयी ब्राह्मण शिवयोगी—चारही दिशांत क्षेत्र व्यापून दीर्घ तप करीत होते. ‘कोटी’ संख्येने ते मंत्रजपपरायण होऊन कपालेशाजवळ विधिपूर्वक लिंगाची स्थापना करून भक्तिभावाने पूजा करीत. महादेव प्रसन्न होऊन त्यांना मुक्ति देतात; कारण तेथे कोटी ऋषींनी सिद्धी प्राप्त केली, म्हणून ते लिंग पृथ्वीवर ‘कोटीश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. कोटीश्वराची भक्तिपूर्वक पूजा केल्यास कोटी मंत्रजपाचे फळ मिळते; तसेच येथे वेदपारंगत ब्राह्मणास सुवर्णदान केल्यास कोटी होमाइतके पुण्य मिळते—आणि ही यात्रा सम्यक् फलदायी असल्याचे प्रतिपादन केले आहे.
Adhyaya 105
ब्रह्ममाहात्म्यवर्णनम् (Brahmā-Māhātmya: Theological Discourse on Brahmā’s Sanctity at Prabhāsa)
ईश्वर प्रभासक्षेत्रातील एक “गुप्त, श्रेष्ठ स्थान” उलगडून सांगतात, जे सर्वथा पावन व सर्वांना शुद्ध करणारे आहे. तेथील दिव्य सान्निध्यांचे वर्णन करून ते म्हणतात—येथे केवळ दर्शनमात्रानेही जन्मजन्य घोर पापमल नष्ट होतो आणि मुक्तीचा मार्ग खुला होतो. देवी विचारते—इतरत्र वृद्धरूपाने वर्णिलेला ब्रह्मा येथे “बालरूपी” का म्हटला आहे? तसेच स्थान, काळ, पूजाविधी आणि यात्रेचा क्रम काय? ईश्वर सांगतात—सोमनाथाच्या ईशान्य दिशेला ब्रह्माचे परम स्थान आहे; ब्रह्मा आठ वर्षांचा असताना तेथे येऊन कठोर तप करतो आणि विशाल विधींसह सोमनाथलिंगाच्या स्थापना/प्रतिष्ठेत सहभागी होतो. यानंतर काळगणनेचे तांत्रिक निरूपण येते—त्रुटीपासून मुहूर्तापर्यंतची मापे, मास-वर्षरचना, युग व मन्वंतरमान, मनू व इंद्रांची नावे, तसेच ब्रह्माच्या महिन्यातील कल्पांची यादी; वर्तमान कल्प “वराहकल्प” म्हणून ओळखला जातो. शेवटी ब्रह्मा–विष्णू–रुद्र त्रयीचे ऐक्य व अद्वैतभाव प्रतिपादित होतो—कार्यभेदाने शक्ती वेगळी भासली तरी तत्त्वतः एकच; म्हणून यात्राफल इच्छिणाऱ्यांनी प्रथम ब्रह्माचा सन्मान करावा आणि पंथद्वेष टाळावा।
Adhyaya 106
ब्राह्मणप्रशंसा-वर्णनम् (Praise of Brahmins and Conduct in Prabhāsa-kṣetra)
या अध्यायात देवी विचारते—प्रभासक्षेत्री बालरूपाने प्रकट झालेला पितामह (ब्रह्मा), जो अद्वैत ब्रह्मस्वरूप आहे, त्याची पूजा कशी करावी; कोणते मंत्र व विधिनियम लागू होतात; तसेच क्षेत्रात राहणारे ब्राह्मण कोणकोणत्या प्रकारचे आहेत आणि त्यांच्या निवासामुळे क्षेत्रफल कसे मिळते. ईश्वर उत्तर देतात की ब्राह्मण हे पृथ्वीवरील देवतेचे प्रत्यक्ष रूप आहे; त्यांचा सन्मान करणे देवपूजेसमान, काही ठिकाणी त्याहूनही श्रेष्ठ मानले आहे. ब्राह्मणांची परीक्षा घेणे, त्यांचा अपमान करणे किंवा त्यांना इजा करणे निषिद्ध आहे—ते गरीब, आजारी किंवा अपंग असले तरीही. हिंसा व अवमान यांचे भयंकर दुष्परिणाम सांगितले आहेत आणि अन्न-पाणी देणे व अतिथिसत्कार हा ब्राह्मणपूजेचा मुख्य मार्ग मानला आहे. यानंतर प्रभासात राहणाऱ्या ब्राह्मणांच्या विविध वृत्ती/जीवनपद्धतींचे वर्गीकरण दिले आहे—व्रत, तप, नियम, भिक्षावृत्ती किंवा उपजीविकेची रीती इत्यादी लक्षणांसह. शेवटी सांगितले आहे की शिस्तबद्ध, वेदनिष्ठ ब्राह्मणच बाल-पितामहाची योग्य उपासना करतात; मोठ्या अपराधांनी दूषित असलेल्यांनी त्या पूजेजवळ जाऊ नये।
Adhyaya 107
बालरूपी-ब्रह्मपूजाविधानम्, रथयात्रा-विधिः, नामशत-स्तोत्र-माहात्म्यम् (Bālarūpī Brahmā Worship Procedure, Chariot-Festival Protocol, and the Merit of the Hundred Names)
या अध्यायात ईश्वर विधी व तत्त्व यांसह उपदेश करतात. भक्तीचे मानसी, वाचिकी व कायिकी असे तीन प्रकार सांगून, तिच्या प्रवृत्ती लौकिकी, वैदिकी व आध्यात्मिकी अशा भेदांनी स्पष्ट केल्या आहेत. पुढे प्रभास-क्षेत्रात बालरूपी ब्रह्मदेवाची विशेष पूजा-विधी दिली आहे—तीर्थस्नान, मंत्रोच्चारासह पंचगव्य व पंचामृत अभिषेक, देहावर न्यास-क्रम, द्रव्यशुद्धी, पुष्प-धूप-दीप-नैवेद्यादी उपचार, तसेच वेदसमूह व सद्गुण यांनाही पूज्य मानून सन्मान करण्याची रीती। कार्त्तिक महिन्यात, विशेषतः पौर्णिमेच्या सुमारास, रथयात्रा-विधी वर्णिला आहे—नगरजनांची कर्तव्ये, विधीतील सावधानता, आणि सहभागी व दर्शनार्थी यांना मिळणारे फल. त्यानंतर ब्रह्मदेवाच्या स्थान-संबंधित नामरूपांची दीर्घ सूची येते, जी तीर्थ-भूगोलाचा निर्देश करते. फलश्रुतीत नामशत-स्तोत्रपाठ व योग्य आचरण पापनाशक व महापुण्यदायक असल्याचे सांगितले असून, प्रभासातील पद्मक-योगासारख्या दुर्मिळ कालयोगांचे विशेष माहात्म्यही नमूद आहे। अखेरीस महोत्सवकाळी तेथे निवास करणाऱ्या ब्राह्मणांसाठी जप-पाठाची शिफारस आणि भूमिदानासह ठराविक वस्तुदानाचे विधान केले आहे।
Adhyaya 108
प्रत्यूषेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Pratyūṣeśvara
ईश्वर देवीला सांगतात की सोमनाथक्षेत्राच्या ईशान दिशेला ठराविक अंतरावर वसूंनी पूजलेले एक परम लिंग आहे—चतुर्मुख, देवांना प्रिय. त्याचे नाव प्रत्यूषेश्वर असून ते महापातकनाशक आहे; केवळ दर्शनानेही सात जन्मांचे संचित पाप नष्ट होते असे म्हटले आहे. देवी विचारते—प्रत्यूष कोण आणि हे लिंग कसे प्रतिष्ठित झाले? ईश्वर वंशकथा सांगतात—ब्रह्मपुत्र दक्षाने आपल्या कन्यांचा धर्माशी संबंध लावला; त्यांतील विश्वेपासून आठ पुत्र झाले, तेच अष्टवसु: आप, ध्रुव, सोम, धर, अनल, अनिल, प्रत्यूष आणि प्रभास. पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने प्रत्यूष प्रभासक्षेत्री आला, ते कामद तीर्थ जाणून महादेवाची स्थापना केली व शंभर दिव्यवर्षे एकाग्र तप केले. प्रसन्न होऊन महादेवाने देवल नावाचा पुत्र दिला; तो श्रेष्ठ योगी म्हणून स्तुत झाला, म्हणून लिंग प्रत्यूषेश्वर म्हणून प्रसिद्ध झाले. येथे उपासना केल्यास अपुत्रिकालाही स्थिर वंशपरंपरा मिळते. प्रत्यूषकाळी (पहाटे) दृढ भक्तीने पूजन केल्यास ब्रह्महत्याजन्य सहित घोर पापही नष्ट होते. पूर्ण तीर्थफलासाठी वृषदान सांगितले आहे आणि माघ कृष्ण चतुर्दशीच्या रात्री जागरण केल्यास सर्व दान-यज्ञांचे फल मिळते असे वर्णन आहे।
Adhyaya 109
अनिलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Anileśvara Māhātmya—Description of the Glory of Anileśvara)
ईश्वर महादेवीला श्रेष्ठ अनिलेश्वर तीर्थाकडे जाण्याचा उपदेश करतात। हे स्थान उत्तर दिशेला तीन धनुष्य अंतरावर असल्याचे सांगितले आहे. तेथील लिंग ‘महाप्रभाव’ असून त्याचे दर्शन घेतल्याने पापांचा नाश होतो. कथेत अनिलाला वसूंमध्ये पाचवा मानले आहे. त्याने श्रद्धेने महादेवाची उपासना करून शिवाला प्रत्यक्ष केले आणि विधिपूर्वक लिंगाची स्थापना केली. ईशाच्या कृपेने त्याचा पुत्र मनोजव अत्यंत बलवान व वेगवान झाला; त्याची गती कोणालाही कळत नाही—हा देवकृपेचा दृष्टांत आहे. जो त्या मूर्ती/स्थळाचे दर्शन करतो तो क्लेशमुक्त राहतो; अपंगत्व व दारिद्र्याचा अभाव आणि मंगलफल प्राप्त होते असे वर्णन आहे. लिंगावर एकच पुष्प अर्पण केले तरी सुख, सौभाग्य व सौंदर्य मिळते. हे पापनाशक माहात्म्य ऐकून व अनुमोदन केल्यास अभिष्ट सिद्ध होते—अशी फलश्रुती आहे.
Adhyaya 110
प्रभासेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Prabhāseśvara (Installation, Austerity, and Pilgrimage Observance)
ईश्वर देवीला गौरी-तपोवनातून पश्चिमेकडे जाऊन परम पवित्र प्रभासेश्वर तीर्थास भेट देण्यास सांगतात. ते स्पष्ट करतात की हे क्षेत्र सात धनुष्यांच्या परिघात प्रसिद्ध आहे आणि तेथील महान लिंग अष्टम वसु ‘प्रभास’ यांनी प्रतिष्ठापित केले आहे. यानंतर प्रभासाची संततीप्राप्तीची इच्छा, त्याने केलेली महालिंग-प्रतिष्ठा आणि ‘आग्नेयी’ नावाची दीर्घ तपश्चर्या—शंभर दिव्य वर्षे—यांचे वर्णन येते. अखेरीस रुद्र प्रसन्न होऊन इच्छित वर देतात. प्रसंगाने भुवना (बृहस्पतीची बहीण) ही प्रभासाची पत्नी सांगितली आहे; त्यांच्या वंशाचा संबंध विश्वकर्मा—जगाचा दिव्य शिल्पी-स्रष्टा—आणि अत्यंत सामर्थ्यवान तक्षक यांच्याशी जोडला आहे. अध्यायाचा शेवट यात्रेकरूंसाठी व्रत-विधानाने होतो—माघातील चतुर्दशीला समुद्र-संगमावर स्नान, शतरुद्रीय जप, संयम (भूमिशय्या व उपवास), पंचामृताने लिंगाभिषेक, विधिपूर्वक पूजा आणि इच्छेनुसार वृषदान. याचे फळ पापशुद्धी व सर्वांगीण समृद्धी असे सांगितले आहे.
Adhyaya 111
रामेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यवर्णन — Rāmeśvara Kṣetra Māhātmya (at Puṣkara)
ईश्वर देवीला पुष्करजवळील ‘अष्टपुष्कर’ नावाच्या कुंडाचे स्थानिक माहात्म्य सांगतात—असंयमी जनांना ते दुर्लभ, पापहर आणि अत्यंत पुण्यदायक आहे. तेथे रामाने स्थापिलेल्या ‘रामेश्वर’ लिंगाचे वर्णन येते; केवळ दर्शन-पूजनानेही प्रायश्चित्त होते आणि ब्रह्महत्येसारख्या महापापातून मुक्ती मिळते असे सांगितले आहे. देवी अधिक विस्ताराने विचारते—सीता-लक्ष्मणासह राम तेथे कसे आले आणि लिंगप्रतिष्ठा कशी झाली. ईश्वर रामचरित्राचा संदर्भ देतात—रावणवधासाठी अवतार, नंतर ऋषिशापामुळे वनवास; प्रवासात प्रभासप्रदेशात आगमन. विश्रांतीनंतर रामाला दशरथाचे स्वप्न पडते; तो ब्राह्मणांचा सल्ला घेतो. ब्राह्मण स्वप्नाला पितृसंकेत मानून पुष्करतीर्थी श्राद्ध करण्याचा विधी सांगतात. राम योग्य ब्राह्मणांना बोलावतो, लक्ष्मणाला फळे आणायला पाठवतो, सीता अर्पणसामग्री तयार करते. श्राद्धकाळी ब्राह्मणांत आपल्या पितृकुलाची साक्षात उपस्थिती जाणवून सीता लज्जेने दूर होते; तिच्या अनुपस्थितीने राम क्षणभर रागावतो, नंतर सीता कारण सांगते—आणि हाच प्रसंग पुष्करजवळ रामेश्वरलिंगस्थापनेशी जोडला जातो. अखेरीस फलश्रुती—भक्तीने पूजन केल्यास परमगती मिळते. विशेषतः द्वादशी तसेच चतुर्थी/षष्ठीच्या विशिष्ट संयोगांत केलेले श्राद्ध अमाप फल देते; पितृतृप्ती बारा वर्षे टिकते. अश्वदानाला अश्वमेधयज्ञासमान पुण्य सांगितले आहे. हा प्रभासखण्डातील या विभागाचा १११वा अध्याय असल्याचे नमूद केले आहे।
Adhyaya 112
लक्ष्मणेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Lakṣmaṇeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Lakṣmaṇeśvara)
अध्याय ११२ मध्ये ईश्वर देवीला प्रवासवर्णनाच्या शैलीत उपदेश करतात व रामेशाच्या पूर्वेस तीस धनुष्य अंतरावर असलेल्या प्रसिद्ध लक्ष्मणेश्वर तीर्थाचे महात्म्य सांगतात. तेथील लिंग तीर्थयात्रेदरम्यान लक्ष्मणाने प्रतिष्ठापित केले असे वर्णन आहे; ते महापापहर व देवांनी पूजिलेले आहे. भक्तीची पद्धती येथे सांगितली आहे—नृत्य, गीत, वाद्यांसह पूजन, होम व जप, तसेच ध्यान-समाधीत स्थिर होऊन आराधना; याचे फल ‘परमा गती’ असे म्हटले आहे. दानविधीही ठरविला आहे—गंध, पुष्प इत्यादी क्रमाने अर्पण करून देवतेचा सन्मान केल्यावर योग्य द्विजाला अन्न, जल व सुवर्ण दान करावे. माघ महिन्यातील कृष्ण चतुर्दशीला विशेष महत्त्व देऊन त्या दिवशी स्नान, दान व जप अक्षय फल देतात असे प्रतिपादन आहे. शेवटी हा अध्याय प्राभास खंड व प्राभासक्षेत्र-माहात्म्याच्या अंतर्गत असल्याचे सूचित केले आहे.
Adhyaya 113
जानकीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Jānakīśvara Māhātmya: Account of the Glory of Jānakīśvara)
या अध्यायात ईश्वर देवीला सांगतात की प्रभासक्षेत्राच्या नैऋत्य दिशेला, रामेश/रामेशानाच्या जवळ ‘जानकीश्वर’ नावाचे श्रेष्ठ लिंग आहे. ते सर्व प्राण्यांचे पापहर आहे आणि पूर्वी जानकी (सीता) हिने विशेष भक्तीने त्याची पूजा केली होती. लिंगाच्या नामपरंपरेचे वर्णनही येते—प्रथम ‘वसिष्ठेश’, त्रेतायुगात ‘जानकीश’ म्हणून प्रसिद्ध, आणि पुढे साठ हजार वालखिल्य ऋषींना तेथे सिद्धी प्राप्त झाल्याने ‘सिद्धेश्वर’ हे नाव प्राप्त झाले. कलियुगात ते शक्तिमान ‘युगलिंग’ म्हणून वर्णिले आहे; त्याचे दर्शनमात्र भक्तांना दुर्भाग्यजन्य दुःखातून मुक्त करते। स्त्री-पुरुष दोघांसाठी समान पूजाविधान सांगितले आहे—लिंगस्नान/अभिषेक इत्यादी. विशेष व्रतात पुष्करतीर्थात स्नान करून नियम, सदाचार व संयमित आहार पाळत एक महिना अखंड पूजा केल्यास प्रतिदिनचे पुण्य अश्वमेधापेक्षाही अधिक म्हटले आहे. माघ महिन्याच्या तृतीयेला स्त्रीने केलेली पूजा तिच्या कुलापर्यंतचा शोक व दुर्भाग्य दूर करते. शेवटी फलश्रुतीत या माहात्म्याचे श्रवण पापनाश करून मंगल प्रदान करते असे सांगितले आहे।
Adhyaya 114
वामनस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् | Vāmana-Svāmin Māhātmya (Glorification of Vāmana Svāmin)
ईश्वर देवीला ‘वामन-स्वामी’ नावाच्या विष्णु-तीर्थास जाण्याचा उपदेश करतात. हे तीर्थ पापप्रणाशक व सर्वपातकनाशक असून पुष्कराच्या नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) भागाजवळ आहे असे सांगितले आहे. येथे बलिबंधनाची कथा येते—त्रिविक्रम विष्णूची तीन पावले: पहिले पाऊल या स्थानी उजव्या पायाने, दुसरे मेरुशिखरावर, आणि तिसरे आकाशात; तिसऱ्या पावलाने विश्वसीमा भेदली जाते व तेथून जल प्रकट होऊन ‘विष्णुपदी’ गंगा म्हणून प्रसिद्ध होते। ‘पुष्कर’ या शब्दाची व्युत्पत्ती ‘आकाश’ व ‘जल’ या अर्थांनी सांगून, प्रजापती-संबंधित पवित्र संगमत्व अधोरेखित केले आहे. येथे स्नान करून हरिपदचिन्हाचे दर्शन घेतल्यास हरिच्या परमधामाची प्राप्ती, पिंडदानाने पितरांची दीर्घ तृप्ती, तसेच नियमशील ब्राह्मणास पादुका दान केल्यास विष्णुलोकात सन्मानित वाहनप्राप्तीचे पुण्य वर्णिले आहे. वसिष्ठांची गाथा उद्धृत करून तीर्थाची शुद्धिकारक महिमा दृढ केली आहे।
Adhyaya 115
Puṣkareśvaramāhātmya-varṇana (Glorification of Puṣkareśvara)
ईश्वर महादेवीला प्रभास-क्षेत्रातील तीर्थयात्रेचा क्रम सांगतात—प्रथम परमप्रसिद्ध पुष्करेश्वरास जावे, नंतर त्याच्या दक्षिणेस स्थित जानकीश्वराचे दर्शन-पूजन करावे. पुष्करेश्वर-लिंग अत्यंत प्रभावी मानले आहे; त्याची कीर्ती आदर्श उपासनेने सिद्ध झाली—ब्रह्मपुत्र (ब्रह्मदेवाचा पुत्र) आणि ऋषी सनत्कुमार यांनी सुवर्ण पुष्कर-पुष्पांनी विधिपूर्वक आराधना केली, म्हणूनच नाव व महिमा प्रसिद्ध झाली। अध्यायात विधीफलाचा नियमही सांगितला आहे—गंध, पुष्प इत्यादी अर्पण करून भक्तिभावाने, क्रमाने व योग्य विधीने केलेले पूजन ‘पुष्करी-यात्रा’ पूर्ण केल्यासारखे मानले जाते. हे स्थान ‘सर्व-पातक-नाशन’ म्हणून विख्यात असून, यात्रा ही नैतिक शुद्धी आणि शिस्तबद्ध भक्तिमार्ग यांचे साधन ठरते।
Adhyaya 116
शंखोदककुण्डेश्वरीगौरीमाहात्म्य (Glory of Śaṅkhodaka Kuṇḍa and Kuṇḍeśvarī/Gaurī)
ईश्वर देवीला सांगतात की प्रभास क्षेत्रात ‘कुंडेश्वरी’ नावाचे देवीस्थान आहे, जी सौभाग्य देणारी तसेच पाप व दारिद्र्य नष्ट करणारी आहे. दिशा व अंतराच्या खुणांसह त्या स्थळाचे वर्णन केले आहे. तिच्या जवळ ‘शंखोदक कुंड’ नावाचे जलतीर्थ आहे, जे सर्व पापांचा नाश करणारे मानले जाते. कथेनुसार विष्णूंनी शंख नावाच्या असुराचा वध करून त्याचे मोठे शंखासारखे शरीर प्रभासात आणून धुतले; त्यातूनच हे प्रभावी तीर्थ प्रतिष्ठित झाले. शंखनाद ऐकून देवी तेथे येते व कारण विचारते; या प्रसंगातून ‘कुंडेश्वरी’ आणि ‘शंखोदक’ ही नावे प्रचलित झाली. माघ महिन्यातील तृतीया तिथीला येथे पूजन केल्यास स्त्री-पुरुषांना ‘गौरीपद’ (गौरीचे धाम/अवस्था) प्राप्त होते असे विधान आहे. तीर्थफळ इच्छिणाऱ्यांसाठी दानधर्म सांगितला आहे—दांपत्याला भोजन देणे, कंचुक/वस्त्रदान करणे, आणि गौरीस्वरूपिणी स्त्रियांना भोजन घालणे।
Adhyaya 117
भूतनाथेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Bhūtanātheśvara)
या अध्यायात प्रभासखण्डात ईश्वर महादेवीला भूतनाथेश्वराचे माहात्म्य सांगतात. भक्ताला कुण्डेश्वरीच्या ईश-भागाजवळ, ‘वीस धनुष्य’ अंतरावर असलेल्या भूतनाथेश्वर-हराचे दर्शन-पूजन करण्याचा मार्गदर्शक निर्देश दिला आहे. हे लिंग अनादि-निधन असून ‘कल्प-लिंग’ या नावाने वर्णिले आहे; युगानुसार नामभेदही सांगितला आहे—त्रेतायुगात ‘वीरभद्रेश्वरी’ म्हणून स्मरण, आणि कलियुगात ‘भूतेश्वर/भूतनाथेश्वर’ म्हणून प्रसिद्धी. द्वापराच्या एका संधिकाळी असंख्य भूतांनी या लिंगाच्या प्रभावाने परम सिद्धी मिळवली—यामुळेच पृथ्वीवर या देवस्थानाचे नाव स्थिर झाले. कृष्णचतुर्दशीच्या रात्री विशेष व्रत सांगितले आहे: शंकराची पूजा करून दक्षिणाभिमुख होऊन अघोराची उपासना करावी; संयम, निर्भयता व ध्यान-एकाग्रता राखल्यास लोकात उपलब्ध अशी कोणतीही सिद्धी प्राप्त होते. तिळ व सुवर्णदान तसेच पितरांसाठी पिंडदान प्रेतत्वमुक्तीसाठी श्रेष्ठ मानले आहे. शेवटी फलश्रुती—श्रद्धेने वाचन किंवा श्रवण केल्यास पापसंचय नष्ट होऊन शुद्धी वाढते.
Adhyaya 118
गोप्यादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gopyāditya (Sun consecrated by the Gopīs)
ईश्वर देवीला प्राभास-क्षेत्रात दिशादर्शक व अंतरचिन्हांनी सूचित केलेल्या अत्यंत प्रशंसित सूर्यतीर्थ ‘गोप्यादित्य’ येथे जाण्याचा उपदेश करतात; ते महापाप-नाशक स्थान मानले आहे. पुढे ते त्या देवस्थानाची उत्पत्ती सांगतात—कृष्ण यादवांसह प्राभासाला येतो; गोपी आणि कृष्णपुत्रही तेथे असतात. दीर्घ वास्तव्यकाळात अनेक नावांनी अनेक शिवलिंगांची प्रतिष्ठापना होते; ध्वज, प्रासाद व विविध चिन्हांनी शोभलेले लिंग-घन पवित्र क्षेत्र निर्माण होते. कथेत सोळा ‘मुख्य’ गोपींची नावे येतात व त्यांना चंद्रकलांशी संबंधित शक्ती/कला म्हणून अर्थ लावला आहे. कृष्णाला जनार्दन/परमात्मा आणि गोपींना त्याच्या शक्ती म्हणून निरूपित केले आहे. नारदादी ऋषी व स्थानिक जनांसह गोपी विधिपूर्वक प्रतिष्ठा करून सूर्यप्रतिमा स्थापन करतात; दानधर्मही होतो. तेव्हा देव ‘गोप्यादित्य’ या नावाने प्रसिद्ध होऊन शुभफल देणारा व पापहरण करणारा मानला जातो. अखेरीस आचार-विधान दिले आहे—गोप्यादित्यभक्तीला तपस्या व समृद्ध यज्ञांच्या तुल्य फलदायी म्हटले आहे; माघ शुद्ध सप्तमीची प्रातःपूजा विशेष प्रशंसित असून पितरांचेही कल्याण घडवते. तसेच शुचिता-नियम, विशेषतः तेलस्पर्श व निळे/लाल वस्त्र यांचे निषेध आणि त्यांवरील प्रायश्चित्त, साधकांसाठी नैतिक-वैदिक संरक्षण म्हणून सांगितले आहे।
Adhyaya 119
बलातिबलदैत्यघ्नीमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of the Goddess who Slays Bala and Atibala)
या अध्यायात देवी विचारतात—स्थानिक देवीला “बलातिबल-दैत्यघ्नी” अशी कीर्ती कशी मिळाली? ईश्वर शुद्धीकारक आख्यायिका सांगतात: रक्तासुराचे पुत्र बल व अतिबल प्रचंड पराक्रमी होऊन देवांना जिंकतात, नामांकित सेनापती व विशाल सैन्याच्या बळावर अत्याचारी राज्य प्रस्थापित करतात. देव व देवरषी एकत्र येऊन भगवतीची शरण घेतात आणि दीर्घ स्तोत्राने तिची स्तुती करतात—शाक्त-शैव-वैष्णव स्वरूपांत तिला जगदाधार शक्ती, सर्वशरण्या म्हणून गौरवितात. तेव्हा देवी सिंहवाहिनी, बहुभुजा, आयुधधारिणी अशा उग्र रणरूपात प्रकट होऊन महायुद्धात दैत्यसैन्याचा सहज संहार करते व धर्मव्यवस्था पुनःस्थापित करते. ही विजयकथा प्रभास-क्षेत्राशी जोडली जाते: अंबिका तेथे वास करते आणि बल-अतिबलांचा वध करणारी म्हणून प्रसिद्ध होते; तिच्या सोबत चौसष्ट योगिनींचा परिवारही वर्णिला आहे. देवीच्या विनंतीवर ईश्वर योगिनींची नावे सांगून उपासनेचे मार्गदर्शन करतात—भक्तीने चंडिकेची स्तुती, चतुर्दशी, अष्टमी, नवमी इत्यादी तिथींना व्रत-उपवास व नियमपूजा, तसेच समृद्धी व संरक्षणासाठी उत्सव. शेवटी हे माहात्म्य पापनाशक व प्रभासदेवीच्या भक्तांसाठी सर्वार्थसाधक असल्याचे सांगितले आहे।
Adhyaya 120
गोपीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gopīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Gopīśvara)
या अध्यायात ईश्वर महादेवीला शैव तत्त्वाचा उपदेश करतात आणि यात्रेकरूस उत्तर दिशेला ‘तीन धनुष्य’ अंतरावर असलेल्या, अनुपम गोपीश्वर-तीर्थाकडे जाण्याची आज्ञा देतात. हे स्थान पाप-शमन करणारे असून गोपींनी येथे शिवलिंगाची प्रतिष्ठा केली—अशी प्रतिष्ठा-कथा देवतेच्या स्थानिक महिमेला अधिष्ठान देते. पुढे संक्षिप्त पूजाविधान सांगितले आहे—पुत्रप्राप्तीसाठी महादेव/महेश्वराची उपासना करावी; तो मनुष्यांच्या सर्व अभिष्टांची पूर्तता करतो आणि विशेषतः संततिप्रद आहे. चैत्र शुक्ल तृतीयेच्या दिवशी गंध, पुष्प व नैवेद्य अर्पून केलेली पूजा इच्छित फल देते, असा काल-नियमही दिला आहे. शेवटी प्रभास-क्षेत्रातील गोपीश्वराच्या पावन माहात्म्याचे संक्षेपाने फलश्रुतीसहित वर्णन केले आहे।
Adhyaya 121
जामदग्न्येश्वरमाहात्म्य (Glory of Jāmadagnyēśvara Liṅga)
या अध्यायात प्रभासक्षेत्री जामदग्न्येश्वर लिंगाची उत्पत्ती व महिमा शैव स्थान-पुराणरूपाने सांगितली आहे. ईश्वर तीर्थयात्रेचा क्रम वर्णन करतात; त्यात रामजामदग्न्य (परशुराम) यांनी स्थापिलेल्या रामेश्वराचा उल्लेख येतो, तसेच गोपीश्वराच्या निकट अंतरचिन्हासह एक अत्यंत प्रभावी, पापनाशक लिंगाचे स्थान दर्शविले आहे. कथेत परशुरामांचा गंभीर नैतिक संघर्ष उलगडतो—पित्याच्या आज्ञेने मातृहत्येचे कर्म, त्यानंतरचा पश्चात्ताप, जमदग्नींचे प्रसादन आणि वरदानाने रेणुकेचे पुनर्जीवन। वर मिळूनही परशुराम प्रभासात अद्भुत तप करतात, महादेव शंकराची स्थापना करतात आणि ईश्वरप्रसाद व इच्छित फल प्राप्त करतात; महेश्वर तेथे सन्निध राहतात. पुढे क्षत्रियांविरुद्ध परशुरामांची मोहिम, कुरुक्षेत्र व पञ्चनद येथे केलेली कर्मे, पितृऋण-निरसन आणि पृथ्वीचे ब्राह्मणांना दान यांचा संक्षेप आहे. फलश्रुतीत सांगितले आहे की या लिंगपूजेमुळे महापापीही सर्व दोषांपासून मुक्त होऊन उमापतीच्या लोकास पोहोचतो; तसेच कृष्णपक्ष चतुर्दशीला जागरण केल्यास अश्वमेधसमान फल व स्वर्गीय आनंद मिळतो।
Adhyaya 122
चित्राङ्गदेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Citrāṅgadeśvara
या अध्यायात ईश्वर देवीला प्राभास-क्षेत्रातील ‘चित्राङ्गदेश्वर’ या विशिष्ट लिंगाचे माहात्म्य संक्षेपाने सांगतात. प्रवास-सूचनाही दिली आहे—हे लिंग नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) दिशेला सुमारे वीस धनुष्य अंतरावर आहे. या देवस्थानाची प्रतिष्ठा गंधर्वराज चित्राङ्गदाने केली. स्थळाची पावनता ओळखून त्याने कठोर तप केले, महेश्वराची आराधना करून प्रसन्न केले आणि तेथे लिंग स्थापन केले. भावपूर्वक येथे पूजन करणाऱ्यास गंधर्वलोकाची प्राप्ती होते व गंधर्वांचे सान्निध्य लाभते. शुक्ल त्रयोदशीला विधिपूर्वक शिवस्नान करून, क्रमाने विविध पुष्पे, सुगंध-द्रव्ये व धूप यांनी पूजा करण्याचे विधान सांगितले आहे. योग्य विधी आणि अंतःकरणातील भाव यांसह केलेली उपासना सर्व इच्छित कार्यांची पूर्ण सिद्धी देते, असे फल सांगितले आहे.
Adhyaya 123
रावणेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Rāvaṇeśvara (Foundation Narrative of the Rāvaṇeśvara Liṅga)
ईश्वर देवीला प्रभास-क्षेत्री रावणेश्वराचे माहात्म्य सांगतात. त्रिलोकी-विजयाच्या हेतूने रावण पुष्पक-विमानाने जात असताना विमान आकाशातच अचानक थांबते—या क्षेत्रात शिवाची मर्यादा असल्याने पुढे जाणे अशक्य, असा संकेत. रावण प्रहस्ताला चौकशीस पाठवतो; तो सोमेश्वर (शिव) देवगणांनी स्तुत होताना व वलखिल्यादी तपस्वीसमुदायांनी सेवित होताना पाहतो आणि सांगतो की शिवाच्या अनतिक्रम्य उपस्थितीमुळे विमान पुढे जाऊ शकत नाही. रावण स्वतः उतरून भक्तिभावाने पूजन करतो; भयाने स्थानिक लोक पळून जातात आणि देवालयाचा परिसर रिकाम्यासारखा दिसतो. तेव्हा एक अशरीरी वाणी धर्मादेश देते—देवाच्या यात्राकाळात अडथळा करू नको; दूरवरून द्विजाती यात्रेकरू येतात, त्यांना संकटात टाकू नको. तसेच सोमेश्वराचे केवळ दर्शन झाले तरी बाल्य, यौवन व वृद्धावस्थेत साचलेले दोष धुतले जातात, असेही सांगितले जाते. मग रावण तेथे लिंगाची स्थापना करून ‘रावणेश्वर’ नामाने उपासना करतो, उपवास व रात्रजागरण करतो आणि गीत-वाद्यांनी आराधना करतो. शिव वर देतात—येथे त्यांचे नित्य सान्निध्य राहील, रावणाला लौकिक उत्कर्ष मिळेल, आणि या लिंगाचे पूजक दुर्जेय होऊन सिद्धी प्राप्त करतील. रावण पुढे आपल्या मोहिमेस निघून जातो; अध्याय तीर्थाची पवित्रता व पूजा-फलाची मर्यादा स्पष्ट करतो.
Adhyaya 124
सौभाग्येश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Saubhāgyeśvarī / The Saubhāgya-Granting Gaurī Shrine)
या अध्यायात शिव–देवी संवादातून पश्चिम दिशेतील गौरीच्या एका विशेष तीर्थाचे वर्णन येते, जिथे देवी ‘सौभाग्येश्वरी’ म्हणून वैवाहिक मंगल व कल्याण देणारी मानली जाते. स्थळाची ओळख ‘रावणेश’ असा रावणाशी संबंधित उल्लेख आणि ‘पाच धनुष्यांचा समूह’ अशा स्थानसूचक नावाने करून दिली आहे. कारणकथेत अरुंधती देवीने सौभाग्यप्राप्तीच्या इच्छेने तेथे गौरीपूजेत तल्लीन होऊन कठोर तप केले व देवीच्या प्रभावाने परम सिद्धी मिळवली असे सांगितले आहे. माघ शुद्ध तृतीया हा विशेष पुण्यकाल मानला आहे. फलश्रुती स्पष्ट आहे—जो भक्तिभावाने सौभाग्येश्वरीची उपासना करतो, त्याला या जन्मातच नव्हे तर पुढील जन्मांतही सौभाग्य प्राप्त होते.
Adhyaya 125
पौलोमीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Paulomīśvara Māhātmya (Glorification of the Paulomīśvara Liṅga)
या अध्यायात ईश्वर क्षेत्राची दिशा‑स्थिती व अंतर सांगून देवांना प्रिय असे ‘महालिंग’ वर्णित करतात. हे लिंग कामप्रद व सर्वपातक‑नाशक असून पौलोमीने प्रतिष्ठापित केल्यामुळे ‘पौलोमीश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. तारकाशी झालेल्या संघर्षात देव पराभूत होतात आणि इंद्र शोक‑भयाने व्याकुळ होतो. इंद्राच्या विजयासाठी इंद्राणी शंभूची उपासना करते; महादेव प्रसन्न होऊन भविष्यवाणी करतात की षण्मुख (सहामुखी) पराक्रमी पुत्र उत्पन्न होईल व तोच तारकाचा वध करील. जो भक्त पौलोमीश्वर लिंगाची पूजा करतो तो शिवाचा गण होऊन त्यांच्या सान्निध्याला पोहोचतो. शेवटी इंद्र तेथे निवास करून दुःख‑भयातून मुक्त होतो; म्हणून हे तीर्थ आश्रय व पुण्यक्षेत्र म्हणून महत्त्वाचे ठरते.
Adhyaya 126
Śāṇḍilyeśvara-māhātmya (Glory of Śāṇḍilyeśvara)
ईश्वर देवीला उपदेश करतात की ब्रह्माच्या पश्चिम विभागात, सांगितलेल्या चिन्हांनुसार व अंतर-निर्देशांप्रमाणे स्थित असलेल्या परम शाण्डिल्येश्वर लिंगाकडे जा. हे लिंग अत्यंत प्रभावी आहे; केवळ दर्शनमात्रानेही पाप-नाश व मल-क्षय होतो, असे या अध्यायात सांगितले आहे. यानंतर ब्रह्मर्षी शाण्डिल्य यांचे वर्णन येते—ते ब्रह्माचे सारथी, तपस्वी, तेजस्वी, ज्ञाननिष्ठ व जितेंद्रिय आहेत. ते प्रभास क्षेत्रात येऊन घोर तप करतात, सोमेशाच्या उत्तरेस एक महान लिंग प्रतिष्ठापित करतात आणि शंभर दिव्य वर्षे स्वतः त्याची पूजा करतात. अखेरीस ते अभिष्ट प्राप्त करून कृतकृत्य होतात; नंदीश्वराच्या कृपेने त्यांना अणिमा इत्यादी योगसिद्धीही प्राप्त होतात. फलश्रुती अशी की जो कोणी शाण्डिल्येश्वराचे दर्शन करतो तो तत्क्षणी शुद्ध होतो; बाल्य, यौवन वा वार्धक्यात जाणून-अजाणून केलेली पापेही या दर्शनाने नष्ट होतात.
Adhyaya 127
Kṣemakareśvara-liṅga Māhātmya (क्षेमंकरॆश्वरलिङ्गमाहात्म्य) — Glory of Kṣemeśvara/Kṣemakareśvara
या अध्यायात ईश्वर देवीला क्षेमेश्वर (क्षेमंकरॆश्वर) नावाच्या अत्यंत प्रभावी लिंगाचे माहात्म्य सांगतात. हे कपालेशाच्या उत्तर कोपऱ्यात, कपालेश-क्षेत्राच्या दर्शन-पूजनपरिसरात, “पंधरा धनुष्य” इतक्या अंतरावर स्थित आहे असे वर्णन येते. हे लिंग महाप्रभावी व सर्वपातकनाशक मानले आहे. पुढे कारणकथा—क्षेममूर्ती नावाच्या पराक्रमी राजाने तेथे दीर्घ तप केले आणि भक्ती व एकाग्र संकल्पाने लिंगाची स्थापना केली. या लिंगाच्या दर्शनाने ‘क्षेम’ (कल्याण व स्थिर मंगल), कार्यसिद्धी, जन्मोजन्मी इष्टार्थसमृद्धी आणि सौभाग्य प्राप्त होते. केवळ दर्शनाचे फळ शंभर गायी दान केल्यासारखे सांगून, क्षेत्रफल इच्छिणाऱ्यांनी नित्य या लिंगाचा आश्रय घ्यावा असा उपदेश केला आहे।
Adhyaya 128
सागरादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | Sāgarāditya Māhātmya (Glory of Sāgara’s Solar Shrine)
ईश्वर देवीला प्रभासक्षेत्रातील ‘सागरादित्य’ नावाच्या विशेष सूर्यप्रतिमा-स्थळाचे माहात्म्य सांगतात. भैरवेशाच्या पश्चिमेस आणि दक्षिण/आग्नेय दिशेला कामेशाजवळ इत्यादी दिशासूचनांनी तीर्थाचे स्थान स्पष्ट केले आहे. पुराणप्रसिद्ध राजा सगराने येथे सूर्याची उपासना केली—या राजपरंपरेने स्थळाची प्रामाणिकता दृढ होते; समुद्राची विशालता व ‘सागर’ या नामाचा संदर्भ या स्थळाच्या पौराणिक-ऐतिहासिक गौरवाला अधोरेखित करतो. यानंतर माघ शुक्लपक्षातील व्रतविधी येतो—संयम, षष्ठीला उपवास, देवतेजवळ शयन, सप्तमीला पहाटे उठून भक्तिभावाने पूजन, आणि दानात कपट न ठेवता ब्राह्मणांना भोजन घालणे. सूर्य हा त्रिलोकीचा आधार व परम तत्त्व आहे असे प्रतिपादन करून, ऋतूनुसार सूर्याच्या वर्ण-रूपाचे ध्यानही सांगितले आहे. शेवटी सहस्रनामाच्या ऐवजी २१ गुप्त/शुद्ध नामांचा संक्षिप्त स्तव दिला आहे; प्रातः व संध्याकाळी जप केल्यास पापनाश, समृद्धी व सूर्यलोकप्राप्ती होते. हे माहात्म्य ऐकल्याने दुःख शमते आणि महापापांचा नाश होतो असे उपसंहारात म्हटले आहे।
Adhyaya 129
उग्रसेनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Ugraseneśvara (formerly Akṣamāleśvara)
अध्याय १२९ मध्ये प्रभासक्षेत्री समुद्र व सूर्याच्या दिशेजवळ असलेल्या एका लिंगाचे उत्पत्तिकारण, नामांतर आणि तारक महात्म्य सांगितले आहे. ईश्वर त्या स्थळाचे निर्देश देऊन ते पाप-शमन करणारे “युगलिंग” असल्याचे म्हणतात; पूर्वी ते अक्षमालेश्वर म्हणून ओळखले जाई, पुढे उग्रसेनेश्वर म्हणून प्रसिद्ध झाले. देवी पूर्वनामाचे कारण विचारते. ईश्वर आपद्धर्माची कथा सांगतात—दुष्काळात उपाशी ऋषी धान्यसाठा असलेल्या एका चांडाळ (अंत्यज) घराकडे जातात. तो शुचिता-निषेध व दुष्परिणाम सांगतो; पण ऋषी अजिगर्त, भरद्वाज, विश्वामित्र, वामदेव इत्यादींच्या उदाहरणांनी संकटात प्राणरक्षणासाठी स्वीकार योग्य ठरवतात. अटीवर वसिष्ठ अंत्यजकन्या अक्षमाला हिच्याशी विवाह करतात; तिच्या सदाचारामुळे व ऋषिसंगामुळे ती अरुंधती म्हणून मान्यता पावते. प्रभासात ती एका उपवनात लिंग शोधून स्मरणपूर्वक दीर्घकाळ पूजा करते आणि लिंगाची पापहर कीर्ती प्रकट होते. द्वापर-कलि संधिकाळात अंधासुरपुत्र उग्रसेन चौदा वर्षे त्याच लिंगाची आराधना करून कंस नावाचा पुत्र प्राप्त करतो; त्यामुळे ते स्थान उग्रसेनेश्वर म्हणून लोकप्रसिद्ध होते. फलश्रुतीत दर्शन-स्पर्शाने महापातकक्षय, भाद्रपद ऋषि-पंचमीच्या पूजेत नरकभयमुक्ती, तसेच गोदान, अन्नदान व जलदान शुद्धी व परलोककल्याणासाठी प्रशंसित सांगितले आहे।
Adhyaya 130
पाशुपतेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Pāśupateśvara (and Anādīśa) at Prabhāsa
या अध्यायात प्रभासक्षेत्रातील पाशुपत-संबंधित तीर्थजाळे आणि संतोषेश्वर/अनादीश/पाशुपतेश्वर या नावांनी प्रसिद्ध असलेल्या लिंगाचे माहात्म्य संवादरूपाने सांगितले आहे. ईश्वर इतर प्रभास-स्थळांच्या संदर्भाने याचे स्थान दर्शवून म्हणतो की दर्शनमात्राने पापक्षय होतो, इच्छापूर्ती होते; हे सिद्धिस्थान आहे आणि अधर्म-आध्यात्मिक रोगांनी ग्रस्तांस औषधासारखे आहे. येथे सिद्ध ऋषींची परंपरा जोडली आहे आणि जवळचे श्रीमुख वन लक्ष्मीचे निवासस्थान व योगी-साधकांची भूमी म्हणून वर्णिले आहे. देवी पाशुपत योग-व्रताचे स्वरूप, देवाच्या नामभेदांची कारणे, पूजामान, तसेच योगी देहासह स्वर्गलोक प्राप्त करतात ती कथा विचारते. पुढे नंदीकेश्वराचा तपस्वींना कैलासास बोलाविण्याचा प्रसंग आणि पद्मनाळ (कमळाची देठ) घटना येते—योगी योगबलाने सूक्ष्मरूप धारण करून नाळेत प्रवेश करतात व तिच्या आतून प्रवास करतात; यामुळे सिद्धी व स्वच्छंदगती प्रकट होते. देवीच्या प्रतिक्रियेत शापाचा संकेत, नंतर शमन व कारणकथा: पडलेली नाळ ‘महानाळ’ लिंग बनते, कलियुगात ध्रुवेश्वराशी तिचा संबंध सांगितला आहे; परंतु मुख्य क्षेत्रदेवता अनादीश/पाशुपतेश्वरच ठरतो. अंतिम फलश्रुतीत—विशेषतः माघमासात अखंड भक्तीने पूजन केल्यास यज्ञ-दानासारखे फल, सिद्धी व मोक्ष मिळतो; भस्मधारण इत्यादी पाशुपत-चिन्हे व आचारधर्मही सांगितले आहेत।
Adhyaya 131
ध्रुवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Dhruveśvara Māhātmya (The Glory and Origin Account of Dhruveśvara)
या अध्यायात श्रीदेवी विचारतात—“नालेश्वर” म्हणून प्रसिद्ध असलेले लिंग “ध्रुवेश्वर” या नावानेही कसे ओळखले जाते? तेव्हा ईश्वर त्याचे माहात्म्य सांगतात. राजा उत्तानपादाचा पुत्र ध्रुव प्रभासक्षेत्री येऊन कठोर तप करतो, महादेवाची स्थापना करतो आणि सहस्र दिव्यवर्षे अखंड भक्तीने पूजन करीत राहतो. ईश्वर ध्रुवाचे स्तोत्रही सांगतात; ते वारंवार शरणागतीच्या वाक्याने रचलेले आहे—“तं शंकरं शरणदं शरणं व्रजामि”; यात शिवाचे विश्वाधिपत्य व पुराणप्रसिद्ध पराक्रम वर्णिले आहेत. फलश्रुतीत सांगितले आहे की शुद्धता व संयमयुक्त मनाने या स्तोत्राचा जप/पाठ केल्यास शिवलोकप्राप्ती होते. प्रसन्न शिव ध्रुवाला दिव्यदर्शन देऊन अनेक वर देऊ करतात; पण ध्रुव पद-ऐश्वर्य न मागता केवळ निर्मळ भक्ती आणि प्रतिष्ठित लिंगात शिवाचे नित्य सान्निध्य मागतो. ईश्वर वरदान निश्चित करतात, ध्रुवाच्या “ध्रुव” (अचल) स्थानाला परम निवासाशी जोडतात आणि श्रावण अमावास्या किंवा आश्वयुज पौर्णिमेला लिंगपूजेचा विधी सांगतात—यामुळे अश्वमेधसम पुण्य व उपासक-श्रोत्यांना विविध लौकिक व पारलौकिक फल प्राप्त होते.
Adhyaya 132
सिद्धलक्ष्मीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Siddhalakṣmī (Prabhāsa)
या अध्यायात ईश्वर देवीला सांगतात की प्रभासाजवळ सोमेश/ईश-दिक्भागात एक श्रेष्ठ वैष्णवी शक्ती विराजमान आहे. त्या पीठाची अधिष्ठात्री ‘सिद्धलक्ष्मी’ असून प्रभासाला विश्वव्यवस्थेतील ‘प्रथम पीठ’ असे वर्णन केले आहे; भैरवाबरोबर भूमिचारी व आकाशचारी योगिनी स्वच्छंद विहार करतात, अशी पीठ-शक्तीची दिव्य प्रतिमा येथे येते. जालंधर, कामरूप, श्रीमद्-रुद्र-नृसिंह, रत्नवीर्य, काश्मीर इत्यादी महापीठांची सूची देऊन त्यांच्या ज्ञानाचा संबंध मंत्रविद्येतील प्रावीण्याशी (मंत्रवित्) जोडला आहे. पुढे सौराष्ट्रातील ‘महोधय’ नावाच्या आधारपीठाचा निर्देश आहे, जिथे कामरूपसदृश ज्ञानप्रवाह कार्यरत राहतो असे म्हटले आहे. त्या पीठात देवीची ‘महालक्ष्मी’ म्हणून स्तुती—पापशमन करणारी व शुभसिद्धी देणारी. श्रीपंचमीला सुगंध व पुष्पांनी पूजन केल्यास अलक्ष्मी (दुर्भाग्य) याची भीती नष्ट होते. महालक्ष्मीच्या सान्निध्यात उत्तराभिमुख होऊन मंत्रसाधना सांगितली आहे—दीक्षा व स्नानानंतर लक्षजप, आणि त्याच्या दशांश प्रमाणे त्रिमधु व श्रीफळाने होम. फलश्रुतीत लक्ष्मी प्रकट होऊन इह-परलोकी इच्छित सिद्धी देतात; तृतीया, अष्टमी व चतुर्दशीचे पूजनही विशेष फलदायी मानले आहे।
Adhyaya 133
महाकालीमाहात्म्यवर्णनम् | Mahākālī Māhātmya (Glorification of Mahākālī)
या अध्यायात ईश्वर देवीला महाकालीचे माहात्म्य सांगतात. महाकाली पाताळ-विवर असलेल्या एका महान पीठावर प्रतिष्ठित असून ती दुःख शमविणारी व वैर-शत्रुता नष्ट करणारी आहे, असे वर्णन येते. कृष्णाष्टमीच्या रात्री सुगंध, पुष्प, धूप इत्यादींसह नैवेद्य व बली देऊन विधिपूर्वक तिची उपासना करावी, असा विधी सांगितला आहे. स्त्रीप्रधान व्रताचाही निर्देश आहे—शुक्लपक्षात वर्षभर नियमाने पूजा करणे आणि नियमानुसार ब्राह्मणाला फळदान करणे. गौरी-व्रत चालू असताना रात्री काही कडधान्ये/धान्ये टाळावीत, असे आहारनियमही दिले आहेत. फलश्रुतीत गृहस्थाचे धन-धान्य क्षय न होणे, संकट-अपशकुन दूर होणे आणि अनेक जन्मांतील दुर्दैव शमणे, असे फळ सांगितले आहे. शेवटी हे स्थान मंत्रसिद्धी देणारे पीठ म्हणून सांगून, आश्विन शुक्ल नवमीला जागरण करून शांतचित्ताने रात्री जप केल्यास इच्छित सिद्धी मिळते, अशी शिफारस केली आहे।
Adhyaya 134
पुष्करावर्तकानदीमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of the Puṣkarāvartakā River)
ईश्वर देवीला प्राभास-क्षेत्रातील ब्रह्मकुंडाच्या उत्तरेस, जवळच असलेल्या पुष्करावर्तका नावाच्या नदीचे माहात्म्य सांगतात व तिला महान तीर्थ-स्थान म्हणून प्रतिष्ठित करतात. मध्ये एक पुरावृत्त येतो—सोमयागाच्या प्रसंगी सोमाच्या संदर्भाने ब्रह्मा प्राभासात येतात आणि सोमनाथ-प्रतिष्ठा व पूर्वप्रतिज्ञेचा संबंध स्मरतात. संध्याकाळच्या योग्य वेळेबाबत चिंता निर्माण होते: ब्रह्मा संध्या करण्यासाठी पुष्करास जाणार, पण दैवज्ञ/कालवेत्ते सांगतात की हा क्षण अत्यंत शुभ आहे, तो चुकवू नये. तेव्हा ब्रह्मा एकाग्रचित्ताने नदीकाठी पुष्कराची अनेक रूपे प्रकट करतात; ज्येष्ठ, मध्यम व कनिष्ठ असे तीन आवर्त निर्माण होऊन त्रिविध पवित्र तीर्थरचना सिद्ध होते. ब्रह्मा नदीचे नाव ‘पुष्करावर्तका’ ठेवून आपल्या अनुग्रहाने तिची कीर्ती जगात घोषित करतात. येथे स्नान व भक्तिपूर्वक पितृतर्पण केल्यास ‘त्रि-पुष्कर’समान पुण्य मिळते; विशेषतः श्रावण मास, शुक्ल पक्ष, तृतीया तिथीस केलेले तर्पण पितरांना अतिदीर्घ काळ तृप्ती देईल, असे कालविधान सांगितले आहे.
Adhyaya 135
दुःखान्तकारिणी–लागौरीमाहात्म्य (Duhkhāntakāriṇī / Lāgaurī Māhātmya) — Śītalā as the Ender of Afflictions
या अध्यायात प्रभास-क्षेत्री विराजमान असलेल्या रक्षक देवीचे माहात्म्य सांगितले आहे. द्वापरयुगात ती ‘शीतला’ म्हणून प्रसिद्ध होती आणि कलियुगात तिलाच ‘कलिदुःखान्तकारिणी’—कलियुगातील दुःखांचा अंत करणारी—असे नाव प्राप्त झाले आहे. ईश्वर तिच्या सान्निध्याचे वर्णन करून बालरोग, विशेषतः विस्फोट/फोड-फुंसांसारखे उद्रेकजन्य विकार व त्यांमुळे होणारे उपद्रव शांत करण्यासाठी भक्तांनी करावयाचा साधा, व्यवहार्य उपासना-क्रम सांगतात. देवीच्या मंदिरात जाऊन दर्शन घ्यावे; मसूर डाळ कुटून/दळून मोजक्या प्रमाणात शांतीसाठी नैवेद्य तयार करून बालकल्याणासाठी शीतलेसमोर अर्पण करावे. त्यानंतर श्राद्धादी कर्म व ब्राह्मणभोजन करून पुण्यवृद्धी करावी असेही सांगितले आहे. कापूर, फुले, कस्तुरी, चंदन अशी सुगंधी द्रव्ये आणि घृत-पायस नैवेद्य म्हणून अर्पण करावा; शेवटी दांपत्याने अर्पित वस्त्रे/वस्तू परिधान कराव्यात (परिधापन) असा निर्देश आहे. शुक्ल नवमीला पवित्र बिल्वमाळ अर्पण केल्यास ‘सर्वसिद्धी’ प्राप्त होते—हीच या अध्यायाची फलश्रुती आहे.
Adhyaya 136
लोमशेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Lomaśeśvara)
या अध्यायात ईश्वर देवीला उपदेश करतात की दुःखान्तकारिणीच्या पूर्वेस ‘धनुष्यांच्या सप्तक’ परिघात असलेल्या परम तीर्थ लोमशेश्वरास जावे. तेथे गुहेमध्ये महालिंगाची स्थापना ऋषी लोमशांनी अत्यंत कठोर तप करून केली, असे वर्णन येते. पुढे दीर्घायुष्याचे रहस्य सांगितले आहे—देहावरील जितके रोम, तितके इंद्र; इंद्र एकामागून एक नष्ट होत जातात तसे रोमपात होतो. ईश्वरकृपेने लोमश मुनी अनेक ब्रह्मांच्या आयुष्यापर्यंत जगतात. जो भक्तिभावाने लोमशपूजित त्या लिंगाचे पूजन करतो, तो दीर्घायुषी, निर्व्याध, नीरुज व सुखी राहतो—अशी फलश्रुती आहे.
Adhyaya 137
कंकालभैरवक्षेत्रपालमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kaṅkāla Bhairava as Kṣetrapāla
या अध्यायात ईश्वर-अनुमोदित वाणीने पवित्र क्षेत्राचा प्रमुख क्षेत्रपाल कंकाल भैरव यांचे माहात्म्य सांगितले आहे. भैरवांनी त्यांना क्षेत्ररक्षणासाठी नेमले असून विकृत वृत्तीच्या जीवांच्या अपायकारक हेतूंना आवर घालणे व दुष्ट संकल्पांचा प्रतिकार करणे हे त्यांचे कार्य असल्याचे वर्णन आहे. श्रावण महिन्यात शुक्ल पंचमी आणि आश्विन महिन्यात शुक्ल अष्टमी या दिवशी त्यांच्या पूजेचा विशेष काळ सांगितला आहे. भक्तिभावाने बळी व पुष्प अर्पण करून जो भक्त क्षेत्रात राहून पूजन करतो, त्याच्या कार्यात निर्विघ्नता येते आणि कंकाल भैरव त्याचे स्वतःच्या पुत्राप्रमाणे संरक्षण करतात, असे फलश्रुतीत म्हटले आहे.
Adhyaya 138
Tṛṇabindvīśvara Māhātmya (तृणबिन्द्वीश्वरमाहात्म्य) — Glory of the Shrine of Tṛṇabindvīśvara
या अध्यायात ‘ईश्वर उवाच’ अशा शैव प्रकटीकरणाच्या शैलीत प्रभास-क्षेत्राच्या पश्चिम भागातील तृणबिंद्वीश्वर तीर्थाचे स्थान सांगितले आहे. हे स्थान ‘पाच धनुष्य’ परिमाणाच्या मर्यादेत येते असे वर्णन असून, येथे शिवलिंगाची महिमा विशेष फलदायी मानली आहे. या तीर्थाच्या पावित्र्याचे कारण ऋषी तृणबिंदूंच्या तपश्चर्येत दिले आहे. त्यांनी अनेक वर्षे कठोर तप केले; मासोन्मास कुशाग्रावरून केवळ एक जल-बिंदू पिण्याचा नियम पाळून संयम, वैराग्य व भक्तीचा आदर्श ठेवला. ईश्वराची अखंड उपासना केल्याने ‘शुभ प्राभासिक क्षेत्रा’त त्यांना परम सिद्धी प्राप्त झाली; त्यामुळे तृणबिंद्वीश्वर धामाची प्रतिष्ठा, स्थाननिर्देश आणि तपोभक्तीचा नैतिक आदर्श या अध्यायात संक्षेपाने मांडला आहे.
Adhyaya 139
चित्रादित्यमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Citrāditya (and the Stotra of the 68 Names of Sūrya)
ईश्वर सांगतात की ब्रह्मकुंडाजवळ स्थित, दारिद्र्यनाशक चित्रादित्याचे दर्शन घेण्यासाठी जावे. कथेत धर्मनिष्ठ कायस्थ मित्र—सर्वभूतहितपर—याचा उल्लेख आहे. त्याला दोन अपत्ये: पुत्र चित्र आणि कन्या चित्रा. मित्राच्या निधनानंतर पत्नीने सहगमन केले; दोन्ही मुलांचे संरक्षण ऋषींनी केले आणि पुढे ते प्रभास क्षेत्रात तपश्चर्या करू लागले. चित्राने भास्कर (सूर्य) यांची प्रतिष्ठापना करून विधिपूर्वक पूजा केली व परंपरेने प्राप्त स्तोत्र जपले; त्यात सूर्याची अडुसष्ट गुप्त/अनुष्ठानिक नावे येतात, जी त्यांना भारतातील अनेक तीर्थांशी जोडतात. या नामांचे श्रवण-जप केल्याने पापनाश, इच्छित फल (राज्य, धन, संतती, सुख), रोगशमन व बंधनमुक्ती मिळते असे सांगितले आहे. प्रसन्न होऊन सूर्याने चित्राला कर्म व ज्ञानातील परिपक्वता दिली; नंतर धर्मराजाने त्याला चित्रगुप्त—विश्वातील कर्मांचे लेखन करणारा—या पदावर नेमले. शेवटी विशेषतः सप्तमी तिथीला पूजाविधान व दान—घोडा, म्यानासह तलवार, आणि ब्राह्मणाला सुवर्ण—यात्रापुण्यासाठी सांगितले आहे.
Adhyaya 140
चित्रपथानदीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Citrāpathā River
या अध्यायात प्रभासक्षेत्रातील चित्रपथा नदीचे माहात्म्य व तिची विधीफलदायिनी शक्ती वर्णिली आहे. देवीला ब्रह्मकुंडाजवळ, चित्रादित्याशी संबंधित स्थानी असलेल्या या नदीकडे जाण्याचा उपदेश केला आहे. कथेत असे येते की यमाच्या आज्ञेने यमदूत ‘चित्र’ नावाच्या पुरुषाला घेऊन जातात; हे कळताच त्याची बहीण शोकाकुल होऊन ‘चित्रा’ नदीरूप धारण करते, भावाचा शोध घेत समुद्रात प्रवेश करते; नंतर द्विजजन त्या नदीचे नाव ‘चित्रपथा’ असे ठेवतात। फलश्रुतीत सांगितले आहे की जो चित्रपथेत स्नान करून चित्रादित्याचे दर्शन करतो, तो दिवाकराशी संबंधित परम पद प्राप्त करतो. कलियुगात ही नदी बहुधा गुप्त झाली असून क्वचितच, विशेषतः पावसाळ्यात, दिसते; तरी जेव्हा दिसेल तेव्हा केवळ दर्शनच प्रमाण मानले आहे—तिथी-कालाची अट नाही। हे स्थान पितृलोकाशीही जोडलेले आहे: नदीचे दर्शन होताच स्वर्गस्थ पितर आनंदित होतात व वंशजांच्या श्राद्धाची अपेक्षा करतात; त्याने त्यांना दीर्घ तृप्ती मिळते. म्हणून पापनाश व पितृप्रीतीसाठी तेथे स्नान व श्राद्ध करण्याची आज्ञा देऊन, चित्रपथेला प्रभासच्या पुण्यजनक तीर्थधारेचे स्थान दिले आहे।
Adhyaya 141
कपर्दिचिन्तामणिमाहात्म्यवर्णनम् (Kapardī–Chintāmaṇi Māhātmya: Description of the Sacred Efficacy)
अध्याय १४१ मध्ये ईश्वरांनी सांगितलेले संक्षिप्त तत्त्व-आणि विधिविधान येते. प्रथम यात्रेकरूने कपर्दी प्रतिष्ठित असलेल्या स्थानी जावे; त्यानंतर त्याच्या उत्तरेस जवळच असलेल्या ‘चिंतितार्थप्रद’ देवस्थानास भेट द्यावी—जे मनातील इच्छित फल देणारे, जणू दुसरे चिंतामणी रत्न आहे असे वर्णन केले आहे. यानंतर काळ व कृतीक्रम सांगितला आहे: चतुर्थी तिथीस, विशेषतः अंगारकवार (मंगळवार) आला असता, देवतेचे स्नान/अभिषेक करून पूर्ण पूजा करावी आणि शुभ प्रकारचे विविध नैवेद्य अर्पण करावेत. हा विधी विघ्नराज (गणेश) यांची तृप्ती करणारा असून, नियमपूर्वक केल्यास सर्व इच्छा पूर्ण होतात असे फलश्रुतीत म्हटले आहे.
Adhyaya 142
चित्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Citreśvara Māhātmya—Account of the Glory of Citreśvara)
या अध्यायात ईश्वर देवीला सांगतात की प्रभासक्षेत्री आग्नेय (दक्षिण-पूर्व) दिशेकडे, सात धनुष्य-प्रमाण अंतरावर ‘चित्रेश्वर’ नावाचे अत्यंत प्रभावशाली लिंग आहे. त्यास ‘सर्व-पातक-नाशक’ असे म्हटले आहे; त्याचे दर्शन व पूजन केल्याने भक्ताला नरकाची भीती राहत नाही. येथे पापाला मलिनतेसारखे मानून सांगितले आहे की चित्रेश्वर ते ‘मार्जित’ करतो—म्हणजे अखंड भक्ती व आराधनेने शुद्धी होते. म्हणून पूर्ण प्रयत्नाने चित्रेशाची पूजा करावी, असा उपदेश आहे; फलश्रुतीत पापभार असला तरीही नरकदर्शन होत नाही असे सांगितले आहे. हा स्कंदमहापुराणातील प्रभासखंड, प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य (प्रथम भाग), अध्याय १४२ आहे.
Adhyaya 143
विचित्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Vicitreśvara
ईश्वर महादेवीला विचित्रेश्वर तीर्थयात्रेचा क्रम सांगतात. प्राभासक्षेत्रातील त्या भागात पूर्व दिशेकडे, थोडेसे आग्नेय (दक्षिण-पूर्व) मर्यादेत, दहा धनुष्यांच्या अंतरावर हे श्रेष्ठ लिंग स्थित आहे—अशी सूक्ष्म स्थाननिर्देशना येथे येते. उत्पत्तिकथेत यमाचा लेखक ‘विचित्र’ याने अत्यंत कठोर तप करून हे महालिंग प्रतिष्ठापित केले असे सांगितले आहे. या लिंगाचे दर्शन व पूजन केल्यास सर्व पातकांचा नाश होतो; आणि विधिपूर्वक पूजा केल्यास भक्त दुःखी होत नाही—अशी फलश्रुती अध्यायात प्रतिपादिली आहे.
Adhyaya 144
पुष्करकुण्डमाहात्म्य (Puṣkara-kuṇḍa Māhātmya) — The Glory of Puṣkara Pond
ईश्वर महादेवीला “तिसऱ्या महान पुष्करा”कडे जाण्याची आज्ञा देतात. त्याच्या पूर्व भागात, ईशान दिशेजवळ, ‘पुष्कर’ नावाने स्मरणात असलेले एक लहान कुंड दाखविले आहे. मध्याह्नी तेथे ब्रह्मदेवांनी पूजा केली होती—या आदर्श प्रसंगाने तीर्थाची महिमा दृढ केली आहे; तसेच त्रैलोक्यमाता संध्या ‘प्रतिष्ठा’ (स्थापन) रूपाने तेथे संबद्ध सांगितली आहे. पौर्णिमेच्या दिवशी शांत चित्ताने तेथे स्नान करणाऱ्यास ‘आदि-पुष्कर’ येथे विधिवत् स्नान केल्याचे फळ मिळते, असा विधी सांगितला आहे. सर्व पापांच्या निवारणासाठी हिरण्यदान (सुवर्णदान) करणेही आवश्यक म्हटले आहे. शेवटच्या फलश्रुतीत या संक्षिप्त माहात्म्याचे श्रवण पापनाशक व इच्छित फलदायक असल्याचे प्रतिपादन केले आहे.
Adhyaya 145
गजकुंभोदरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Gajakumbhodara: Vighneśa at the Kuṇḍa)
अध्याय १४५ मध्ये प्रभास-क्षेत्री विघ्नेश (गणेश) यांच्या एका स्थानविशेष मूर्तीचे संक्षिप्त माहात्म्य सांगितले आहे. ईश्वर ‘गजकुंभोदर’ नावाच्या रूपाचे वर्णन करतात—हत्तीचे लक्षण असलेले, विघ्नहर्ते आणि दुष्कर्माचा नाश करणारे देवस्वरूप। यानंतर आचार-विधी दिला आहे: प्रयत्नशील भाविकाने चतुर्थीच्या दिवशी त्या संबंधित कुंडात स्नान करून भक्तिभावाने देवाची पूजा करावी. योग्य काळ, शुद्ध भक्ती आणि सदाचार यांमुळे देव प्रसन्न होतात; त्यामुळे अडथळे निवळतात व शुभ फल सिद्ध होते. शेवटी हा भाग स्कंदपुराणातील ‘गजकुंभोदरमाहात्म्यवर्णन’ अध्याय म्हणून नोंदविला आहे।
Adhyaya 146
यमेश्वर-प्रतिष्ठा तथा पापविमोचन-उपदेशः (Yameśvara Installation and Guidance on Release from Demerit)
या अध्यायात छायेशी संबंधित शापामुळे धर्मराज यम अत्यंत पीडित होतात; त्यांचा एक पाय गळून पडतो आणि ते दुःख भोगतात. ते प्रभास-क्षेत्री तप करतात व शूलधारी शिवाचे लिंग प्रतिष्ठित करतात. शिव साक्षात प्रकट होऊन वर मागण्यास सांगतात; यम पडलेला पाय परत मिळावा अशी विनंती करतात. यानंतर यम अशी प्रार्थना करतात की भक्तिभावाने यमेश्वर-लिंगाचे दर्शन करणाऱ्या जीवांना पापविमोचन मिळो. शिव वर देऊन अंतर्धान पावतात; यम पुनः पूर्ण होऊन स्वर्गात परत जातात. पुढे यात्राविधी सांगितला आहे—भ्रातृद्वितीयेच्या संयोगकाळी सरोवरात स्नान करून देवळाजवळ यमेश्वराचे दर्शन घ्यावे. तिळपात्र, दीप, गायी व कांचन यमाला अर्पण केल्यास सर्व पातकांचा नाश होतो; येथे न्यायाला नाकारणे नाही, तर भक्ति, तप आणि नियत कर्मांनी भयशमन दर्शविले आहे.
Adhyaya 147
ब्रह्मकुण्डमाहात्म्य (Brahmakuṇḍa Māhātmya) — The Glory of Brahmakuṇḍa at Prabhāsa
या अध्यायात शिव–देवी संवाद आहे. ईश्वर देवीला प्रभासक्षेत्री ब्रह्माने निर्माण केलेल्या अनुपम तीर्थ ‘ब्रह्मकुण्डा’कडे निर्देश करतात. सोम/शशांकाने सोमनाथाची स्थापना केली त्या काळी देवसमुदाय अभिषेकासाठी जमला असता, प्रतिष्ठेचे स्वयंभू-चिन्ह देण्याची विनंती ब्रह्माला केली जाते. ब्रह्मा तप व ध्यानाने स्वर्ग, पृथ्वी व पाताळातील सर्व तीर्थे एकत्र ओढून या कुण्डात संहित करतो; म्हणून याचे नाव ‘ब्रह्मकुण्ड’ प्रसिद्ध झाले. येथे स्नान व पितृतर्पण केल्यास अग्निष्टोम यज्ञासमान पुण्य व स्वर्गगमनाची सिद्धी सांगितली आहे. पापनाशासाठी विद्वान ब्राह्मणांना दान करण्याची शिफारस आहे. पौर्णिमा व प्रतिपदा तिथीला सरस्वती येथे स्नान करते असे सांगून तिथीविशेषाचे पावित्र्यही दर्शविले आहे. कुण्डजल ‘सिद्ध-रसायन’—अनेक रंग व सुगंधांनी युक्त—असे अद्भुत मानले आहे; परंतु त्याचा प्रभाव महादेवाच्या प्रसन्नतेवर अवलंबून आहे. घट/पात्रशुद्धी, तापविणे, वारंवार संस्कार-सेचन अशा विधी, तसेच बहुवर्षीय स्नान, मंत्रजप आणि हिरण्येश, क्षेत्रपाल व भैरवेश्वराची पूजा केल्याने आरोग्य, दीर्घायुष्य, वाक्चातुर्य व विद्या मिळते असे फल सांगितले आहे. शेवटी प्रदक्षिणा, पूजा व श्रद्धेने श्रवण केल्याने विविध पापांचा नाश व ब्रह्मलोकप्राप्तीची फलश्रुती दिली आहे.
Adhyaya 148
Kūpa–Kuṇḍala-janma-kathā and Śivarātri-phala (The Well of Kundala and the Fruit of Śivarātri)
या अध्यायात शिव–देवी संवादातून ब्रह्मतीर्थाजवळ ब्रह्मकुंडाच्या उत्तरेस असलेल्या ‘कुंडल’ नावाच्या कूपाचे वर्णन येते. तेथे स्नान केल्यास चोरीचा पापदोष नष्ट होतो व स्थान अत्यंत पावन आहे, असे सांगितले आहे. विशेषतः शिवरात्रीच्या काळात हिंसेने मृत्यू पावलेले व पापकर्माने कलुषित मानलेले यांचे कल्याण व्हावे म्हणून पिंडदानादी विधी श्रेष्ठ मानले आहेत. देवीच्या प्रश्नावर ईश्वर त्या स्थळाची प्रसिद्धी कशी झाली याची कारणकथा सांगतात. राजा सुदर्शनाला पूर्वजन्मस्मृती होते—पूर्वी तो एक चोर होता; शिवरात्रीच्या जागरणरात्री दुष्कृत्य करण्यास निघाल्यावर राजरक्षकांनी त्याला ठार केले आणि त्याचे अवशेष ब्रह्मतीर्थाच्या उत्तरेस पुरले गेले. अनाहूतपणे शिवरात्री-जागरणाचा संबंध व क्षेत्रमहिमा यामुळे त्याला परिवर्तनकारी फल मिळाले आणि तो धर्मात्मा राजा सुदर्शन म्हणून पुनर्जन्माला आला. नंतर सोनं सापडण्याचा दृश्य पुरावा लोकांना सत्य पटवतो; ‘चित्रापथा’ नदीचा उदय व नामकरण होते. श्रावण महिन्यात त्या कूपात स्नान करून विधिपूर्वक श्राद्ध करणे व चित्रादित्याची पूजा करणे यामुळे शिवलोकात मान मिळतो, असे विधान आहे. शेवटी पठण किंवा श्रवण केल्यास रुद्रलोकात पावित्र्य व प्रतिष्ठा मिळते अशी फलश्रुती दिली आहे।
Adhyaya 149
Bhairaveśvara at Brahmakuṇḍa (भैरवेश्वर-ब्रह्मकुण्ड-माहात्म्यम्)
ईश्वर देवीला सांगतात की ब्रह्मकुंडाच्या ईशान (ईशान्य) भागात स्थित भैरवेश्वर हे अत्यंत श्रेष्ठ प्रकट रूप आहे—ते तीर्थाचे रक्षक आणि पापनाशक आहेत. त्यांचे चतुर्वक्त्र स्वरूप या पवित्र क्षेत्रात संरक्षणशक्ती व विधी-अधिकार यांचे प्रतीक म्हणून वर्णिले आहे. अध्यायात यात्रेची साधी उपासना-विधी दिली आहे—महाकुंडात स्नान करून, इंद्रियसंयम राखत, भक्तिभावाने पंचोपचारांनी पूजन करावे. फलश्रुतीत म्हटले आहे की उपासक पूर्वज व भावी वंशपरंपरेचा उद्धार करतो आणि भक्ताला कोणतीही हानी वा नाश होत नाही. तेजस्वी विमानांची प्राप्ती, सूर्यसदृश प्रभेत निरंतर गमन आणि दिव्य भोग यांचे वर्णन येते; तसेच या चतुर्वक्त्र लिंगाचे दर्शनमात्रही सर्व पापांचा नाश करते असे सांगितले आहे.
Adhyaya 150
ब्रह्मकुण्डसमीपस्थ-ब्रह्मेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Brahmeśvara near Brahma-kuṇḍa)
या अध्यायात ईश्वर ब्रह्मकुंडाच्या दक्षिणेस असलेल्या ‘ब्रह्मेश्वर’ या शैव तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. हे स्थान त्रिलोकीत प्रसिद्ध असून शिवगण त्याचे रक्षण करतात, असे सांगून प्रभास-तीर्थपरंपरेतील त्याची प्रतिष्ठा दृढ केली आहे. यात्रेकरिता ठरावीक विधीक्रम दिला आहे—प्रथम ब्रह्मेश्वराकडे जाऊन तेथे स्नान करावे; विशेषतः चतुर्दशीस, आणि अधिक विशेष अमावास्येस. त्यानंतर विधिपूर्वक श्राद्ध करून ब्रह्मेश्वराचे पूजन करावे. पुढे दानविधान—ब्राह्मणांना सुवर्णदान शंकराच्या संतोषासाठी श्रेष्ठ मानले आहे. या आचरणाचे फल म्हणून जन्मफलप्राप्ती, विपुल कीर्ती आणि ब्रह्माच्या कृपेने उत्पन्न होणारा आनंद सांगितला आहे.
Adhyaya 151
Sāvitrīśvara-bhairava-māhātmya (सावित्रीश्वरभैरवमाहात्म्य)
अध्याय १५१ मध्ये प्राभासक्षेत्रातील ब्रह्मकुंडाच्या परिसरातील तीर्थमाहात्म्य संक्षेपाने सांगितले आहे. ईश्वर तेथील दक्षिण भागात ब्रह्मकुंडाजवळ स्थित तिसऱ्या भैरवाचे वर्णन करतात; त्या स्थानी सावित्रीचा शैव-प्रतिष्ठेशी संबंध जोडला आहे. सावित्रीने संयम व कठोर नियमांनी युक्त अशी भक्तिमय तपश्चर्या करून शंकरांना प्रसन्न केले. प्रसन्न शिवांनी वरदानरूपाने विधी सांगितला—जो ब्रह्मकुंडात स्नान करून पौर्णिमेला “माझ्या लिंगाची” गंध-पुष्पादि क्रमाने विधिपूर्वक पूजा करतो, त्याला इच्छित शुभ फल मिळते. महापातकांनी ग्रस्त असला तरी तो दोषमुक्त होऊन वृषभध्वज शिवांच्या संरक्षणाखाली पुरुषार्थसिद्धी प्राप्त करतो. शेवटी शिव अंतर्धान पावतात, सावित्री शैवभाव स्थापन करून ब्रह्मलोकास जाते; आणि हे माहात्म्य श्रद्धेने ऐकणारा विवेकी श्रोता देखील दोषमुक्त होतो, अशी फलश्रुती आहे।
Adhyaya 152
नारदेश्वरभैरवप्रादुर्भावः (Naradeśvara Bhairava: Origin and Merit)
ईश्वर भैरवाच्या प्रकट्यांचा क्रम सांगतात आणि ब्रह्मेशाच्या पश्चिमेस धनुष्य-प्रमाणाने मोजून निश्चित केलेले चौथे भैरव-स्थान वर्णित करतात. तेथे नारदमुनींनी प्रतिष्ठापित केलेले लिंग ‘नारदेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध असून सर्व पापांचा नाश करणारे व इच्छित फल देणारे आहे. कथानकात नारद पूर्वी ब्रह्मलोकात असताना सरस्वतीशी संबंधित तेजस्वी दिव्य वीणा पाहतात. कुतूहलाने ते ती विधीविरुद्ध वाजवतात; त्यातून निर्माण झालेले सात स्वर ‘पतित ब्राह्मण’ म्हणून कथिले जातात. ब्रह्मा हा दोष अज्ञानातून झालेला मानून सात ब्राह्मणांना इजा केल्यासारखे महापातक ठरवतात आणि त्वरित प्रायश्चित्तासाठी प्रभासात भैरवाची उपासना करण्यास सांगतात. नारद प्रभासात येऊन ब्रह्मकुंडात शंभर दिव्य वर्षे भैरवपूजा करतात, शुद्ध होतात आणि गायनविद्येत प्रावीण्य मिळवतात. शेवटी ‘नारदेश्वर भैरव’ लिंगाची कीर्ती—महादोषनाशक, अज्ञानाने वीणा/स्वर वाजविणाऱ्यांनी शुद्धीसाठी येथे यावे—अशी सांगितली आहे. माघ महिन्यात संयमित आहार ठेवून दिवसातून तीन वेळा पूजन केल्यास भक्तास रम्य व शुभ स्वर्गीय अवस्था प्राप्त होते.
Adhyaya 153
Hiraṇyeśvara-māhātmya (हिरण्येश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Hiraṇyeśvara near Brahmakuṇḍa
ईश्वर देवीला ब्रह्मकुंडाजवळील हिरण्येश्वर लिंगाचे स्थान व मोक्षदायक माहात्म्य सांगतात. ब्रह्मकुंडाच्या वायव्य दिशेला स्थित हे श्रेष्ठ लिंग कृतस्मरा, अग्नितीर्थ, यमेश्वर आणि उत्तर समुद्रप्रदेश अशा पवित्र स्थळांच्या मध्ये आहे; तसेच ब्रह्मकुंडाच्या परिसरातील प्रसिद्ध ‘पाच भैरव’ यांचाही उल्लेख येतो. ब्रह्माने लिंगाच्या पूर्व बाजूस कठोर तप करून उत्तम यज्ञ आरंभिला. देव व ऋषी आपापला भाग घेण्यासाठी आले; पण दक्षिणा अपुरी पडल्याने यज्ञ पूर्ण होईना. तेव्हा ब्रह्माने महादेवाची प्रार्थना केली. त्यांच्या प्रेरणेने देवहितासाठी सरस्वतीचे आवाहन झाले आणि ती ‘कांचन-वाहिनी’ (सुवर्णवाहिनी) झाली. तिच्या पश्चिमाभिमुख प्रवाहातून असंख्य सुवर्णकमळे उत्पन्न होऊन अग्नितीर्थापर्यंतचा प्रदेश भरून गेला. ब्रह्माने ती सुवर्णकमळे पुरोहितांना दक्षिणा म्हणून देऊन यज्ञ पूर्ण केला; उरलेली कमळे भूमीत गाडून त्यावर लिंगाची स्थापना केली—म्हणूनच ‘हिरण्येश्वर’ हे नाव, ज्याची पूजा दिव्य सुवर्णकमळांनी केली जाते. ब्रह्मकुंडाचे जल अनेक रंगांचे दिसते आणि आत दडलेल्या कमळांमुळे क्षणभर सुवर्णासारखे होते असे सांगितले आहे. हिरण्येश्वर दर्शन-पूजनाने पापक्षय व दारिद्र्यनाश होतो; माघ चतुर्दशीचे पूजन सर्व जगत्पूजनास तुल्य, आणि भक्तीने श्रवण-पाठ केल्यास देवलोकप्राप्ती व पापमुक्तीचे फल मिळते.
Adhyaya 154
गायत्रीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Gayatrīśvara Liṅga)
ईश्वर देवीला सांगतात की हिरण्येश्वराच्या वायव्य दिशेला ‘तीन धनुष्यां’ इतक्या अंतरावर पाप-विमोचन करणारे एक लिंग आहे. त्याचे दर्शन व स्पर्श सर्व प्राण्यांचे पाप नष्ट करतात. हे गायत्री-मंत्र/परंपरेच्या योगे प्रतिष्ठित ‘आदि-लिंग’ म्हणून वर्णिले आहे. जो ब्राह्मण शुचि होऊन तेथे जाऊन गायत्री-जप करतो, तो दुष्प्रतिग्रह (अयोग्य दान-ग्रहण) या दोषातून मुक्त होतो. ज्येष्ठ पौर्णिमेला जो यथाशक्ती दांपत्याला भोजन घालून वस्त्रदान करतो, त्याचे दौर्भाग्य दूर होते. पौर्णिमेला गंध, पुष्प व नैवेद्य अर्पून पूजन केल्यास सात जन्मांपर्यंत ब्राह्मण्य प्राप्त होते. शेवटी ब्रह्मकुंडाच्या कृपेने मिळालेला हा वृत्तांत ‘सारात सारतर’ असा संक्षेपित केला आहे.
Adhyaya 155
Ratneśvara-māhātmya (रतनॆश्वरमाहात्म्य) — Sudarśana Kṣetra and the Merit of Ratnakuṇḍa Worship
या अध्यायात ईश्वर देवीशी संवाद करत रत्नेश्वर हे अनुपम तीर्थ असल्याचे सांगतात. येथे पराक्रमी व श्रेष्ठ विष्णूंनी तप करून सर्वकामना पूर्ण करणारे लिंग प्रतिष्ठित केले, असे वर्णन आहे. रत्नकुंडात स्नान करून पूर्ण उपचारांनी आणि अखंड भक्तीने देवपूजा केल्यास इच्छित फल मिळते. या स्थळाची महती अशी की अपरिमित तेजस्वी श्रीकृष्णांनी येथे कठोर तप करून सर्व दैत्यांचा नाश करणारे सुदर्शनचक्र प्राप्त केले. ईश्वर म्हणतात—हे क्षेत्र मला सदैव प्रिय आहे आणि प्रलयकाळीही माझे सान्निध्य येथेच असते. या क्षेत्राचे नाव “सुदर्शन” असून त्याची परिधी छत्तीस धन्वंतर इतकी सांगितली आहे. या मर्यादेत जे ‘नीच’ मानले जातात तेही येथे देहत्याग केल्यास परम पदाला पोहोचतात; तसेच विष्णूस सुवर्णगरुड व पिवळी वस्त्रे दान केल्याने तीर्थयात्रेचे फल प्राप्त होते.
Adhyaya 156
गरुडेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Garudeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Garudeśvara)
या अध्यायात रत्नेश्वर-माहात्म्याच्या प्रवाहात संक्षिप्त तीर्थ-उपदेश दिला आहे. ईश्वर देवीला सांगतात की रत्नेश्वराच्या उत्तरेस धनुष्य-परिमाण अंतरावर वैनतेय (गरुड) यांनी प्रतिष्ठापित केलेले शिवलिंग आहे; ते “वैनतेय-प्रतिष्ठित” म्हणून प्रसिद्ध आहे. गरुडाने त्या स्थळाचा वैष्णव-स्वभाव ओळखून पापनाशासाठी तेथे लिंगस्थापना केली. पंचमी तिथीस विधिपूर्वक पूजन करावे; पंचामृताने अभिषेक करून नियमाने पूजा केल्यास सर्व पुण्याची प्राप्ती व स्वर्गभोग मिळतो असे सांगितले आहे. फलश्रुतीत सात जन्मांपर्यंत सर्पजन्य विषापासून संरक्षण, तसेच सर्वपुण्यलाभ प्रतिपादित आहे. अशा रीतीने शैव लिंगभक्तीला गरुड/वैष्णव प्रतीकाशी जोडून तीर्थयात्रेतील शुद्धी व रक्षण यांचे महत्त्व दर्शविले आहे।
Adhyaya 157
सत्यभामेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Satyabhāmeśvara Māhātmya (Account of the Glory of Satyabhāmeśvara)
ईश्वर महादेवींना संबोधून शुभ सत्यभामेश्वर तीर्थाकडे यात्रेचा निर्देश देतात. रत्नेश्वराच्या दक्षिणेस एक धनुष्यभर अंतरावर हे स्थान आहे असे सांगून, ते सर्व-पाप-प्रशमन करणारे मानले आहे. या देवस्थानाची स्थापना श्रीकृष्णाची रूप-औदार्ययुक्त पत्नी सत्यभामा हिने केली, असे वर्णन येते. या वैष्णव-संबंधित स्थानी स्नान केल्यास पातकनाश होतो असे सांगितले आहे. माघ महिन्यातील तृतीया तिथीस स्त्री-पुरुष सर्वांनी भक्तीने पूजा करावी; त्यामुळे पापमुक्ती मिळते, असा कालविधी दिला आहे. फलश्रुतीत दुर्भाग्य, शोक, दुःख व विघ्नांनी त्रस्त लोकही येथे मुक्त होतात आणि ‘सत्यभामान्वित’ होऊन सत्यभामेच्या पावन प्रतिष्ठेशी जोडले जातात, असे प्रतिपादन आहे.
Adhyaya 158
अनंगेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of Anangeśvara: Narrative of the Shrine’s Glory)
अध्याय १५८ मध्ये ईश्वर यात्रानिर्देशाच्या शैलीत श्रोत्याला अनंगेश्वराच्या दर्शनास सांगतात. रत्नेश्वराच्या पुढे धनुष्यभर अंतरावर अनंगेश्वर स्थित आहे असे वर्णन येते. तेथील लिंग कामदेवाने—ज्याला विष्णूचा पुत्र असेही म्हटले आहे—प्रतिष्ठापित केले; हे स्थान वैष्णव-संबंधित असून कलियुगात पापमल नष्ट करण्यास विशेष फलदायी मानले आहे. फलश्रुती स्पष्ट आहे—अनंगेश्वराचे दर्शन व पूजन केल्याने भक्ताला कामदेवासारखे आकर्षण, सौंदर्य व लोकमान्यता मिळते; तसेच वंशातही दुर्भाग्य किंवा अशुभतेचे शमन होते. अनंग-त्रयोदशीला व्रत करून विशेष पूजा करावी; ती ‘जन्मसाफल्य’ देणारी सांगितली आहे. तीर्थयात्रेची नैतिक पूर्णता म्हणून सदाचारी ब्राह्मणाला शय्यादान करण्याचा विधी आहे; विशेषतः विष्णुभक्तास दान दिल्यास पुण्य अधिक वाढते.
Adhyaya 159
रत्नकुण्ड-माहात्म्य (Ratnakuṇḍa Māhātmya) / The Glory of Ratna-Kuṇḍa near Ratneśvara
ईश्वर महादेवीला रत्नेश्वराच्या दक्षिणेस, सात धनुष्य अंतरावर असलेल्या रत्नकुंड या श्रेष्ठ जलतीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. हे कुंड महापातक व मोठे दोष नष्ट करणारे असून त्याची प्रतिष्ठा विष्णूंनी केली आहे, असे वर्णन येते. श्रीकृष्णांनी पृथ्वीवरील व स्वर्गातील असंख्य तीर्थे एकत्र करून येथे ठेवली आहेत; देवगण त्याचे रक्षण करतात, म्हणून कलियुगात अनुशासनहीन व अश्रद्ध लोकांना ते सहज प्राप्त होत नाही, असे प्रतिपादन आहे. विधिपूर्वक स्नान केल्यास यज्ञफळ अनेकपटींनी वाढते आणि अश्वमेधयज्ञाचे फलही बहुगुण मिळते. एकादशीला पितरांसाठी पिंडदान केल्याने अक्षय तृप्ती होते; दृढ श्रद्धेसह रात्रजागरण केल्यास इच्छित फलसिद्धी होते. दानात पिवळे वस्त्र व दुभती गाय विष्णूस अर्पण केल्याने संपूर्ण तीर्थयात्रेचे फल प्राप्त होते. युगानुसार नावे—कृतयुगात हेमकुंड, त्रेतायुगात रौप्य, द्वापरात चक्रकुंड आणि कलियुगात रत्नकुंड; पाताळगंगेचे प्रवाह येथे असल्याने येथील स्नान सर्वतीर्थस्नानासमान मानले आहे.
Adhyaya 160
रैवंतकराजभट्टारकमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Raivanta Rājabhaṭṭāraka
या अध्यायात ईश्वर देवीला प्रभास-क्षेत्रातील रैवंत राजभट्टारकाच्या दर्शन-पूजेचा क्रम सांगतात. तो सूर्यपुत्र, अश्वारूढ व महाबली असून क्षेत्रात सावित्रीच्या समीप, नैऋत्य दिशेस स्थित आहे असे वर्णन येते. त्याचे केवळ दर्शन झाले तरी भक्त सर्व आपत्तींमधून मुक्त होतो, अशी फलश्रुती सांगितली आहे. विशेषतः रविवारी सप्तमी तिथीच्या योगावर त्याची पूजा करावी, असा विधी आहे. असे केल्यास पूजकाच्या वंशातही दारिद्र्य उद्भवत नाही, असे आश्वासन दिले आहे. पुढे क्षेत्रात निर्विघ्न निवास व राजकीय/लौकिक उद्दिष्टे—विशेष करून अश्ववृद्धी—साधण्यासाठी पूर्ण प्रयत्नाने उपासना करावी, असा उपदेश आहे.
Adhyaya 161
अनन्तेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Ananteśvara Māhātmya (Glorification of Ananteśvara)
या अध्यायात प्रभास-क्षेत्रातील ईश्वराचे दिशानिर्देशन सांगितले आहे. उल्लेखिलेल्या देवस्थानाच्या दक्षिणेस, धनुष्य-लांबींनी मोजलेल्या अल्प अंतरावर असलेले लिंग “अनन्तेश्वर” म्हणून ओळखले जाते. ते अनन्ताने प्रतिष्ठित केलेले व नागराजाशी संबंधित असल्याने, या स्थळाच्या पावित्र्यात नाग-रक्षणाचा भाव अंतर्भूत होतो. फाल्गुन शुक्ल पक्षातील पंचमीला आहार व इंद्रियसंयम ठेवून साधकाने पंचोपचारांनी पूजन करावे, असे विधान आहे. फलश्रुतीत सर्पदंशापासून संरक्षण व ठराविक काळापर्यंत विषाचा प्रसार न होणे सांगितले आहे. पुढे “अनन्त-व्रत”ची विधी देऊन मधु व मधुपायस अर्पण, तसेच मधुमिश्रित पायसाने ब्राह्मणभोजन घालणे हे पूजेचे अंग मानले आहे; दान व अतिथिसत्कार यांना येथे विशेष महत्त्व दिले आहे.
Adhyaya 162
Aṣṭakuleśvara-māhātmya (अष्टकुलेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Aṣṭakuleśvara Liṅga
अध्याय १६२ मध्ये भगवान शिव देवीला उपदेश देतात आणि प्रभासक्षेत्रातील पवित्र मांडणीत अष्टकुलेश्वर लिंगाचे स्थान सांगतात—एका निर्दिष्ट बिंदूपासून दक्षिणेस आणि लक्ष्मणेशाच्या पूर्वेस. पुढे या स्थळाचे तत्त्व स्पष्ट केले आहे: हे सर्व पापांचे प्रशमन करणारे, तसेच घोर व्याधी व संकटांचा नाश करणारे आहे; ‘महाविष’सारख्या भीषण आपत्ती-रूप दोषाचेही शमन करते. सिद्ध व गंधर्व इत्यादी दिव्य उपासक येथे पूजन करतात, म्हणून या लिंगाची महिमा अधिक दृढ होते. अष्टकुलेश्वर वांछितार्थ देणारा आहे असे सांगितले आहे. विशेष विधी म्हणून कृष्णाष्टमीला विधिपूर्वक पूजा करण्याचा निर्देश आहे. फलश्रुतीत महापातकांपासून मुक्ती आणि नागलोकात मान-सन्मान प्राप्त होतो असे प्रतिपादन केले आहे.
Adhyaya 163
नासत्येश्वराश्विनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Nāsatyeśvara and Aśvineśvara)
या अध्यायात “ईश्वर उवाच” म्हणून भगवानांचा उपदेश येतो. साधकाला ते सांगतात की दिलेल्या स्थळाच्या पूर्व दिशेला असलेल्या तीर्थस्थानी जावे, तेथे “नासत्येश्वर” नावाचे शिवलिंग प्रतिष्ठित आहे. हे लिंग कल्मष—धर्मकर्मातील मलिनता व पापरज—नष्ट करणारे महान मानले आहे; त्याचे दर्शन, स्पर्श व पूजन केल्याने शुद्धी, पुण्यवृद्धी व तीर्थफल प्राप्त होते असे वर्णन आहे. अध्यायाच्या शेवटी कोलोफनमध्ये याची स्थिती सांगितली आहे—८१,००० श्लोकांच्या स्कंदपुराणात, सातव्या विभागातील प्रभासखण्डात, प्रभासक्षेत्रमाहात्म्याच्या पहिल्या उपखण्डात “नासत्येश्वर व अश्विनेश्वर माहात्म्यवर्णन” हा विषय आहे. दिशा-निर्देश, देवालय-नाम आणि शुद्धीचे फल यांना जोडून हा अध्याय स्थल-माहात्म्य परंपरेतील संक्षिप्त तीर्थ-मार्गदर्शक ठरतो.
Adhyaya 164
अश्विनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Aśvineśvara)
ईश्वर देवीला सांगतात—पूर्व दिशेला जा; ‘धनुष्यांच्या पाचक्यात’ स्थित ‘अश्विनेश्वर’ हे परम पवित्र क्षेत्र आहे. तेथे पूजन केल्यास महापापसमूहाचा शमन होतो आणि सर्व कामना पूर्ण होतात. त्या लिंगाचे दर्शन केवळ झाले तरी सर्व रोग शांत होतात; रोगपीडितांसाठी हे क्षेत्र महान औषधासारखे मानले आहे. माघ महिन्यातील द्वितीया तिथीस तेथे दर्शन दुर्लभ सांगितले आहे, म्हणून त्या दिवशीचे पुण्य विशेष वाढते. सूर्यपुत्राने प्रतिष्ठापित अशी तेथे दोन लिंगे आहेत; म्हणून संयत आत्म्याने त्या द्वितीयेलाच श्रद्धेने दर्शन-पूजन करावे—भक्ती, काळविशेष आणि आत्मसंयम यांचा एकत्र संगम साधत.
Adhyaya 165
Savitrī’s Departure to Prabhāsa and the Ritual-Political Crisis of Brahmā’s Yajña (सावित्री-गायत्री-विवादः प्रभासप्रवेशश्च)
हा अध्याय शिव–देवी संवादरूपाने सांगतो की सावित्रीचा प्रभासक्षेत्राशी संबंध कसा जुळला आणि यज्ञाची तातडी कशी नैतिक व तत्त्वचिंतनात्मक तणाव निर्माण करते. शिव म्हणतात—ब्रह्माने पुष्कर येथे महायज्ञ ठरविला; परंतु दीक्षा व होमासाठी पत्नीची उपस्थिती आवश्यक होती. गृहकर्तव्यांमुळे सावित्री उशिरा आली; तेव्हा इंद्राने एक गोपालकन्या आणून तिला गायत्री म्हणून पत्नीस्थान दिले आणि यज्ञ सुरू झाला. नंतर सावित्री इतर देविंसह सभेत येऊन ब्रह्माला जाब विचारते व शापांची मालिका देते—ब्रह्माची पूजा वर्षातून फक्त कार्तिकीमध्येच मर्यादित राहो, इंद्राला पुढे अपमान व बंधन भोगावे लागो, विष्णूला मर्त्यावतारात पत्नी-वियोगाचे दुःख होवो, रुद्राला दारुवन-प्रसंगात संघर्ष होवो, तसेच अग्नी व विविध ऋत्विज/याजक दोषभागी ठरोत. यात कामनेने प्रेरित कृती व सोयीसाठी केलेली प्रक्रिया-घाई यांची टीका दिसते. मग विष्णू सावित्रीची स्तुती करतात; सावित्री प्रतिवर देऊन शापांचे शमन करते व यज्ञ पूर्ण होऊ देते. गायत्री जप, प्राणायाम, दान आणि यज्ञदोष-निवारण यांचे महत्त्व, विशेषतः प्रभास व पुष्कर संदर्भात, प्रतिपादित करते. अध्यायाच्या शेवटी सावित्री प्रभासात सोमेश्वराजवळ वास करते असे सांगितले आहे. पंधरवडाभर पूजा, पांडुकूपात स्नान, पांडव-प्रतिष्ठित पाच लिंगांचे दर्शन, आणि ज्येष्ठ पौर्णिमेला सावित्रीस्थानी ब्रह्मसूक्तांचे पठण—असे विधी सांगितले आहेत. फलश्रुती—पापमुक्ती व परम पदप्राप्ती।
Adhyaya 166
सावित्रीव्रतविधि–पूजनप्रकार–उद्यापनादिकथनम् (Sāvitrī-vrata: procedure, worship method, and concluding observances)
या अध्यायात देवी–ईश्वर संवादरूपाने प्रथम प्रभासक्षेत्री सावित्रीपरंपरेची कथा येते आणि नंतर तीच विधिनिष्ठ व्रत-मार्गदर्शिकेत रूपांतरित होते. देवी प्रभासातील सावित्रीचे माहात्म्य, व्रताचा इतिहास व फळे विचारते. ईश्वर सांगतात—प्रभासयात्रेदरम्यान राजा अश्वपतीने सावित्रीस्थळी सावित्री-व्रत केले; देवीकृपेने त्याला कन्यारत्न प्राप्त झाले व तिचे नाव सावित्री ठेवले गेले. पुढे सावित्री–सत्यवान आख्यान संक्षेपाने—नारदांच्या इशाऱ्याला न जुमानता सावित्रीने सत्यवानाची निवड केली, वनात त्याच्यामागे गेली, यमासमोर धैर्याने उभी राहून वर मिळवले: द्युमत्सेनाची दृष्टी व राज्य परत, पित्याला व स्वतःला संतती, आणि पतीचे प्राण परत मिळणे। उत्तरार्धात ज्येष्ठ महिन्यात त्रयोदशीपासून तीन रात्री उपवास/नियम, स्नानविधी (पांडुकूप स्नानाचे विशेष पुण्य, पौर्णिमेला मोहरीमिश्रित जलस्नान), तसेच सोन्या/माती/लाकडाची सावित्रीमूर्ती करून लाल वस्त्रासह दान करण्याचे निर्देश आहेत. मंत्रोच्चाराने पूजन (वीणा–पुस्तकधारिणी सावित्रीला संबोधून अवैधव्याची प्रार्थना), रात्रजागरण, पाठ-कीर्तन-वाद्य, आणि ब्रह्म्यासह सावित्रीचे ‘विवाहपूजन’ सांगितले आहे. अनेक दांपत्ये/ब्राह्मण यांना क्रमाने भोजन, आंबट व क्षारयुक्त पदार्थ वर्ज्य, गोड पदार्थप्रधान आहार, दान-सन्मान व निरोप, तसेच गृह्य श्राद्धाचा सूक्ष्म समावेशही आहे. शेवटी उद्यापनरूपाने हे व्रत शुद्धिकारक, पुण्यदायक व स्त्रियांच्या सौभाग्यरक्षणासाठी असल्याचे, आणि विधी करणाऱ्यास किंवा ऐकणाऱ्यासही व्यापक लौकिक कल्याण मिळते असे फलश्रुतीत सांगितले आहे।
Adhyaya 167
भूतमातृकामाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Bhūtamātṛkā: Origin, Residence, and Worship Protocols)
अध्याय १६७ मध्ये ईश्वर व देवी यांचा तत्त्वसंवाद येतो. ‘भूतमाता’च्या कीर्तीमुळे लोकांत दिसणारे उन्माद/समाधीसदृश सार्वजनिक वर्तन पाहून देवी विचारते—हे शास्त्राधारित आहे काय, प्रभासवासीयांनी तिची पूजा कशी करावी, ती तेथे का आली आणि तिचा मुख्य उत्सव कधी करावा. ईश्वर उत्पत्तिकथा सांगतो—देवीच्या देहस्रवातून कपालमाळाधारी, शस्त्रचिन्हयुक्त, भीषण रूपाची देवी प्रकट होते; तिच्यासोबत ब्रह्मराक्षसीसदृश सहचारिणी व विशाल गण येतात. ईश्वर तिच्या कार्यमर्यादा ठरवून रात्रिप्राधान्य देतो आणि सौराष्ट्रातील प्रभास हे तिचे दीर्घकालीन निवासस्थान ठरवतो, स्थानलक्षणांसह। पुढे गृहधर्माचे परिणाम सांगितले आहेत—लिंगार्चन, जप, होम, शौच, नित्यकर्म यांची उपेक्षा, घरातील सततचा कलह व अशांती यांमुळे भूत-पिशाचांचा उपद्रव वाढतो; तर जिथे देवनामस्मरण, विधिपूर्वक कर्म व शुद्ध आचार असतो तिथे संरक्षण मिळते. वैशाख शुक्ल प्रतिपदेपासून चतुर्दशीपर्यंत पूजाविधान, अमावस्या/चतुर्दशीशी निगडित मुख्य व्रत, पुष्प-धूप-सिंदूर, कंठसूत्र अर्पण, सिद्धवटाखाली जलार्पण/अभिषेक, अन्नदान व प्रेऱणी–प्रेक्षणी नावाचे विनोदी-उपदेशपर लोकप्रदर्शन यांचे निर्देश आहेत. फलश्रुतीत बालरक्षा, गृहकल्याण, उपद्रवनिवारण व सर्वमंगलप्राप्तीचे आश्वासन दिले आहे।
Adhyaya 168
Śālakaṭaṅkaṭā Devī Māhātmya (शालकटंकटा देवी माहात्म्यम्) — Glory of the Goddess Śālakaṭaṅkaṭā
अध्याय १६८ मध्ये ईश्वरवचनरूपाने प्राभासक्षेत्रातील देवी शालकटंकटा हिचे तीर्थ-माहात्म्य सांगितले आहे. देवीचे स्थान सावित्रीच्या दक्षिणेस व रैवता-तीर्थाच्या पूर्वेस असे सूक्ष्म भूगोलासह निर्देशिले असून, तीर्थयात्रेच्या निश्चित जाळ्यात तिची उपासना जोडली आहे. देवी महापापहरिणी, सर्वदुःखनाशिनी, गंधर्वांनी वंदिलेली आणि स्फुरद्-दंष्ट्रांनी भयप्रद रूप धारण करणारी अशी वर्णिली आहे; पौलस्त्याने तिची प्रतिष्ठा केली व ‘महिषघ्नी’प्रमाणे दुर्धर शत्रूंचा संहार करणारी ती शक्तिरूपा मानली आहे. माघ महिन्यातील चतुर्दशीला तिचे पूजन केल्यास समृद्धी, बुद्धी आणि कुलपरंपरेची वृद्धी मिळते अशी फलश्रुती आहे. तसेच बलि, पूजा, उपहार आणि ‘पशु-प्रदान’ करून देवीला संतुष्ट केल्यास शत्रूंमधून मुक्ती प्राप्त होते—हा दानप्रधान विधी अध्यायाचा मुख्य संदेश आहे.
Adhyaya 169
Vaivasvateśvara-māhātmya (Glorification of Vaivasvateśvara)
या अध्यायात प्रभासक्षेत्रातील विधिपूर्वक तीर्थयात्रेचा क्रम ईश्वर–देवी संवादरूपाने सांगितला आहे. ईश्वर देवीला दक्षिण विभागात, देवीच्या दिग्विभागात, धनु-परिमाण अंतरावर असलेल्या ‘वैवस्वतेश्वर’ नामक लिंगाकडे जाण्याची आज्ञा देतात. या लिंगाची प्रतिष्ठा वैवस्वत मनूंनी केली असून ते सर्वकामद—इच्छित फल देणारे—असे वर्णन येते। मंदिराजवळ दिव्य ‘देवखात’ नावाचे जलस्थान आहे; तेथे स्नान करून शुद्धी करावी असे सांगितले आहे. पुढे नियमाप्रमाणे, भक्तिभावाने व इंद्रियसंयम राखून पंचोपचार पूजा करावी आणि अघोर-विधीने स्तोत्रपाठ करावा असा उपदेश आहे. या क्रमाचे पालन केल्यास सिद्धी प्राप्त होते अशी फलश्रुती देऊन, हा अध्याय प्रभासखण्डातील प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यांतर्गत असल्याचे सांगून समाप्ती केली आहे।
Adhyaya 170
Mātṛgaṇa–Balādevī Māhātmya (Glorification of the Mother-Hosts and Balādevī)
या अध्यायात ईश्वर महादेवीला उपदेश करतात की सुज्ञ साधकाने मातृगणांच्या स्थानी जाऊन, त्याच्या जवळ असलेल्या बलादेवीची भक्तिभावाने उपासना करावी. प्राभासक्षेत्रातील या स्थानाचे महत्त्व आणि पूजाविधी संक्षेपाने सांगितला आहे. श्रावण महिन्यात, विशेषतः श्रावणी व्रत/अनुष्ठानाच्या दिवशी, बलादेवीचे पूजन करणे श्रेष्ठ मानले आहे. पायस, मधु आणि दिव्य पुष्पे अर्पण करून देवीची कृपा मागावी. फलश्रुतीत सांगितले आहे की अशी पूजा करणाऱ्या भक्ताचे संपूर्ण वर्ष सुख, आरोग्य व कल्याणाने व्यतीत होते.
Adhyaya 171
दशरथेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Daśaratheśvara Māhātmya—Account of the Glory of Daśaratheśvara)
ईश्वर देवीला सांगतात की जवळच ‘एकल्लवीरिका’ नावाचे देवीस्थान आहे; आणि मग प्रभास-क्षेत्रातील एक कारणकथा वर्णन करतात. सूर्यवंशी राजा दशरथ प्रभासात येऊन कठोर तप करतो. शंकर प्रसन्न व्हावा म्हणून तो लिंगाची स्थापना करून विधिपूर्वक पूजा करतो आणि पराक्रमी पुत्राची याचना करतो. भगवान त्याला ‘राम’ नावाचा पुत्र देतात, जो त्रैलोक्यात प्रसिद्ध होतो. देव, गंधर्व, दैत्य-असुर आणि ऋषी-मुनी (वाल्मीकीसह) त्याच्या कीर्तीचे गान करतात. अध्यायाच्या शेवटी विधिनिर्देश व फलश्रुती—त्या लिंगाच्या प्रभावाने दशरथ महान यश मिळवतो; तसेच कार्तिक महिन्यात, विशेषतः कार्तिकी व्रताच्या दिवशी, दीपपूजा व नैवेद्यादि अर्पण करून विधिपूर्वक आराधना करणारा भक्तही यशस्वी होतो.
Adhyaya 172
भरतेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Bharateśvara Liṅga)
ईश्वर देवीला सांगतात—थोडेसे उत्तरेकडे असलेल्या ‘भरतेश्वर’ नामक लिंगाकडे जा. पुढे त्याची कारणकथा येते—अग्नीध्राचा पुत्र, प्रसिद्ध राजा भरत याने या क्षेत्रात कठोर तप करून संततीसाठी महादेवाची प्रतिष्ठा केली. प्रसन्न शंकरांनी त्याला आठ पुत्र आणि एक कीर्तिमान कन्या दिली. भरताने आपले राज्य नऊ भागांत विभागून संततीला दिले; त्यानुसार द्वीपांची नावे प्रसिद्ध झाली—इंद्रद्वीप, कशेरु, ताम्रवर्ण, गभस्तिमान, नागद्वीप, सौम्य, गांधर्व, चारुण; नववा भाग कन्येच्या नावाने ‘कुमार्या’ म्हणून ओळखला गेला. ग्रंथात म्हटले आहे की आठ द्वीप समुद्रात बुडाले, फक्त कुमार्या-नामक द्वीप शिल्लक राहिला; तसेच दक्षिण-उत्तर विस्तार व रुंदी योजनेत दिली आहे. अनेक अश्वमेध यज्ञांमुळे भरताची कीर्ती गंगा-यमुना प्रदेशात पसरली; ईश्वरकृपेने तो स्वर्गात आनंदित झाला. फलश्रुतीनुसार भरत-प्रतिष्ठित लिंगाचे पूजन सर्व यज्ञ-दानांचे फल देते; कार्तिक महिन्यात कृत्तिका-योगी दर्शन केल्यास घोर नरकाचे स्वप्नदर्शनही होत नाही।
Adhyaya 173
कुशकादिलिङ्गचतुष्टयमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Four Liṅgas beginning with Kuśakeśvara
शैव तत्त्वसंवादात ईश्वर देवीला प्राभास क्षेत्रातील एकाच परिसरात असलेल्या चार लिंगांची संक्षिप्त तीर्थयात्रा सांगतो. सावित्रीच्या पश्चिमेस, दिशानिर्देशांसह वर्णिलेल्या स्थानी, पूर्वेकडे दोन व पश्चिमेकडे दोन लिंगे त्यांच्या-त्यांच्या मुखाभिमुखतेने प्रतिष्ठित आहेत. त्यांची नावे क्रमाने—कुशकेश्वर (पहिले), गर्गेश्वर (दुसरे), पुष्करेश्वर (तिसरे) आणि मैत्रेयेश्वर (चौथे) अशी आहेत. भक्ती व संयमाने जो भक्त या लिंगांचे दर्शन करतो, तो पापमुक्त होऊन शिवाचे परम धाम प्राप्त करतो, असे फलश्रुतीत सांगितले आहे. पुढे व्यवहार्य विधी म्हणून शुक्लपक्षातील चतुर्दशीला—विशेषतः वैशाखात—प्रयत्नपूर्वक स्नान करून ब्राह्मणांना भोजन द्यावे व यथाशक्ती सुवर्ण व वस्त्रांचे दान करावे. ही कर्तव्ये पूर्ण झाल्यावरच यात्रा ‘पूर्ण’ मानली जाते; दर्शनासोबत तिथीपालन व सामाजिक धर्म यांचा समन्वय येथे दर्शविला आहे।
Adhyaya 174
कुन्तीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kuntīśvara Liṅga: The Glory of the Shrine
ईश्वर देवीला प्रभास-क्षेत्राच्या पूर्व भागात ‘खात’ (खोदलेल्या/खळग्यासारख्या जागेत) स्थित असलेल्या ‘कुन्तीश्वर’ नावाच्या विशेष लिंगाचे माहात्म्य सांगतात. या क्षेत्राची प्रतिष्ठा स्थापना-स्मृतीने दृढ होते—कुन्तीनेच हे लिंग प्रतिष्ठापित केले, आणि तीर्थयात्रेच्या प्रसंगी कुन्तीसमवेत पांडव पूर्वी प्रभासला आले होते, असे स्मरण केले जाते. फलश्रुतीत हे लिंग सर्व पापांच्या भयाचा नाश करणारे म्हटले आहे; विशेषतः कार्त्तिक महिन्यातील पूजेचे मोठे महत्त्व वर्णिले आहे. त्या काळी पूजा करणारा भक्त इच्छित फल प्राप्त करतो आणि रुद्रलोकात सन्मानित होतो. तसेच केवळ दर्शनानेही वाणी, मन व कृतीतून झालेली पापे नष्ट होतात—म्हणून दर्शन आणि पूजा ही दोन्ही तीर्थधर्मातील शुद्धी व मोक्षाची साधने ठरतात.
Adhyaya 175
अर्कस्थलमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Arkasthala / the Sun-site)
या अध्यायात ईश्वर महादेवीला ‘अर्कस्थळ’ या पुण्यस्थळाचे माहात्म्य संक्षेपाने सांगतात। पूर्वोक्त स्थळापासून आग्नेय (दक्षिण-पूर्व) दिशेला असलेले हे स्थान अत्यंत शुभ असून ‘सर्व-पातक-नाशक’ मानले आहे. केवळ दर्शनाने शोक नष्ट होतो, सात जन्मांपर्यंत दारिद्र्य येत नाही; कुष्ठादि रोगांचाही विशेष नाश ‘दशगुण’ होतो असे वर्णन आहे। दर्शनफळाची तुलना कुरुक्षेत्रात शंभर गायी दान केल्याच्या फलाशी केली आहे. विधी म्हणून—त्रिसंगम तीर्थात सात रविवार स्नान, ब्राह्मणांना भोजन, आणि महिषी (म्हैस) दान—असा संक्षिप्त कार्यक्रम सांगितला आहे. फलश्रुतीत सहस्र दिव्यवर्षे स्वर्गात वास व मान-सन्मान मिळतो असे सांगून तीर्थ, व्रत आणि दान यांचा एकत्रित यात्राविधी प्रतिपादित केला आहे।
Adhyaya 176
सिद्धेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Siddheśvara Māhātmya—Description of the Glory of Siddheśvara)
या अध्यायात ईश्वर महादेवीला सांगतात की अर्कस्थळाजवळ आग्नेय (दक्षिण-पूर्व) दिशेला ‘सिद्धेश्वर’ नावाचे शिवलिंग आहे. त्या नामामागील कारणही दिले आहे—अठरा हजार ऊर्ध्वरेतस् (ब्रह्मचारी) ऋषींनी या लिंगाच्या सान्निध्यात सिद्धी प्राप्त केली; म्हणून ते ‘सिद्धेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध झाले। अखेरीस आचार-विधी सांगितला आहे—स्नान करून भक्तीने पूजन करावे, उपवास करावा, इंद्रियसंयम राखावा, नियमाप्रमाणे पूजा पूर्ण करावी आणि ब्राह्मणांना दक्षिणा द्यावी। फलश्रुतीत सर्वकामसमृद्धी व परम पदप्राप्तीचे वर्णन आहे।
Adhyaya 177
Lakulīśa-māhātmya (लकुलीशमाहात्म्य) — Glory of Lakulīśa in the Eastern Quarter of Prabhāsa
या अध्यायात ईश्वर देवीला संक्षेपाने शैव-तत्त्वाची सूचना देतात. प्रभासक्षेत्राच्या पूर्व दिशेला, पूर्वीच्या घोर तपस्येमुळे सिद्धी प्राप्त करून उंच स्थळी प्रतिष्ठित असलेल्या मूर्तिमान लकुलीशाचे स्थान ते सांगतात; हे स्थान पाप-शमन व शुद्धीकरणासाठी विशेष अभिमुख मानले आहे. यानंतर कालविशेष दिला आहे—कार्त्तिकीमध्ये, विशेषतः कृत्तिका-योग असताना जो श्रद्धेने पूजन करतो, त्याला विलक्षण मान्यता मिळते. असा उपासक देव-दानवांसह सर्व प्राणीवर्गांत सन्मानास पात्र ठरतो. शेवटी स्कंदपुराणातील प्रभासखण्ड व प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य विभागातील अध्यायसमाप्तीचा कोलफन दिला आहे.
Adhyaya 178
Bhārgaveśvara Māhātmya (Glorification of Bhārgaveśvara)
या अध्यायात ईश्वर देवीला प्रभास-क्षेत्रातील यात्रेचा क्रम सांगतात. भक्ताने दक्षिण दिशेकडे जाऊन ‘भार्गवेश्वर’ नावाच्या शिवस्थानाचे दर्शन घ्यावे, आणि ते सर्व-पाप-प्रणाशक पुण्यतीर्थ आहे असे प्रतिपादन केले आहे। तेथे दिव्य पुष्पे व विविध उपहार अर्पून देवाची पूजा करणे हा मुख्य विधी सांगितला आहे. अशी उपासना करणारा ‘कृतकृत्य’ होतो आणि सर्व कामनांनी समृद्ध होतो—स्थाननिर्देश, पूजाविधी व फलश्रुती यांचा हा संक्षिप्त माहात्म्य-उपदेश आहे।
Adhyaya 179
माण्डव्येश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Māṇḍavyeśvara Māhātmya (Glorification of Māṇḍavyeśvara)
या अध्यायात ईश्वर महादेवीला संक्षिप्त तत्त्वोपदेश देतात. सिद्धेशलिंगाच्या आग्नेय (दक्षिण-पूर्व) कोपऱ्यात, तीन धनुष्यांच्या अंतरावर माण्डव्येश्वर लिंग स्थित असून ते पाप व महापातकांचा नाश करणारे आहे—असा तीर्थयात्रिकांसाठी स्थाननिर्देश दिला आहे. माघ महिन्यात चतुर्दशीच्या दिवशी भक्ताने तेथे पूजन करून रात्रभर जागरण करावे, असा विधी सांगितला आहे. जो साधक संयमित भक्तीने हे व्रत करतो, तो पुन्हा मर्त्यलोकात परत येत नाही—अशी फलश्रुती देऊन अध्याय समाप्त होतो; हा प्रसंग प्राभासखण्डातील प्राभासक्षेत्रमाहात्म्य विभागात असल्याचेही सूचित केले आहे.
Adhyaya 180
Puṣpadanteśvara Māhātmya (पुष्पदन्तेश्वर-माहात्म्यम्) — The Glory of Puṣpadanteśvara
या अध्यायात ‘ईश्वर उवाच’ म्हणून प्रभास-क्षेत्री ‘पुष्पदन्तेश्वर’ या शुभ देवस्थानाचे दर्शन करण्याची तीर्थयात्रिकांना आज्ञा दिली आहे. पुष्पदन्तेश्वर हा शंकराच्या सान्निध्याशी जोडलेला गणेश असल्याचे सांगून या स्थळाची शैव-प्रामाणिकता व महिमा अधोरेखित केला आहे. तेथे कठोर तप झाले आणि त्यातूनच त्या ठिकाणी लिंगाची प्रतिष्ठा झाली, असे वर्णन येते. या पवित्र प्रतिष्ठेचे केवळ दर्शन घेतल्याने जन्म-संसारबंधनातून मुक्ती मिळते, अशी स्पष्ट फलश्रुती आहे. तसेच या लोकी इच्छित सिद्धी व परलोकी कल्याणकारी फलप्राप्तीही सांगितली आहे.
Adhyaya 181
Kṣetrapāleśvara-māhātmya (The Glory of Kṣetrapāleśvara)
ईश्वर महादेवीला ‘क्षेत्रपालेश्वर’ नावाच्या श्रेष्ठ तीर्थस्थानाचे माहात्म्य सांगतात. हे सिद्धेश्वराच्या सान्निध्यात, पूर्व दिशेला थोड्याच अंतरावर आहे—असे सांगून तेथे जाण्याची विधी सांगितली आहे. शुक्ल पंचमीच्या दिवशी तेथे दर्शन घेऊन, सुगंधी द्रव्ये व पुष्पांनी क्रमाने विधिवत् पूजा करावी. त्यानंतर आपल्या सामर्थ्यानुसार विविध अन्नांनी ब्राह्मणांना भोजन घालावे—हा दानधर्म पूजेशी जोडून भक्ती आणि लोकधर्म यांचे ऐक्य प्रतिपादित केले आहे. अखेरीस हा प्राभासखण्डातील प्राभासक्षेत्रमाहात्म्याचा १८१वा अध्याय असल्याचे नमूद करून, स्कंदमहापुराणातील तीर्थवर्णनाची क्रमबद्ध परंपरा दर्शविली आहे।
Adhyaya 182
वसुनन्दा-मातृगण-श्रीमुख-विवर-माहात्म्य (Vasunandā Mothers and the Śrīmukha Cleft: Sacred Significance)
अध्याय १८२ मध्ये प्राभास-क्षेत्रातील अतिशय स्थानिक तीर्थमार्गदर्शन दिले आहे. दक्षिण दिशेला अर्क-स्थळाजवळ ‘वसुनन्दा’ या अग्रनामाने ओळखला जाणारा मातृगण आहे; यात्रेकरूंनी त्यांचे दर्शन घ्यावे असे सांगितले आहे. आश्वयुज महिन्यातील शुक्लपक्ष नवमीला संयमी भक्ताने विधिपूर्वक, शांत व एकाग्र मनाने त्या मातांची पूजा करावी. यामुळे ‘समृद्धी’ प्राप्त होते, जी असंयमी लोकांना कठीण आहे असे वर्णन केले आहे. पुढे जवळच ‘श्रीमुख’शी संबंधित पवित्र विवर (भेग/गुहामुख) दर्शवून, सिद्धी इच्छिणाऱ्यांनी त्याच दिवशी त्याचीही पूजा करावी असा विधान आहे. हा अध्याय वसुनन्दा-मातृगण व श्रीमुख-विवर यांचे माहात्म्य सांगतो.
Adhyaya 183
त्रिसंगममाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Trisaṅgama (Threefold Confluence)
अध्याय १८३ मध्ये ईश्वर देवीला ‘मिश्र-तीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या ‘त्रिसंगम’ तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात—जिथे सरस्वती, हिरण्या आणि समुद्र यांचा संगम होतो. हे स्थान देवांनाही दुर्लभ, सर्व तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ मानले आहे; विशेषतः सूर्य-पर्वकाळी येथे केलेले स्नान, दान व जप ‘कोटीपटीने’ फलदायी ठरते, आणि त्याची विधिफलप्राप्ती कुरुक्षेत्रापेक्षाही अधिक असल्याचे वर्णन आहे. मंकीश्वर-लिंगाच्या सान्निध्याचे महत्त्व सांगत त्या मर्यादेपर्यंत असंख्य तीर्थे असल्याचे प्रतिपादन केले आहे. तसेच समाजात तुच्छ मानले जाणारे किंवा काठावरचे जीवही या तीर्थप्रभावाने स्वर्गफल प्राप्त करतात—ही त्याची परिवर्तनकारी शक्ती दर्शवते. यात्राफळासाठी आचार सांगितला आहे—वापरलेली वस्त्रे, सुवर्ण आणि गाय यांचे दान ब्राह्मणाला करावे; कृष्णपक्ष चतुर्दशीला पितृतर्पण करावे. शेवटी त्रिसंगम महापाप-नाशक, विशेषतः वैशाखात अत्यंत फलदायी म्हटले आहे; पापनाश व पितृतृप्तीसाठी वृषोत्सर्ग (बैलाचा विधिपूर्वक दान/मुक्ती) करण्याची शिफारस केली आहे।
Adhyaya 184
मंकीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Mankīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Mankīśvara)
ईश्वर देवीला सांगतात की त्रिसंगमाजवळ ‘मंकीश्वर’ नावाचे अत्यंत पापनाशक तीर्थ आहे. तेथे मंकी ऋषी, तपस्व्यांमध्ये श्रेष्ठ, प्रभास हे शंकराचे प्रिय महाक्षेत्र जाणून मूळ‑कंद‑फळांवर निर्वाह करून दीर्घकाळ कठोर तप करीत राहिले. दीर्घ तपानंतर त्यांनी महादेवाची लिंगरूपाने प्रतिष्ठापना केली. प्रसन्न झालेल्या शिवाने वर मागण्यास सांगितले; ऋषींनी विनंती केली की माझ्या नावाने प्रसिद्ध होऊन आपण याच स्थानी युगायुगांपर्यंत लिंगरूपाने विराजमान राहावे. शिवाने ‘तथास्तु’ म्हणत तेथे अंतर्धान होऊन स्थिती केली; म्हणून ते लिंग ‘मंकीश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. माघ महिन्यात त्रयोदशी किंवा चतुर्दशीला पाच उपचारांनी पूजन केल्यास इच्छित फल मिळते. संपूर्ण यात्राफल इच्छिणाऱ्यांनी त्या स्थळी गो‑दान करावे, असे विधान आहे.
Adhyaya 185
Devamātā Sarasvatī in Gaurī-Form at the Nairṛta Quarter (Worship, Feeding, and Golden Sandal Dāna)
या अध्यायात ईश्वर महादेवीला प्रभासक्षेत्री देवमाता सरस्वतीच्या स्थानविशेष प्रकट रूपाविषयी मार्गदर्शन करतात. ती ‘देवमाता’ म्हणून प्रसिद्ध असून जगात सरस्वती या नावाने स्तुत्य आहे; नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) दिशेस गौरीरूप धारण करून पादुका-आसनावर विराजमान असल्याचे वर्णन येते. तिच्या रूपात ‘वडवा’ (वडवानल) प्रतिमेचा संकेत असून कारण सांगितले आहे—माता जशी भयापासून रक्षण करते, तसे देवांचे वडवानल-भयापासून रक्षण होत असल्याने विद्वान तिला देवमाता म्हणतात। माघ महिन्याच्या तृतीया तिथीस संयमी पुरुष किंवा शीलवती, संयत स्त्री तिची पूजा केल्यास इच्छित फल मिळते. पुढे अतिथिसत्काराचे पुण्य सांगितले आहे—पायस, साखर इत्यादींसह एका दांपत्याला भोजन घातल्यास महान गौरी-भोजनविधीइतके फल प्राप्त होते. शेवटी त्या तीर्थस्थानी सदाचारी ब्राह्मणास सुवर्ण-पादुका दान करण्याची आज्ञा दिली आहे।
Adhyaya 186
Nāgasthāna-māhātmya (Glory of the Nāga Station at Tri-saṅgama)
ईश्वर देवीला सांगतात—मङ्कीशाच्या पश्चिमेस त्रि-संगमाशी संबंधित एक श्रेष्ठ नागस्थान आहे; ते अत्यंत पापनाशक व प्रभावी तीर्थ आहे, तेथे जावे. या अध्यायात बलभद्राची आख्यायिका येते—कृष्णाच्या देहत्यागाची वार्ता ऐकून तो प्रभासात येतो, क्षेत्राची अद्भुत महिमा व यादवांचा संहार पाहून वैराग्य धारण करतो. तो शेषनागरूपाने देहत्याग करून परम त्रि-संगम तीर्थास पोहोचतो, तेथे पाताळाकडे जाणारे ‘द्वार’ सदृश विशाल मुख पाहतो आणि तत्क्षणी प्रवेश करून अनंताच्या धामात जातो. नागरूपाने प्रवेश केल्यामुळे ते स्थान ‘नागस्थान’ म्हणून प्रसिद्ध झाले; आणि जिथे देह सोडला ते ‘शेषस्थान’ म्हणून ख्यात—नागरादित्याच्या पूर्वेस। विधी सांगितली आहे—त्रि-संगमात स्नान, नागस्थानपूजन, पंचमीला संयमित आहारासह उपवास, श्राद्धकर्म आणि यथाशक्ती ब्राह्मणास दक्षिणा. फलश्रुती—कष्टनिवारण व रुद्रलोकप्राप्ती; तसेच शेषनागाला अर्पण केलेल्या मधुमिश्रित खीर-भात इत्यादीने ब्राह्मणभोजन केल्यास ‘कोटी’ जनांना भोजन दिल्याइतके पुण्य मिळते, असे दानमहात्म्य प्रतिपादित केले आहे।
Adhyaya 187
प्रभासपञ्चकमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Five Prabhāsas
अध्याय १८७ हा शिव–देवी यांचा तत्त्वसंवाद आहे. ईश्वर ‘प्रभास-पञ्चक’ अशी तीर्थपरिक्रमा सांगतात—मुख्य प्रभास, वृद्ध-प्रभास, जल-प्रभास आणि कृतस्मर-प्रभास (श्मशान/भैरव-परिसराशी निगडित) इत्यादी पाच प्रभास-स्थळे. श्रद्धेने या तीर्थांचे दर्शन केल्यास जरा-मरणापलीकडची, पुनरागमनरहित अवस्था प्राप्त होते असे वर्णन आहे. पुढे व्रत-विधी दिला आहे—प्रभासात समुद्रस्नान, विशेषतः अमावास्या व चतुर्दशी/पौर्णिमेच्या आसपास, रात्रजागरण, यथाशक्ती ब्राह्मणभोजन आणि दान (विशेषतः गोदान व सुवर्णदान), ज्यामुळे तीर्थपुण्य धर्म्य रीतीने वाढते। देवी विचारतात—एक प्रभास प्रसिद्ध असताना पाच का? तेव्हा कारणकथा येते। शिव दिव्यरूपाने दारुकवनात प्रवेश करतात; ऋषी गृहस्थधर्मात विघ्न झाल्याने क्रुद्ध होऊन शाप देतात आणि शिवलिंग पतित होते। त्याच्या पतनाने भूकंप, समुद्राचा उफान, पर्वतांचे तडे अशी विश्वव्यापी अस्थिरता निर्माण होते। देव ब्रह्मा, मग विष्णू आणि शेवटी शिवाकडे जातात। शिव सांगतात—शापाचा प्रतिकार न करता पतित लिंगाचीच पूजा करा। देव लिंग प्रभासात आणून प्रतिष्ठापित करतात, पूजन करतात आणि त्याची तारकशक्ती घोषित करतात। शेवटी इंद्राच्या आच्छादन/अडथळ्यामुळे मनुष्यांचे स्वर्गगमन कमी झाले असे सांगून, प्रभासाचा महोदय सर्वपापहर व सर्वकामफलदायक आहे असा निष्कर्ष दिला आहे।
Adhyaya 188
Rudreśvaramāhātmya (Glorification of Rudreśvara)
या अध्यायात प्रभास-क्षेत्रातील संक्षिप्त यात्रा-मार्गदर्शन दिले आहे. ईश्वर देवीला सांगतात की आदि-प्रभासापासून तीन धनुष्य-प्रमाण अंतरावर पृथ्वीवर ‘रुद्रेश्वर’ नावाचे स्वयंभू लिंग प्रतिष्ठित आहे; तेथे जाऊन दर्शन व पूजन करावे। पुढे या स्थळाच्या पावित्र्याचे कारण सांगितले आहे—रुद्र ध्यानस्थितीत जाऊन आपलेच तेज तेथे स्थापित/न्यस्त करतात; म्हणून हा महिमा मानवनिर्मित नसून दैवी सान्निध्याने सिद्ध आहे। शेवटी फलश्रुती—रुद्रेश्वराचे दर्शन-पूजन सर्व पातकांचा नाश करते आणि भक्ताला इच्छित फल व सर्व कामना प्राप्त करून देते।
Adhyaya 189
कर्ममोटीमाहात्म्यवर्णनम् — Karmamoṭī Māhātmya (Glorification of Karmamoṭī)
अध्याय १८९ मध्ये प्रभासक्षेत्रातील एका विशिष्ट तीर्थाचे संक्षिप्त, स्थाननिष्ठ माहात्म्य सांगितले आहे. ईश्वर पश्चिमेस “फार नाही” अशा ठिकाणी असलेल्या देवालयसमूहाचा निर्देश करतात, जिथे चंडिका व कर्ममोटी देवी एकत्र विराजमान आहेत आणि कोटीसंयुक्त योगिनींच्या विशाल समुदायाने ते स्थान वेढलेले आहे. या स्थळाला पिठत्रय म्हणूनही वर्णिले आहे—आद्य, त्रिलोकी पूज्य, म्हणून स्थानिक असूनही सर्वत्र मान्य अशी महिमा असलेले। विधी असा की नवमी तिथीस देवीपिठ व योगिनीसमूह यांचे संपूर्ण पूजन करावे. फलश्रुती स्पष्ट आहे—उपासकाला सर्व इच्छित फल प्राप्त होते आणि तो स्वर्गात दिव्य स्त्रियांना प्रिय ठरतो; म्हणजे योग्य काळ-स्थळी केलेल्या उपासनेने स्वर्ग्य पुण्य व शुभफल वाढते।
Adhyaya 190
मोक्षस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Mokṣasvāmin (Liberation-Granting Hari)
ईश्वर देवीला प्राभासक्षेत्रातील नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) भागात, मुख्य पवित्र क्षेत्रापासून थोड्याच अंतरावर असलेल्या हरिच्या मोक्षदायक स्वरूपाचे—‘मोक्षस्वामी’चे—माहात्म्य सांगतात. एकादशीच्या दिवशी जिताहार (संयमित आहार) ठेवून भक्ताने विधिपूर्वक पूजन करावे, आणि विशेषतः माघ महिन्यात हा नियम अत्यंत फलदायी असल्याचे प्रतिपादन केले आहे. या उपासनेचे फळ अग्निष्टोम यज्ञफळास तुल्य म्हटले आहे. पुढे त्याच स्थानी अनशन व चांद्रायणादी व्रते केल्यास इतर तीर्थांच्या तुलनेत कोटी-गुण फल मिळते व अभिष्ट सिद्धी प्राप्त होते असे वर्णन येते. शेवटी हा अध्याय स्कंदपुराणातील प्राभासखण्ड व प्राभासक्षेत्रमाहात्म्य अंतर्गत असल्याची नोंद दिली आहे।
Adhyaya 191
अजीगर्तेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Ajeegarteśvara Māhātmya (Glorification of Ajeegarteśvara)
या अध्यायात प्रभास-खंडातील तीर्थयात्रा-क्रमात संक्षिप्त उपदेश दिला आहे. ईश्वर देवीला सांगतात की चंद्रवापी या पवित्र जलस्रोताजवळ आणि आणखी एका प्रसिद्ध स्थळचिन्हाच्या निकट असलेल्या हरस्वरूप अजीगर्तेश्वराकडे पुढे जावे. तेथे पोहोचून संबंधित जलाशयात स्नान करावे आणि नंतर शिवलिंगाची पूजा करावी—असा लघु विधिक्रम सांगितला आहे. स्नानानंतरची लिंगपूजा घोर पातकांचा नाश करते आणि अखेरीस साधकास श्रेष्ठ शिवपद प्राप्त होते, अशी फलश्रुती या तीर्थाचे माहात्म्य प्रतिपादित करते.
Adhyaya 192
Viśvakarmeśvara-māhātmya (विश्वकर्मेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Viśvakarmeśvara
या अध्यायात ईश्वर देवीला तत्त्वोपदेश करत विश्वकर्म्याने प्रतिष्ठापित केलेल्या एका विशेष लिंगाचे दर्शन करण्यास निर्देश देतात. हे महाप्रभावी लिंग मोक्षस्वामिनाच्या उत्तरेस असल्याचे सांगितले असून ‘पाच धनुष्य’ इतक्या मोजमापात त्याचे स्थान निश्चित करून यात्रामार्गाची स्पष्टता दिली आहे. दर्शनप्रधान फलश्रुती येथे मांडली आहे—जो मनुष्य श्रद्धेने त्या लिंगाचे सम्यक दर्शन करतो, त्याला तीर्थयात्रेचे फळ प्राप्त होते; तसेच वाचिक व मानसिक अशा दोन्ही प्रकारची पापे त्या दर्शनाने नष्ट होतात. शेवटी कोलोफोनमध्ये स्कंदमहापुराणाच्या ८१,००० श्लोकांच्या संहितेत, प्राभास खंडातील प्रथम प्राभासक्षेत्रमाहात्म्यातील ‘विश्वकर्मेश्वर-माहात्म्य’ हा अध्याय असल्याचे नमूद केले आहे.
Adhyaya 193
Yameśvara-māhātmya-varṇanam (Glorification of Yameśvara)
या अध्यायात ईश्वर स्वतः महादेवीला थेट तत्त्वोपदेश देतात. प्रभास-क्षेत्रातील यात्रेचा क्रम सांगून ते यात्रिकाला यमेश्वराकडे जाण्याची आज्ञा करतात आणि यमेश्वराला “अनुत्तम” म्हणजे अतिशय श्रेष्ठ असे गौरवतात. देवस्थानाचे स्थाननिर्देशनही दिले आहे—नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) दिशेला, फार दूर नाही—म्हणून हा भाग मार्गदर्शक व विधिसूचक ठरतो. फलश्रुती स्पष्ट आहे: केवळ यमेश्वर-दर्शनाने पाप-शमन होते आणि तो सर्व इच्छित कामनांचे फळ देणारा (सर्वकाम-फल-प्रद) आहे असे सांगितले आहे. शेवटी कोलफनमध्ये हा स्कंदमहापुराणातील प्रभासखण्ड, प्रभास-क्षेत्र-माहात्म्य अंतर्गत “यमेश्वर-माहात्म्य-वर्णन” अध्याय म्हणून निर्देशित केला आहे.
Adhyaya 194
अमरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Amareśvara Māhātmya—Description of the Glory of Amareśvara)
या अध्यायात ईश्वर महादेवीला “देवांनी प्रतिष्ठित” अशा लिंगाविषयी उपदेश करतात. त्या क्षेत्राचा “प्रभाव” जाणणे हे सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे, असे सांगून अमरेश्वर तीर्थाचे माहात्म्य धर्म-आचाराच्या चौकटीत मांडले आहे. लिंगाच्या संबंधाने उग्र तप करावे, असा विधी आहे; त्याचे दर्शन घेतल्याने यात्रेकरू कृतकृत्य—धार्मिकदृष्ट्या पूर्ण—होतो, अशी फलश्रुती दिली आहे. पुढे वेदपारग ब्राह्मणाला गोदान करण्याची शिफारस असून, योग्य पात्राला दिलेले दान यात्रेचे फळ अधिक ऊर्जित व दृढ करते, असे प्रतिपादन केले आहे.
Adhyaya 195
वृद्धप्रभासमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Vṛddha Prabhāsa (Origin and Merit)
हा अध्याय शैव संवादरूप आहे. ईश्वर सांगतात की नियमपालन करणाऱ्या यात्रेकरूने आदिप्रभासाच्या दक्षिणेस असलेल्या वृद्धप्रभास तीर्थास जावे. तेथे “चतुर्मुख” म्हणून प्रसिद्ध असलेले लिंग केवळ दर्शनानेच पाप नष्ट करणारे म्हणून स्तुत आहे. श्रीदेवी नामोत्पत्ती व दर्शन-स्तुती-पूजन यांचे फल विचारते. ईश्वर प्राचीन मन्वंतरातील व त्रेतायुगातील कथा सांगतात. उत्तरेकडून आलेल्या ऋषींना प्रभासदर्शनाची इच्छा होती; पण इंद्राच्या वज्रसंबंधामुळे शैव लिंग गुप्त झालेले आढळले. दर्शनाविना परत न जाता त्यांनी ऋतूंच्या पलीकडे दीर्घ तप केले—ब्रह्मचर्य, कठोर नियम, शीत-उष्ण सहन इत्यादी—आणि वृद्धत्व आले. त्यांच्या अढळ निश्चयाने प्रसन्न होऊन शंकरांनी करुणेने पृथ्वी विदीर्ण करून आपले लिंग प्रकट केले; दर्शन मिळताच ऋषी स्वर्गलोकास गेले. इंद्राने पुन्हा लपविण्याचा प्रयत्न केला तरी वृद्धभावात दर्शन मिळाल्यामुळे त्या स्थळास “वृद्धप्रभास” हे नाव पडले. फलश्रुतीत सांगितले आहे की भक्तिभावाने तेथील दर्शन राजसूय व अश्वमेध यज्ञांइतके पुण्य देते; पूर्ण फल इच्छिणाऱ्यांनी ब्राह्मणास उक्षा (बैल) दान करावे असे सुचविले आहे।
Adhyaya 196
जलप्रभासमाहात्म्यवर्णनम् | Jala-Prabhāsa: The Māhātmya of the Water-Prabhāsa Tīrtha
ईश्वर देवीला वृद्ध-प्रभासाच्या दक्षिणेस असलेल्या जलाधिष्ठित प्रभास-तीर्थाकडे निर्देश करतात आणि त्याचे ‘उत्तम’ माहात्म्य सांगतात. कथेत जामदग्न्य राम (परशुराम) केंद्रस्थानी आहेत; क्षत्रियसंहारानंतर त्यांच्या अंतःकरणात घृणा व ग्लानी उत्पन्न होते आणि ते अनेक वर्षे महादेवाची कठोर तपस्या व उपासना करतात. शिव प्रसन्न होऊन प्रकटतात व वर देतात. राम शिवाच्या स्वतःच्या लिंगाचे दर्शन मागतात—वर्णन असे की इंद्र भयाने ते वारंवार वज्राने झाकतो. शिव त्या रूपात प्रत्यक्ष लिंगदर्शन देत नाहीत; पण उपाय सांगतात—या तीर्थाचा स्पर्श करून आणि पवित्र जलातून प्रकट होणाऱ्या लिंगाजवळ जाऊन रामाचे दुःख व पाप नष्ट होईल. मग जलातून एक महान लिंग प्रकट होते आणि हे स्थान ‘जल-प्रभास’ म्हणून प्रसिद्ध होते. अंतिम फलश्रुतीत सांगितले आहे की केवळ तीर्थस्पर्शाने शिवलोकप्राप्ती होते, आणि तेथे एक सदाचारी ब्राह्मणाला भोजन घालणे हे उमासहित शिवाला भोजन घालण्यास तुल्य आहे. ही कथा पापशमन करणारी व सर्वकामफल देणारी मानली आहे।
Adhyaya 197
जमदग्नीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Jamadagniśvara: Account of the Sacred Merit
या अध्यायात ईश्वर देवीला वृद्ध-प्रभासाजवळ स्थित जमदग्नीश्वर शिवाच्या तीर्थयात्रेचे उपदेश करतात. जमदग्नी ऋषींनी प्रतिष्ठित केलेले हे क्षेत्र सर्व-पाप-उपशमन करणारे असून, केवळ दर्शनानेच पुराणोक्त ‘ऋणत्रय’ातून मुक्ती मिळते असे सांगितले आहे. यानंतर ‘निधाना-वापी’ या जलतीर्थाचे वर्णन येते. तेथे स्नान व पूजा केल्यास धन-समृद्धी आणि इच्छित फलप्राप्ती होते असा विधी आहे. प्राचीन काळी पांडवांना येथे निधी (खजिना) मिळाल्यामुळे या वापीचे नाव व कीर्ती प्रसिद्ध झाली आणि ती ‘त्रैलोक्यपूजित’ मानली गेली. शेवटी फलश्रुतीत स्नानाने दुर्भाग्य नष्ट होऊन सौभाग्य प्राप्त होते व मनोकामना पूर्ण होतात असे शुभवचन दिले आहे.
Adhyaya 198
Pañcama-prabhāsa-kṣetra-māhātmya: Mahāprabhāsa, Tejas-udbhava, and the Spārśa-liṅga Tradition
ईश्वर महादेवीशी संवाद करताना महाप्रभास नावाच्या अत्यंत पवित्र क्षेत्राचे वर्णन करतात. हे जलप्रभासाच्या दक्षिणेस असून यमाचा मार्ग अडवणारे—म्हणजे रक्षण करणारे व मोक्षदायक—असे सांगितले आहे. त्रेतायुगात येथे दिव्य तेजाने युक्त ‘स्पार्श-लिंग’ प्रसिद्ध होते; त्याच्या स्पर्शानेच मुक्ती मिळते असे स्मरण आहे. पुढे भयभीत इंद्र तेथे येऊन वज्रासारख्या आवरणाने/अडथळ्याने लिंग झाकतो किंवा रोखतो; तेव्हा अनियंत्रित उष्मा-तेज प्रकट होऊन ज्वालाग्रयुक्त विशाल लिंगरूपात विस्तारते आणि धूर-अग्नीने त्रैलोक्य अस्थिर करते. देव व वेदज्ञ ऋषी शशिशेखर शिवाची स्तुती करून विनवणी करतात—हे स्वदाहक तेज आवरावे, नाहीतर सृष्टी प्रलयाकडे जाईल. मग ते तेज पाच प्रवाहांत विभागून पृथ्वी भेदून पंचप्रभास रूपाने प्रकट होते; निर्गमनमार्गावर शिळेचे द्वार स्थापून भेग बंद केल्यावर धूर शांत होतो, लोक स्थिर होतात आणि तेज तेथेच मर्यादित राहते. शिवाच्या प्रेरणेने देव तेथे लिंगप्रतिष्ठा करतात; तो प्रदेश ‘महाप्रभास’ म्हणून विख्यात होतो. फलश्रुतीत सांगितले आहे—विविध पुष्पांनी भक्तिपूर्वक पूजन केल्यास अक्षय परम पद मिळते; केवळ दर्शनाने पापक्षय होऊन इच्छित फल सिद्ध होते. दानात—संयमी ब्राह्मणाला सुवर्णदान व विधिपूर्वक द्विजाला गोदान—‘जन्मफळ’ देणारे असून राजसूय व अश्वमेध यज्ञासमान पुण्य प्रदान करते.
Adhyaya 199
दक्षयज्ञविध्वंसनम् (Destruction/Disruption of Dakṣa’s Sacrifice) and the Etiology of Kṛtasmaradeva
या अध्यायात तीर्थमार्गदर्शनाच्या चौकटीत शिव–देवी यांचा तत्त्वसंवाद येतो. ईश्वर देवीला दक्षिणेकडे सरस्वतीच्या रम्य तीरावर असलेल्या स्वयंभू देवस्थानाचे दर्शन घडवितात; तेथे ‘कृतस्मरदेव’ या नामाने प्रसिद्ध देव पापशुद्धी करणारा मानला आहे. पुढे कामदहनानंतर रतीचा शोक आणि शिवाचे सांत्वन—दैवी कृपेने पुढे कामाचे पुनर्स्थापन होईल—ही कारणकथा सुरू होते. देवी विचारते: काम का दग्ध झाला आणि पुनर्जन्म कसा झाला? तेव्हा शिव दक्षयज्ञाचा व्यापक प्रसंग सांगतात—दक्षाने कन्यांचे विवाहवाटप, महायज्ञात देव-ऋषींची सभा, आणि कपाल-भस्मादी तपस्वीचिन्हांमुळे शिवाचा अपमानपूर्वक बहिष्कार. यामुळे सती क्रुद्ध होऊन योगतपाने देहत्याग करते. त्यानंतर शिव वीरभद्रप्रमुख उग्र गणांना यज्ञविध्वंसासाठी पाठवितात. देवांशी युद्ध होते; विष्णूचे सुदर्शनही गिळले जाते, आणि रुद्रवरामुळे वीरभद्र अवध्य राहतो. शिव त्रिशूल घेऊन पुढे सरसावतात; देव मागे हटतात, ब्राह्मण रुद्रमंत्रांनी रक्षाहोम करतात, तरी यज्ञ उद्ध्वस्त होतो. शेवटी यज्ञ मृगरूपाने पळून जातो आणि आकाशात तारकासदृश रूपाने दिसणारे चिरंतन चिन्ह म्हणून वर्णन येते.
Adhyaya 200
कामकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kāma Kuṇḍa
शिव–देवी संवादात या अध्यायात यज्ञभंगानंतरची घडामोड सांगितली आहे. तारकासुर देवांना पराभूत करून त्यांना स्वर्गातून हाकलतो व लोकांमध्ये अस्थैर्य निर्माण करतो. देव ब्रह्म्याला शरण जातात; ब्रह्मा सांगतो की या संकटाचा नाश फक्त शंकराच्या शक्तीने होईल आणि हिमालयकन्येशी शिवाचा भावी संयोगच तारकवध करणारा उत्पन्न करील. तो संयोग घडवण्यासाठी वसंतासह कामदेवाला पाठवले जाते; पण शिवाजवळ जाताच शिवाच्या तृतीय नेत्रातून निघालेल्या अग्नीने कामदेव भस्म होतो. त्यानंतर शिव शुभ प्राभासिक-क्षेत्रात निवास करतो आणि ते स्थान या प्रसंगाचे पावन स्मारक बनते. रती शोक करते; आकाशवाणी तिला धीर देते की कामदेव ‘अनंग’—देहाविना—पुन्हा कार्यरत होईल. देव सृष्टीच्या प्रवाहात अडथळा येईल असे निवेदन करतात; शिव स्पष्ट करतो की कामदेव देहाशिवायही सृष्टीक्रम चालवेल, आणि पृथ्वीवर एक लिंग प्रकट होऊन या घटनेचे चिन्ह ठरते. ‘कृतस्मरा’ हे नाम व पुढे स्कंदाचा जन्म व तारकवध यांचा संदर्भ येतो. शेवटी कृतस्मराच्या दक्षिणेस ‘कामकुंड’ येथे स्नान व वेदज्ञ ब्राह्मणांना ऊस, सुवर्ण, गाय व वस्त्र यांचे नियत दान सांगितले आहे; याने अमंगल दूर होऊन शुभ फल प्राप्त होते।
Adhyaya 201
कालभैरवस्मशानमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Kālabhairava’s Great Cremation-Ground)
या अध्यायात ईश्वर (शिव) प्रभासक्षेत्रातील एक विशिष्ट स्थानाचे माहात्म्य सांगतात—कालभैरवाशी संबंधित महाश्मशान आणि त्याच्या जवळचे ब्रह्मकुंड. तसेच मङ्कीश्वराच्या सान्निध्यामुळे या क्षेत्राची शैव महिमा अधिक प्रभावी होते, असे ते स्पष्ट करतात। अध्यायाचा मुख्य आशय मोक्षाशी निगडित आहे: जे प्राणी तेथे मृत्युमुखी पडतात किंवा ज्यांचा दहनसंस्कार तेथे होतो, ते कालविपर्यय, अकाली मृत्यू इत्यादी प्रतिकूल परिस्थितीतही मुक्ती प्राप्त करतात। ग्रंथातील नैतिक वर्गीकरणानुसार ‘महापातकी’ मानले गेलेलेही या स्थानप्रभावाने उद्धरले जातात, अशी प्रतिज्ञा येथे आहे। शिव ‘कृतस्मरता’—ईश्वरस्मरणात स्थिरता—याला फलप्राप्तीचे कारण सांगून या श्मशानाला ‘अपुनर्भवदायक’ (पुनर्जन्ममुक्ती देणारे) क्षेत्र म्हणतात। विषुवकाळ हा विशेष पुण्यकाल म्हणून नमूद होतो, आणि शेवटी शिव या प्रिय क्षेत्राविषयी आपली नित्य आसक्ती जाहीर करतात, या प्रसंगात अविमुक्तापेक्षाही अधिक प्रिय असे वर्णन करतात।
Adhyaya 202
रामेश्वरमाहात्म्य — Rāmeśvara at Prabhāsa and the Pratiloma Sarasvatī Purification
ईश्वर देवीला प्रभास क्षेत्रात सरस्वतीच्या जवळ असलेल्या रामेश्वराचे स्थान व माहात्म्य सांगतात. कथेत बलभद्र (राम/हलायुध) पांडव–कौरव संघर्षात कोणाचीही बाजू न घेता द्वारकेस परत येतो; मद्याच्या प्रभावाने तो वनातील रम्य क्रीडावनात जातो. तेथे विद्वान ब्राह्मण सूताच्या मुखातून कथा ऐकत असताना क्रोधाने बलभद्र सूताचा वध करतो; नंतर ते कृत्य ब्रह्महत्येसदृश पाप मानून तो पश्चात्ताप करतो व धर्मिक तसेच शारीरिक परिणामांची भीती व्यक्त करतो. यानंतर प्रायश्चित्ताचा विचार मांडला आहे—जाणून केलेली व नकळत झालेली हिंसा यांचा भेद, प्रायश्चित्ताच्या पायऱ्या, आणि व्रताचे महत्त्व। एक अशरीरी वाणी त्याला प्रभासला जाण्याची आज्ञा देते; तेथे पाच प्रवाहांची प्रतिलोमा सरस्वती पाच महापातकांचा नाश करणारी म्हणून स्तुत आहे, आणि इतर तीर्थे तिच्या तुलनेत अपुरी सांगितली आहेत. बलभद्र तीर्थविधी करतो, दाने देतो, सरस्वती–समुद्र संगमावर स्नान करून महान लिंग स्थापन व रामेश्वरपूजन करतो आणि शुद्ध होतो. फलश्रुतीत सांगितले आहे की रामेश्वर लिंगपूजेमुळे पापक्षय होतो; अष्टमीला ब्रह्मकूर्च-विधीसह व्रत केल्यास अश्वमेधसमान पुण्य मिळते; तसेच स्नान, पूजन व गोदान पूर्ण यात्राफल इच्छिणाऱ्यांसाठी श्रेष्ठ आहे।
Adhyaya 203
मंकीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Mankīśvara Māhātmya (Glory of the Mankīśvara Liṅga)
ईश्वर देवीला मंकीश्वर तीर्थयात्रेचे वर्णन करतात. हे रामेशााच्या उत्तरेस, देवमातृ-स्थळाजवळ असून अर्क-स्थळ व कृत-स्मर येथूनही दिशानिर्देश दिले आहेत. प्राचीन काळी कुब्ज (वाकडे शरीर) ब्राह्मण मंकीने दीर्घ तपश्चर्या व नित्यपूजेद्वारे या शिवलिंगाची स्थापना केली. अनेक वर्षे उपासना करूनही देव प्रसन्न झाला नाही असे वाटल्याने तो व्याकुळ झाला आणि जप-ध्यानासह कठोर साधना वृद्धावस्थेपर्यंत वाढवत राहिला. अखेर शिव प्रकट होऊन सांगतात की मंकीला झाडांच्या फांद्यांपर्यंत पोहोचणे कठीण असल्याने इतर तपस्व्यांसारखी पुष्कळ फुले गोळा करणे शक्य नाही; पण भक्तीने अर्पिलेले एकच फूलही सर्व यज्ञांचे फल देणारे आहे. पुढे लिंगपूजेतील त्रिमूर्ती-ऐक्य स्पष्ट केले जाते—लिंगाच्या उजवीकडे ब्रह्मा, डावीकडे विष्णू आणि मध्यभागी शिव; म्हणून लिंगार्चन म्हणजे त्रिदेवांची संयुक्त पूजा. बिल्व, शमी, करवीर, मालती, उन्मत्तक, चंपक, अशोक, कह्लार इत्यादी सुगंधी पुष्पे प्रिय अर्पण म्हणून सांगितली आहेत. मंकी वर मागतो की जो कोणी येथे स्नान करून या लिंगावर केवळ जल अर्पण करील त्याला सर्व प्रकारच्या उपासनेचे फल मिळावे, तसेच जवळ दिव्य व लौकिक वृक्ष असावेत. शिव वरदान देऊन सर्व नागांच्या सान्निध्यामुळे हे स्थान ‘नाग-स्थान’ म्हणून प्रसिद्ध होईल असे सांगून अंतर्धान पावतात. मंकी देहत्याग करून शिवलोकास प्राप्त होतो. फलश्रुती—श्रद्धेने हे माहात्म्य ऐकल्यास पापांचा नाश होतो।
Adhyaya 204
Sarasvatī-māhātmya and the Ritual Order of Dāna–Śrāddha at Prabhāsa (सरस्वतीमाहात्म्यं दानश्राद्धविधिक्रमश्च)
हा अध्याय प्रश्नोत्तररूप तात्त्विक संवादाने रचलेला आहे. देवी सरस्वतीचे माहात्म्य सविस्तर ऐकू इच्छिते आणि तीर्थयात्रेतील तांत्रिक प्रश्न विचारते—‘मुख-द्वार’ाने प्रवेश केल्याचे पुण्य, स्नान व दानाचे फळ, अन्यत्र निमज्जनाचे परिणाम, तसेच श्राद्धाची योग्य पद्धत: नियम, मंत्र, पात्र पुरोहित, योग्य अन्न आणि शिफारसीची दाने. ईश्वर दान–श्राद्धविधीचा क्रमवार निरूपण करण्याचे वचन देतात. यानंतर ईश्वर सरस्वतीची पवित्रता अनेक स्तरांवर स्तुतिपूर्वक उलगडतात. सरस्वती-जल अत्यंत पुण्यदायक असून समुद्र-संगमात ते देवांनाही दुर्मिळ असे सांगितले आहे; ती लोकसुख देणारी व शोकनाशिनी म्हणून वर्णिली आहे. वैशाख मास व सोम-संबंधित व्रतांची दुर्मिळता अधोरेखित करून, प्रभासात सरस्वतीची प्राप्ती इतर तप व प्रायश्चित्तांपेक्षा श्रेष्ठ मानली आहे. फलश्रुतीत सरस्वती-जलात निष्ठा/निवास करणाऱ्यांना विष्णुलोकात दीर्घ वास मिळतो असे ठाम सांगितले आहे; आणि प्रभासात सरस्वतीचे दर्शन न होणे हे आध्यात्मिक दृष्टिदोषासारखे मानले आहे. सरस्वतीला विशाल ज्ञान व निर्मळ विवेक यांची उपमा देऊन, तिचा इतर नद्यांशी व समुद्राशी संगम परम तीर्थ ठरवला आहे; तेथे स्नान व दान महायज्ञासमान फल देतात, आणि सरस्वती-जलाने स्नात जन भाग्यवान व माननीय ठरतात।
Adhyaya 205
श्राद्धविधि-काल- पात्र- ब्राह्मणपरीक्षा (Śrāddha: timing, requisites, and examination of eligible Brāhmaṇas)
अध्याय २०५ मध्ये देवी ईश्वरांना श्राद्धाची पुण्यकारक विधी विचारते—विशेषतः दिवसातील योग्य वेळ आणि प्रभास/सरस्वती तीर्थाच्या संदर्भातील आचरण. ईश्वर दिवसातील मुहूर्तांचे वर्णन करून मध्यान्हाजवळचा ‘कुटप-काल’ अत्यंत फलदायी सांगतात आणि संध्याकाळी श्राद्ध करण्यास मनाई करतात. श्राद्धातील रक्षण व शुद्धीकरणासाठी कुश/दर्भ आणि काळे तीळ यांचे महत्त्व सांगितले आहे; ‘स्वधा-भवन’ काळाची संकल्पनाही दिली आहे. श्राद्धातील तीन प्रशंसित ‘पावन’—दौहित्र, कुटप आणि तीळ—तसेच शुचिता, क्रोधरहितपणा व घाई न करणे हे गुण मानले आहेत. धनाची शुद्धता शुक्ल/शंबल/कृष्ण अशा भेदांनी स्पष्ट करून अन्यायाने मिळवलेल्या धनाने केलेले श्राद्ध पितरांना तृप्त करत नाही, उलट अशुभ सत्तांकडे फल वळते असे प्रतिपादन आहे. पुढे पात्र ब्राह्मणांची परीक्षा विस्तृतपणे येते—विद्वान, शिस्तबद्ध, संयमी ब्राह्मणांची शिफारस आणि आचरण, व्यवसाय व नैतिक दोषांमुळे अपात्र (अपाङ्क्तेय) ठरणाऱ्यांची मोठी यादी दिली आहे; शेवटी चुकीच्या निवडीने श्राद्धफळ नष्ट होते असे सांगून अध्याय समाप्त होतो।
Adhyaya 206
Śrāddha-vidhi-varṇana (श्राद्धविधिवर्णन) — Procedural Discourse on Śrāddha
या अध्यायात ईश्वर श्राद्धाचे, विशेषतः पार्वण-विधानाचे, तांत्रिक व क्रमबद्ध विवेचन करतात. आमंत्रणपद्धती, पात्रता व आसनव्यवस्था, शुचिता-नियम, मुहूर्तभेदाने काळनिर्णय, तसेच पात्रे, समिधा, कुश, फुले, अन्न इत्यादींची निवड सविस्तर सांगितली आहे. अयोग्य सहभोजन, विधिभंग व अशुद्धी यांमुळे पितरांचे ग्रहण निष्फळ होते—अशी नीतिसूचना दिली आहे. जप, भोजन, पितृकार्य इत्यादी प्रसंगी मौनाचे नियम, देवकर्म व पितृकर्म यांचे दिशानियम, आणि काही दोषांचे व्यावहारिक परिहारही नमूद आहेत. शुभ-अशुभ लाकूड, फुले व खाद्यपदार्थांची यादी, काही प्रदेशांत श्राद्धवर्ज्यतेचे निर्देश, तसेच मलमास/अधिमासातील बंधने व मासगणनेचे स्पष्टीकरण दिले आहे. शेवटी ‘सप्तार्चिस्’ स्तुतीसह मंत्रसमूह व फलश्रुती—प्रभास येथे सरस्वती–सागर संगमावर विधिपूर्वक पाठ व श्राद्ध केल्यास शुद्धी, सामाजिक-धार्मिक मान्यता, समृद्धी, स्मरणशक्ती व आरोग्य प्राप्त होते—असे प्रतिपादन आहे।
Adhyaya 207
पात्रापात्रविचारवर्णनम् | Discernment of Worthy and Unworthy Recipients (Pātra–Apātra Vicāra)
या अध्यायात प्रभास-क्षेत्राच्या संदर्भात ईश्वर श्राद्धसंबंधी दानांचा क्रम व त्यांची फळे सांगतात. पितरांसाठी केलेले दान तसेच सरस्वतीच्या पवित्र सान्निध्यात एका द्विजाला अन्नदान करणेही अत्यंत पुण्यकारक मानले आहे. यानंतर धर्म-नीतीचा सविस्तर विचार येतो—नित्यकर्मांकडे दुर्लक्ष केल्याचे दोष, भूमीहरण/जमीन चोरण्याची निंदा, आणि निषिद्ध मार्गाने मिळवलेल्या धनाचे दुष्परिणाम. विशेषतः ‘वेद-विक्रय’ (वेदाध्यापनाचा व्यापार) याचे प्रकार व त्याचे कर्मफल कठोरपणे वर्णिले आहेत. शुचिता-नियम, अयोग्य उपजीविका, आणि निंद्य स्रोतांकडून अन्न-धन घेणे किंवा भक्षण करणे यातील धोके सांगितले आहेत. दानधर्मात योग्य पात्र (श्रोत्रिय, गुणवान, शीलवान) निवडणे आवश्यक असून अपात्राला दिलेले दान पुण्य नष्ट करते—हा सिद्धांत मांडला आहे. अखेरीस सत्य, अहिंसा, सेवा, संयमित उपभोग अशा गुणांची क्रमवार नीती आणि अन्न, दीप, सुगंध, वस्त्र, शय्या इत्यादी दानांची विशिष्ट फळे सांगून कर्मकांड व नैतिक शिक्षण यांचा समन्वय केला आहे।
Adhyaya 208
दानपात्रब्राह्मणमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Proper Giving, Worthy Recipients, and Brāhmaṇa Eligibility)
या अध्यायात देवी दानाचे नेमके वर्गीकरण विचारते—काय द्यावे, कोणाला, केव्हा, कुठे आणि कोणत्या पात्राला. ईश्वर निष्फळ जन्म व निष्फळ दान यांची लक्षणे सांगून सत्जन्म व शास्त्रोक्त दानाची महिमा वर्णितात आणि षोडश महादानांची परंपरा मांडतात—गोदान, सुवर्णदान, भूमिदान, वस्त्र-धान्यदान, तसेच सुसज्ज गृहदान इत्यादी। पुढे दानामागील हेतू व द्रव्याची शुद्धता स्पष्ट केली आहे—अहंकार, भीती, क्रोध किंवा दिखावा यांमुळे केलेले दान उशिरा किंवा अल्प फल देते; शुद्ध मनाने व धर्म्य रीतीने मिळवलेल्या द्रव्याने केलेले दान त्वरित कल्याणकारी ठरते। पात्रलक्षणांत विद्या, योगनिष्ठा, शम, पुराणज्ञान, करुणा, सत्य, शौच व संयम यांचा निर्देश आहे। गोदानविधीत उत्तम गुणांची गाय द्यावी, दोषयुक्त किंवा अवैधरीत्या मिळालेली गाय दान करू नये, आणि अयोग्य दानाचे दुष्परिणामही सांगितले आहेत। उपवास, पारणे व श्राद्धकाळ यांविषयी काळजी, तसेच साधन कमी असता किंवा योग्य ब्राह्मण न मिळाल्यास श्राद्धाची अनुकूल पद्धत दिली आहे। शेवटी पाठक-आचार्याचा सत्कार, द्वेषी वा अविनयी श्रोत्यास ग्रंथ न सांगण्याची मर्यादा, आणि श्रद्धापूर्वक श्रवण व दान हे कर्मसिद्धीचे अंग असल्याचे प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 209
मार्कण्डेयेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Māhātmya of Mārkaṇḍeyeśvara (Foundation and Merit Narrative)
या अध्यायात ईश्वर देवीला दोन भागांत उपदेश करतात. प्रथम ते तीर्थयात्रेचा मार्ग सांगतात—सावित्रीच्या पूर्व विभागाजवळ, उत्तर दिशेला असलेल्या परम पावन मार्कण्डेयेश्वराकडे जाण्याची आज्ञा देतात. पद्मयोनी ब्रह्म्याच्या कृपेने ऋषी मार्कण्डेय पुराणोक्त अर्थाने अजर-अमर झाले; क्षेत्राचे माहात्म्य जाणून त्यांनी शिवलिंगाची स्थापना केली व पद्मासनात दीर्घ ध्यानसमाधीत स्थित राहिले. युगानुयुगे वाऱ्याने उडालेल्या धुळीने मंदिर झाकले गेले; जागे झाल्यावर ऋषींनी उत्खनन करून महान द्वार पुन्हा उघडले व पूजेचा मार्ग प्रकट केला. जो भक्तिभावाने प्रवेश करून वृषभध्वज शिवाची पूजा करतो, तो महेश्वराच्या परम धामाला पोहोचतो। नंतर देवी विचारते—सर्वांना मृत्यू असताना मार्कण्डेय ‘अमर’ कसे? ईश्वर पूर्वकल्पाची कथा सांगतात—भृगुपुत्र मृकण्डूला सद्गुणी पुत्र झाला, पण त्याचे आयुष्य फक्त सहा महिने ठरले होते. पित्याने उपनयन करून त्याला नित्य नमस्कार-वंदन व आदरशिस्त शिकवली. तीर्थयात्रेत सप्तर्षींनी त्या बाल ब्रह्मचार्याला ‘दीर्घायुष्य’ असा आशीर्वाद दिला; परंतु अल्पायुष्य जाणवताच ते चिंतित होऊन त्याला ब्रह्म्यापाशी घेऊन गेले. ब्रह्म्याने विधान सांगितले—हा बालक मार्कण्डेय होईल, ब्रह्म्यासमान आयुष्याचा, कल्पाच्या आरंभी व अंतास सहचर. पित्याचा शोक निवतो, कृतज्ञ भक्ती दृढ होते; शिस्तबद्ध श्रद्धा, दैवी अनुमती आणि क्षेत्राची सदैव उपलब्ध उपासना हेच या अध्यायाचे सार ठरते।
Adhyaya 210
Pulastyēśvaramāhātmya (The Glory of Pulastyēśvara) | पुलस्त्येश्वरमाहात्म्यम्
या अध्यायात ईश्वर महादेवीला संक्षिप्त तीर्थोपदेश करतात. प्रभासक्षेत्राच्या पवित्र नकाशात दिशानिर्देश व अंतर/परिमाणाच्या सूचनेनुसार स्थित ‘उत्तम’ तीर्थ पुलस्त्येश्वराकडे जाण्याची आज्ञा दिली आहे. तेथे प्रथम दर्शन करून नंतर विधानतः (योग्य विधीने) पूजा करावी, असा भक्तिक्रम सांगितला आहे. फलश्रुतीत ठाम प्रतिज्ञा आहे की उपासक सात जन्मांचे संचित पापांपासून मुक्त होतो—“यात संशय नाही.” हा अध्याय स्थान-मार्गदर्शन, पूजाविधी आणि पापक्षय-फल यांना एका तीर्थ-एककात एकत्र करतो.
Adhyaya 211
पुलहेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Pulahēśvara Māhātmya (Glorification of Pulahēśvara)
या अध्यायात ईश्वर देवीला प्रभासक्षेत्रातील पुलहेश्वर तीर्थाचे महात्म्य सांगतात. नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) दिशेकडे धनुष्य-प्रमाणाने मोजलेल्या अंतरावर पुलहेश्वर नामक शिवलिंग आहे; तेथे जाऊन भक्तिभावाने दर्शन व पूजन करावे, असा स्थाननिर्देश दिला आहे. पुलहेश्वराची भक्तिपूर्वक उपासना केल्याने यात्राफळ सिद्ध होते, असे ईश्वर प्रतिपादन करतात. विशेषतः हिरण्यदान (सुवर्ण/धनदान) केल्याने तीर्थयात्रेचे पुण्य पूर्णत्वास जाते व फलप्राप्ती सुनिश्चित होते. शेवटी हा स्कंदपुराणातील प्रभासखण्ड, प्रभासक्षेत्रमाहात्म्याचा २११वा अध्याय असल्याचे नमूद केले आहे.
Adhyaya 212
Kratvīśvaramāhātmya (क्रत्वीश्वरमाहात्म्यम्) — The Glory of Kratvīśvara
या अध्यायात (२१२) ईश्वर देवीला सांगतात की पुलहीश्वरापासून नैऋत्य दिशेला आठ धनुष्य अंतरावर ‘क्रत्वीश्वर’ नावाचे पवित्र शिवस्थान आहे. या क्षेत्राचे वैशिष्ट्य असे की येथे दर्शनानेच ‘महाक्रतु-फल’ मिळते—मोठ्या यज्ञांचे पुण्य तीर्थदर्शनातून सुलभ होते. फलश्रुतीनुसार जो मनुष्य क्रत्वीश्वराचे दर्शन करतो, त्याला पौण्डरीक यज्ञाचे फल प्राप्त होते; तो सात जन्म दारिद्र्यापासून सुरक्षित राहतो आणि त्या स्थानी दुःखाचा उदय होत नाही. अशा रीतीने हा अध्याय स्थाननिर्देश, नाम-माहात्म्य आणि दर्शनजन्य फल यांचे संक्षिप्त मार्गदर्शन करतो.
Adhyaya 213
Kaśyapeśvara Māhātmya (काश्यपेश्वरमाहात्म्य) — Glory of the Kaśyapeśvara Shrine
या अध्यायात संवादरूपाने ईश्वर देवीला काश्यपेश्वर तीर्थाचे संक्षिप्त माहात्म्य सांगतात. तीर्थाचा दिशानिर्देशही दिला आहे—पूर्वदिग्भागात “सोळा धनुष्य” अंतरावर काश्यपेश्वर स्थित आहे. तेथे दर्शन केल्याने मनुष्याला समृद्धी व संततीप्राप्ती होते, आणि सर्व पापांनी भारलेलाही पापमुक्त होतो—ही फलश्रुती निःसंशय सांगितली आहे. शेवटी स्कंदपुराणातील प्रभासखण्ड व प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य यांतील या अध्यायाचे स्थान कोलोफनद्वारे दर्शविले आहे.
Adhyaya 214
कौशिकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Narrative of the Glory of Kauśikeśvara
या अध्यायात ईश्वर स्वतः उपदेशरूपाने प्राभास क्षेत्रातील कौशिकेश्वर शिवस्थानाचे माहात्म्य सांगतात. काश्यपेश्वरापासून ईशान (ईशान्य) दिशेला आठ धनुष्य अंतरावर हे स्थान असल्याचे वर्णन असून, ते महापातक-नाशक व अत्यंत पावन तीर्थ मानले आहे. नावामागील कथेत कौशिकाने वसिष्ठांचे पुत्र वध केल्याने उत्पन्न झालेला दोष दाखविला आहे; तो त्या ठिकाणी शिवलिंगाची प्रतिष्ठा करून पूजा करतो आणि पापातून मुक्त होतो. शेवटी फलश्रुती—या लिंगाचे दर्शन व पूजन करणाऱ्यांना इच्छित फल प्राप्त होते.
Adhyaya 215
कुमारेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Kumāreśvara
ईश्वर देवीला मārkaṇḍeśvaraच्या दक्षिणेस थोड्या अंतरावर असलेल्या कुमारेश्वर तीर्थाकडे जाण्याची आज्ञा देतात। तेथे स्वामी नावाच्या भक्ताने प्रतिष्ठापित केलेल्या शिवलिंगाचे माहात्म्य सांगितले असून, हे स्थान प्रायश्चित्ताचे केंद्र मानले आहे. कार्त्तिकेयाशी संबंधित कठोर तप परस्त्री/परपुरुष-संबंधासारख्या अतिक्रमणजन्य पापांचा नाश करणारे साधन म्हणून वर्णिले आहे। एक आदर्श भक्त लिंगस्थापना करून मलिनता दूर करतो आणि त्याग-भावाने पुन्हा ‘कौमार’—यौवनासारखी निर्मळ शुद्धता—प्राप्त करतो। दुसऱ्या दृष्टांतात सुमाली, जो पितृ/पूर्वज-वधासारखे घोर पाप करूनही तेथे पूजन केल्याने त्या पापातून मुक्त होतो। देवाच्या समोर असलेल्या कूपाचेही वर्णन आहे; तेथे स्नान करून स्वामी-प्रतिष्ठित लिंगाची पूजा केल्यास दोषमुक्ती व स्वामीपुर नावाच्या महान दिव्य नगरीची प्राप्ती होते। शेवटी दानविधी—स्वामीच्या नावाने द्विजाला शातकुम्भ-सुवर्णाचे ‘ताम्रचूडा’ दान केल्यास तीर्थयात्रेचे फळ मिळते।
Adhyaya 216
Gautameśvara-māhātmya (गौतमेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Gautameśvara Liṅga
या अध्यायात ईश्वर देवीला संक्षेपाने एका शैव तीर्थाचे माहात्म्य सांगतो. तो मार्कंडेश्वराच्या उत्तरेस पंधरा धनुष्य अंतरावर ‘गौतमेश्वर’ नावाचे श्रेष्ठ लिंग असल्याचे निर्देशित करतो. गुरुहत्येच्या पापाने व शोकाने पीडित गौतम ऋषींनी तेथे लिंगाची प्रतिष्ठा केली आणि तप व पूजेद्वारे त्या पापभारातून मुक्त झाले, असे कथन आहे. म्हणून हे स्थान प्रायश्चित्त व शुद्धीचे प्रभावी क्षेत्र मानले जाते. यात्रेकरिता विधी सांगितला आहे—नदीत विधिपूर्वक स्नान, लिंगाचे शास्त्रोक्त पूजन, आणि कपिला गायीचे दान. यामुळे पंचमहापातकांचा नाश होऊन पावित्र्य, आणि अखेरीस मोक्षप्राप्ती होते.
Adhyaya 217
Devarājeśvara-māhātmya (Glorification of Devarājeśvara)
या अध्यायात ईश्वर देवीला देवराजेश्वराचे संक्षिप्त माहात्म्य सांगतात. गौतमेश्वराच्या पश्चिमेस फार दूर नाही, सोळा धनु अंतरावर देवराजेश्वर लिंग स्थित आहे, असे स्थाननिर्देशन केले आहे. तेथे लिंगाची स्थापना केल्यास स्थापक पापमुक्त होतो—हा कारण-फल क्रम सांगितला आहे. पुढे नियमरूप उपदेश आहे की जो मनुष्य समाहित, एकाग्र मनाने त्या लिंगाची पूजा करतो, तो मानवदेहातून उत्पन्न होणाऱ्या पातकांपासूनही मुक्ती प्राप्त करतो. अखेरीस कोलोफनमध्ये हे स्कंदमहापुराण (८१,००० श्लोक), प्राभास खंड, प्राभासक्षेत्रमाहात्म्य अंतर्गत ‘देवराजेश्वर-माहात्म्य’ नावाचा २१७वा अध्याय असल्याचे नमूद आहे.
Adhyaya 218
Mānaveśvara Māhātmya (The Glory of Mānaveśvara) | मानवेश्वरमाहात्म्य
या अध्यायात ईश्वरकथित संक्षिप्त तत्त्वोपदेशाच्या रूपाने प्रभास-क्षेत्री एका विशेष लिंगाचे वर्णन येते. मनूंनी प्रतिष्ठापित केलेले हे लिंग “मानव-लिंग” म्हणून प्रसिद्ध आहे. स्वतःच्या पुत्रवधामुळे उत्पन्न झालेल्या पापदोषाच्या भाराने व्याकुळ झालेला मनु हे स्थान पापहर आहे असे जाणून विधिपूर्वक अभिषेक व प्रतिष्ठा करून तेथे ईश्वराची स्थापना करतो. त्यायोगे तो त्या दोषभारातून मुक्त होतो असे सांगितले आहे. पुढे सर्वसाधारण फल सांगितले आहे—जो कोणताही मानवभक्त श्रद्धेने या मानव-लिंगाची पूजा करतो, तो पापमुक्त होतो. शेवटी हा स्कंदमहापुराणातील प्रभासखण्ड, प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य अंतर्गत “मानवेश्वर-माहात्म्य” नावाचा २१८वा अध्याय असल्याचे नमूद केले आहे।
Adhyaya 219
मार्कण्डेयेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Mārkaṇḍeyeśvara and associated liṅgas near Mārkaṇḍeya’s āśrama)
या अध्यायात ईश्वर देवीला उपदेश करून मार्कंडेयांच्या आश्रमाच्या आग्नेय (दक्षिण-पूर्व) दिशेस असलेल्या पवित्र तीर्थ-समूहाचे व लिंगसमूहाचे वर्णन करतो. तेथे प्रसिद्ध गुहालींग—नीलकंठ म्हणूनही ओळखले जाणारे—याचे माहात्म्य सांगितले आहे; पूर्वी विष्णूंनी त्याची पूजा केली होती आणि ते ‘सर्व पापशेष नाश करणारे’ मानले आहे. भक्तिभावाने पूजन केल्यास समृद्धी, संतती, पशुधन व समाधान प्राप्त होते अशी फलश्रुती दिली आहे. पुढे तपस्व्यांचे दिसणारे आश्रम, गुहा आणि अनेक लिंग-संबंधित स्थाने यांचा उल्लेख येतो. मुख्य विधान असे की मार्कंडेयांच्या निकट लिंगप्रतिष्ठा केल्याने मोठमोठ्या वंशपरंपरांचेही उन्नयन होते; हा धर्मकर्म समाजव्यापी पुण्य देणारा उपाय म्हणून मांडला आहे. तत्त्वदृष्ट्या ‘सर्व लोक शिवमय आहेत, सर्व काही शिवात प्रतिष्ठित आहे’ असे सार्वत्रिक विधान करून समृद्धी इच्छिणाऱ्या विद्वानाने शिवपूजा करावी असे सांगितले आहे. देव, राजे व मनुष्य यांच्या उदाहरणांनी लिंगपूजा व प्रतिष्ठा सर्वसामान्य व प्रभावी साधना ठरवली आहे; शिवतेजाने मोठे अपराधही शांत होतात. इंद्राचा वृत्रवधानंतर शुद्धी, संगमस्थळी सूर्यपूजन, अहल्येचे उद्धार इत्यादी कथांनी हे सिद्ध करून शेवटी प्रभासक्षेत्राचे सार मार्कंडेयाश्रमाच्या संदर्भात पुन्हा सांगितले आहे।
Adhyaya 220
वृषध्वजेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Vṛṣadhvajeśvara Māhātmya (Glorification of Vṛṣadhvajeśvara)
या अध्यायात ईश्वर देवीला उपदेश देताना प्रभासक्षेत्रातील दक्षिण दिशेस असलेल्या ‘त्रिलोकपूजित’ वृषध्वजेश्वराचे दर्शन/निर्देश करतात, ज्यामुळे तीर्थयात्रेतील अचूक स्थानसूचना मिळते. पुढे शिवतत्त्वाचे वर्णन येते—शिव अक्षर व अव्यक्त आहेत, त्यांच्या पलीकडे कोणतेही श्रेष्ठ तत्त्व नाही; योगाने ते जाणवतात, आणि सर्वव्यापी विश्वपुरुष आहेत—ज्यांचे हात-पाय, नेत्र, शिर व मुख सर्वत्र आहेत असे सर्वात्मभावाने स्तवन केले आहे। पृथु, मरुत्त, भरत, शशबिंदु, गय, शिबि, राम, अंबरीष, मंधाता, दिलीप, भगीरथ, सुहोत्र, रंतिदेव, ययाति, सगर इत्यादी राजांचे उदाहरण देऊन सांगितले आहे की त्यांनी प्रभासात येऊन यज्ञांसह वृषध्वजेश्वराची पूजा केली आणि स्वर्गप्राप्ती केली। जन्म-मृत्यू, जरा-व्याधी, क्लेश यांसारख्या संसारदुःखांची पुनःपुन्हा आठवण करून देत असार जगात शिवपूजेलाच ‘सार’ मानले आहे। भक्तीला समृद्धिदायक शक्ती म्हटले आहे—भक्ताला चिंतामणी व कल्पद्रुमासारखे लाभ, आणि कुबेरही सेवकवत् होतो असे रूपक येते। अल्पोपचाराची महती सांगितली आहे: केवळ पाच पुष्पांनी पूजन केले तरी दहा अश्वमेधांचे फळ। तसेच वृषध्वजाजवळ वृषदान केल्याने पापक्षय होतो व तीर्थयात्रेचे पूर्ण फळ मिळते असे विधान आहे।
Adhyaya 221
ऋणमोचनमाहात्म्यवर्णनम् (R̥ṇamocana Māhātmya—Theological Account of Debt-Release at Prabhāsa)
या अध्यायात ईश्वर प्रभास-क्षेत्री असलेल्या “ऋणमोचन” नामक लिंग-तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. त्याच्या दर्शनानेच माता-पितृपरंपरेतून उत्पन्न झालेले पितृऋण नष्ट होते, असे प्रतिपादन आहे. कथानकात पितरांनी प्रभासात दीर्घ तप करून भक्तिभावाने एक लिंग प्रतिष्ठित केले. प्रसन्न महादेव प्रकट होऊन वर मागण्यास सांगतात. पितर वर मागतात की देव, ऋषी व मनुष्य—जो कोणी श्रद्धेने येथे येईल तो पितृऋण व पापमलातून मुक्त व्हावा; तसेच सर्प, अग्नी, विष इत्यादींमुळे अकाली मृत्यू पावलेले, किंवा ज्यांचे सपिंडीकरण, एकोदिष्ट/षोडश अर्पण, वृषोत्सर्ग, शौचादी विधी अपूर्ण राहिले—अशा पितरांनाही येथे तर्पण केल्यास उत्तम गती मिळावी. ईश्वर उत्तर देतात की पितृभक्त मनुष्य पवित्र जलात स्नान करून पितृतर्पण करील तर तत्क्षणी उद्धार होतो; महापाप असले तरी महेश्वर वरप्रदाता आहेत. स्नान व पितृ-प्रतिष्ठित लिंगाची पूजा केल्याने पितृऋणमोचन होते; ऋणातून मोचन घडवितो म्हणून याचे नाव “ऋणमोचन”. डोक्यावर सुवर्ण ठेवून स्नान केल्याचे फळ शंभर गाईंच्या दानासमान सांगितले आहे. शेवटी तेथे पूर्ण प्रयत्नाने श्राद्ध करावे व देवांना प्रिय अशा पितृ-लिंगाची पूजा करावी, अशी शिफारस आहे।
Adhyaya 222
रुक्मवतीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Rukmavatīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Rukmavatīśvara)
या अध्यायात “ईश्वर उवाच” या दिव्य वचनातून रुक्मवतीने प्रतिष्ठापिलेल्या रुक्मवतीश्वर लिंगाचे संक्षिप्त माहात्म्य सांगितले आहे। हे लिंग सर्वशांती देणारे, पापांचा नाश करणारे आणि इच्छित फल देणारे असे वर्णिले आहे। पुढे तीर्थविधीचा क्रम दिला आहे—संबंधित महातीर्थात स्नान करावे, नंतर काळजीपूर्वक लिंगाचे समप्लावन/अभिषेक विधिपूर्वक करावा। त्यानंतर ब्राह्मणांना धनदान केल्याने पुण्यवृद्धी होते। अशा रीतीने तीर्थ, लिंग, स्नान-अभिषेक आणि दान यांची एकत्र साधना करून शुद्धी व इष्टसिद्धी प्राप्त होते।
Adhyaya 223
Puruṣottama-tīrtha and Pretatīrtha (Gātrotsarga) Māhātmya — पुरुषोत्तमतीर्थ-प्रेततीर्थ(गात्रोत्सर्ग)माहात्म्य
ईश्वर देवीला त्रैलोक्यात पूज्य अशा लिंगाचे आणि त्याच्या शेजारील तीर्थाचे उपदेश करतात—जे कृतयुगात ‘प्रेततीर्थ’ आणि पुढे ‘गात्रोत्सर्ग’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. ऋणमोचन व पापमोचन यांच्या जवळ या क्षेत्राची अंतर्गत रचना सांगून, तेथे देहत्याग किंवा स्नान केल्यास पापकर्मांचा क्षय होतो असे प्रतिपादन केले आहे. तेथे पुरुषोत्तमाचा वास मानला आहे; नारायण, बलभद्र व रुक्मिणी यांची पूजा त्रिविध पापांपासून मुक्ती देते, तसेच श्राद्ध व पिंडदानाने पितर प्रेतभावातून सुटून दीर्घकाळ तृप्त होतात। यानंतर गौतम ऋषींची कथा येते. पाच भयंकर प्रेतांना पुण्यक्षेत्रात प्रवेश मिळत नाही; ते सांगतात की त्यांची नावे पूर्वकृत दुष्कर्मांवरून पडलेली नैतिक ओळख आहेत—याचना नाकारणे, विश्वासघात, अपायकारक चुगली/माहिती देणे, दानात निष्काळजीपणा इत्यादी. ते प्रेतांचे अशुद्ध अन्नस्रोत आणि प्रेतजन्मास कारणीभूत वर्तन—असत्य, चोरी, गो/ब्राह्मणहिंसा, निंदा, जलदूषण, विधींची उपेक्षा—यांची यादी करतात; तसेच तीर्थयात्रा, देवपूजा, ब्राह्मणसेवा, शास्त्रश्रवण, विद्वत्सेवा ही प्रेतत्व-निवारक साधने सांगतात. गौतम प्रत्येकासाठी स्वतंत्र श्राद्ध करून त्यांना मुक्त करतात; पाचवा ‘पर्युषित’ उत्तरायणकाळी विशेष श्राद्धानेच मुक्त होतो. मुक्त प्रेत वर देतो की हे स्थान ‘प्रेततीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध होईल आणि येथे श्राद्ध करणाऱ्यांच्या वंशजांना प्रेतभाव येणार नाही; श्रवण-दर्शनाने महायज्ञसम पुण्य मिळते अशी फलश्रुती आहे।
Adhyaya 224
इन्द्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Indreśvara Māhātmya: The Glory of Indra’s Liṅga)
या अध्यायात ईश्वर देवीला सांगतात की पुरुषोत्तमाच्या दक्षिणेस इंद्राने स्थापन केलेले एक लिंग आहे, ज्याला “पापमोचन” असे म्हणतात. वृत्रवध झाल्यानंतर इंद्रावर ब्रह्महत्येसदृश अशौचाचा भार आला; देहाचा वर्ण बदलला, दुर्गंधी निर्माण झाली आणि त्यामुळे तेज, बल व प्राणशक्ती क्षीण झाली. नारदादी ऋषी व देवगण इंद्राला पापहर क्षेत्र प्रभास येथे जाण्याचा उपदेश करतात. इंद्र प्रभासात त्रिशूलधारी परमेश्वराचे लिंग प्रतिष्ठित करून धूप, सुगंध, चंदन-लेप इत्यादींनी विधिपूर्वक पूजन करतो. त्या पूजेच्या प्रभावाने दुर्गंधी व वर्णविकार नाहीसे होतात आणि त्याचे रूप पुन्हा उत्तम व तेजस्वी होते. पुढे इंद्र सांगतो—जो भक्तिभावाने या लिंगाची पूजा करील, त्याला ब्रह्महत्या इत्यादी महापापांचा नाश होईल. शेवटी वेदपारंगत ब्राह्मणाला गोदान देणे व त्या स्थळी श्राद्ध करणे हे ब्रह्महत्यासंबंधी क्लेश शमविण्यास सहाय्यक कर्म म्हणून सांगितले आहे.
Adhyaya 225
Narakeśvara-darśana and the Catalogue of Narakas (Ethical-Theological Discourse)
ईश्वर उत्तर दिशेला नरकेश्वराशी संबंधित असे पवित्र स्थान सांगतात, जे पापांचा नाश करणारे आहे. पुढे मथुरेचा दृष्टांत येतो—अगस्त्य-गोत्रातील देवशर्मा नावाचा ब्राह्मण दारिद्र्याने पीडित असतो; यमाचा दूत दुसऱ्या ‘देवशर्मा’ला आणण्यासाठी पाठवला असता नोंद-चुकीमुळे ह्याच्याकडे येतो. यम चूक दुरुस्त करून धर्मराज म्हणून सांगतो—नियत वेळेपूर्वी मृत्यू होत नाही; जखम-आघात झाले तरी कोणाचाही ‘अकाली’ अंत होत नाही। यानंतर ब्राह्मण नरकलोकांची संख्या व कर्मकारणे विचारतो. यम एकवीस नरकांचे वर्णन करून विश्वासघात, खोटी साक्ष, कठोर व फसवी वाणी, परस्त्रीगमन, चोरी, व्रतधाऱ्यांना त्रास देणे, गोहिंसा, देव व ब्राह्मणांविषयी द्वेष, देवालय/ब्राह्मणधनाचा अपहार इत्यादी अधर्म नरकप्राप्तीचे कारण असल्याचे सांगतो. शेवटी प्रतिबंधक मोक्षोपदेश—जो प्रभासला जाऊन भक्तीने नरकेश्वराचे दर्शन करतो, तो नरक पाहत नाही; हे लिंग यमाने शिवभक्तीने स्थापिले असून हा उपदेश गुप्त ठेवावा. अध्यायाच्या अखेरीस विधी व फलश्रुती—आजीवन पूजेमुळे परम प्राप्ती; आश्वयुज कृष्ण चतुर्दशीच्या श्राद्धाने अश्वमेधतुल्य पुण्य; वेदज्ञ ब्राह्मणाला काळ्या हरिणचर्माचे दान केल्यास तिळांच्या संख्येइतका स्वर्गीय सन्मान मिळतो।
Adhyaya 226
मेघेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Meghēśvara Māhātmya (Glorification of Meghēśvara)
या अध्यायात ईश्वर प्राभासक्षेत्राच्या पूर्व भागात नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) दिशेकडे असलेल्या ‘मेघेश्वर’ नामक शिवस्थानाचे माहात्म्य सांगतात. हे स्थान पापमोचन करणारे व सर्व पातकांचा नाश करणारे म्हणून वर्णिले आहे. पुढे अनावृष्टीच्या भयामुळे निर्माण झालेल्या सामुदायिक संकटावर उपाय दिला आहे—तेथे विद्वान ब्राह्मणांनी शांतिकर्म करावे आणि वारुणी विधीने जलाद्वारे भूमीचा संस्कार/अभिषेक करावा; हा पर्जन्य-आह्वान व व्यवस्था-स्थापन करणारा विधी आहे. जिथे मेघ-प्रतिष्ठित लिंगाची नित्य पूजा होते, तिथे दुष्काळाची भीती उद्भवत नाही—अशी श्रद्धा व नियमबद्ध भक्तीने पर्यावरण व समाजस्थैर्याचे आश्वासन या तीर्थातून मिळते.
Adhyaya 227
बलभद्रेश्वरमाहात्म्य (Glory of Balabhadreśvara Liṅga)
या अध्यायात ईश्वर देवीला बलभद्राने विधिपूर्वक प्रतिष्ठापित केलेल्या लिंगाकडे जाण्याचा उपदेश करतात. ते लिंग महापाप-हर, ‘महालिंग’ आणि महान सिद्धि-फल देणारे असे वर्णिले आहे; ही स्थापना बलभद्रानेच शुद्धीच्या हेतूने विधीनुसार केली आहे, असे स्पष्ट सांगितले आहे. पुढे भक्तीचा पूजाविधी दिला आहे—गंध, पुष्प इत्यादी क्रमाने अर्पण करून यथाविधी आराधना करावी. तृतीय रेवती-योगाच्या वेळी हे अनुष्ठान केल्यास साधकाला ‘योगेश-पद’ प्राप्त होते, अशी फलश्रुती आहे. शेवटी हा स्कंदमहापुराणातील प्रभासखण्ड, प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य (प्रथम भाग) यातील २२७वा अध्याय असल्याचे नमूद केले आहे.
Adhyaya 228
भैरवेश-मातृस्थान-विधानम् | Rite of Bhairaveśa at the Supreme Mothers’ Shrine
अध्याय २२८ मध्ये ईश्वर महादेवीला उपदेश देतात आणि ‘भैरवेश’ नावाचे श्रेष्ठ ‘मातृस्थान’ सांगतात, जे ‘सर्वभय-विनाशक’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. या क्षेत्रात मातृशक्ती व योगिनींची विशेष कृपा लाभते असे प्रतिपादन आहे. कृष्णपक्षातील चतुर्दशी तिथीला संयमी साधकाने गंध, पुष्पे आणि उत्तम बलि-नैवेद्य अर्पून विधिपूर्वक पूजन करावे असा काल-नियम दिला आहे. शेवटी योगिनी व मातृदेवता भक्ताचे पृथ्वीवर पुत्राप्रमाणे रक्षण करतात अशी आश्वासक वाणी येते; त्यामुळे आत्मसंयम, क्षेत्र-विशिष्ट विधी आणि भय-निवारण हे तिन्ही विषय एकत्र गुंफलेले दिसतात.
Adhyaya 229
गंगामाहात्म्यवर्णनम् (Gaṅgā-māhātmya: Discourse on the Glory of the Gaṅgā at Prabhāsa)
या अध्यायात ईश्वर महादेवीला उपदेश करतात की ईशान्य दिशेला स्थित त्रिपथगामिनी गंगेचे स्मरण व दर्शन करावे. ही गंगा स्वयम्भू पावन धारा असून, विष्णूंनी पूर्वी पृथ्वीच्या मध्यातून तिला प्रकट केले; यदुवंशाच्या कल्याणासाठी आणि सर्व पापांचे शमन व्हावे हा तिचा उद्धारक हेतू सांगितला आहे. या तीर्थी स्नान—जे पूर्वसंचित पुण्यामुळेही घडते—आणि विधिपूर्वक श्राद्ध केल्यास केलेल्या-अनकेलेल्या कर्मांविषयी पश्चात्ताप न राहणारी अवस्था प्राप्त होते. कार्तिकीमध्ये जाह्नवीच्या जलात स्नानाचे पुण्य संपूर्ण ब्रह्मांडदानाइतके मानले आहे. कलियुगात असे दर्शन दुर्मिळ असल्याने प्रभास येथे गंगा/जाह्नवी तीर्थावर स्नान-दानाचे महात्म्य विशेषत्वाने प्रतिपादिले आहे।
Adhyaya 230
गणपतिमाहात्म्यवर्णनम् | Gaṇapati-Māhātmya (Account of Gaṇeśa’s Glory in Prabhāsa)
ईश्वर देवीला प्राभासक्षेत्री स्वतःच्या नियुक्तीने स्थापन झालेल्या, देवांना अत्यंत प्रिय अशा गणपतीचे माहात्म्य सांगतात. हा गणपती गंगेच्या दक्षिण तीरावर विराजमान असून क्षेत्राचे रक्षण करण्यासाठी सदैव कार्यरत आहे, असे वर्णन येते. माघ महिन्यात कृष्णपक्षातील चतुर्दशीला त्याची विशेष पूजा करावी, असा विधी सांगितला आहे. दिव्य मोदक नैवेद्य म्हणून, तसेच पुष्प, धूप इत्यादी उपचार योग्य क्रमाने अर्पण करून भक्तीने आराधना करावी. या पूजेचे फल संरक्षणात्मक आहे—उपासकास विघ्न येत नाहीत; विशेषतः क्षेत्रात राहणाऱ्या/क्षेत्रात स्थित असणाऱ्यास ही हमी दिली आहे. शेवटी हा प्राभासखण्डाच्या प्रथम विभाग ‘प्राभासक्षेत्रमाहात्म्य’ मधील २३०वा अध्याय ‘गणपतिमाहात्म्यवर्णन’ म्हणून नमूद केला आहे।
Adhyaya 231
जांबवतीतीर्थमाहात्म्यम् / The Māhātmya of the Jāmbavatī Tīrtha
ईश्वर देवीला प्रभास-क्षेत्रातील जांबवती नदीशी संबंधित पवित्र स्थळाकडे लक्ष वेधतात. पुराणपरंपरेत जांबवती ही विष्णूची प्रिय पत्नी म्हणून स्मरणात आहे. संवादात जांबवती अर्जुनाला वर्तमान घडामोडी विचारते; अर्जुन शोकाकुल होऊन यादववंशावर आलेल्या महाविनाशाची वार्ता सांगतो—बलदेव, सात्यकी इत्यादी प्रमुख यादवांचा अंत आणि संपूर्ण यादवसमुदायाचा ऱ्हास हा तो धर्म-इतिहासातील मोठा तडा म्हणून मांडतो. पतीच्या मृत्यूचे वृत्त ऐकून जांबवती गंगातटी आत्मदाह करते, चिताभस्म गोळा करते आणि नंतर दिव्य रूपांतरणाने नदीरूप धारण करून समुद्राकडे प्रवाहित होते. त्यामुळे ती जलधारा तीर्थ म्हणून पवित्र ठरते. फलश्रुतीत सांगितले आहे की श्रद्धेने तेथे स्नान करणाऱ्या स्त्रियांना—आणि त्यांच्या वंशातील स्त्रियांनाही—वैधव्यदुःख भोगावे लागत नाही; तसेच जो कोणी पुरुष वा स्त्री पूर्ण प्रयत्नाने तेथे स्नान करतो, त्याला परमगती प्राप्त होते.
Adhyaya 232
Pāṇḍava-kūpa-pratiṣṭhā and Vaiṣṇava-sānnidhya at Prabhāsa (पाण्डवकूप-प्रसङ्गः)
या अध्यायात ईश्वरकथित प्रभासक्षेत्राचे माहात्म्य आणि पांडव-कूप प्रतिष्ठेचा प्रसंग येतो. वनवासात पांडव प्रभासाला येऊन शांतचित्ताने काही काळ तेथे राहतात. अनेक ब्राह्मणांच्या सत्कारात पाण्याचे अंतर अडथळा ठरते; म्हणून द्रौपदीच्या प्रेरणेने आश्रमाजवळ विहीर (कूप) खोदून जलस्रोत स्थापन केला जातो. त्यानंतर द्वारकेहून श्रीकृष्ण यदवांसह (प्रद्युम्न, साम्ब इत्यादी) प्रभासात येतात. औपचारिक संवादात कृष्ण युधिष्ठिराला वर मागण्यास सांगतात; युधिष्ठिर त्या कूपाजवळ कृष्णाचे नित्य सान्निध्य मागतो आणि सांगतो की भक्तिभावाने तेथे स्नान करणाऱ्यांना कृष्णकृपेने वैष्णव पद प्राप्त होते. ईश्वर हा वर दृढ करतात आणि कृष्ण प्रस्थान करतात. अखेरीस फलश्रुती—त्या स्थळी श्राद्ध केल्यास अश्वमेधासमान पुण्य मिळते; तर्पण व स्नानानेही यथायोग्य फलवृद्धी होते. ज्येष्ठ पौर्णिमेला सावित्रीपूजेसह केलेले कर्म ‘परम अवस्था’ देते; पूर्ण तीर्थफल इच्छिणाऱ्यांसाठी गोदानाची शिफारस आहे।
Adhyaya 233
पाण्डवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Pandaveśvara Māhātmya—Account of the Glory of Pāṇḍaveśvara)
या अध्यायात ईश्वर देवीला प्रभास-क्षेत्री स्थिर झालेल्या पाच प्रतिष्ठित लिंगसमूहाचे संक्षिप्त तात्त्विक उपदेश देतात. ही लिंगे महात्मा पांडवांनीच प्रतिष्ठापित केली आहेत, असे सांगून तीर्थाचा महाभारतीय परंपरेशी संबंध दृढ केला आहे आणि उपासनेची प्रामाणिकता अधोरेखित केली आहे. फलश्रुतीत स्पष्ट केले आहे की जो भक्तिभावाने या लिंगांचे पूजन करतो तो पातकांपासून मुक्त होतो. अशा रीतीने प्रमाणित पवित्र स्थळी भक्ति-युक्त लिंगपूजेची पावन व मोक्षदायी प्रभावीता प्रतिपादिली आहे।
Adhyaya 234
दशाश्वमेधिकतीर्थमाहात्म्य (Māhātmya of the Daśāśvamedhika Tīrtha)
या अध्यायात ईश्वर देवीला ‘दशाश्वमेधिक’ या प्रसिद्ध तीर्थाची उत्पत्ती व माहात्म्य सांगतो. त्रैलोक्यात विख्यात व महापातकनाशक अशा स्थळाकडे तो यात्रेकरूला निर्देश करतो. तेथे राजा भरताने दहा अश्वमेध यज्ञ केले; त्या भूमीला अनुपम मानून यज्ञाहुतींनी देवांना तृप्त केले. संतुष्ट देवांनी वर देऊ केला असता भरताने मागितले की जो भक्त येथे स्नान करील त्याला दहा अश्वमेधांचे पुण्यफल मिळो. देवांनी तीर्थाचे नाव व कीर्ती पृथ्वीवर स्थिर केली; तेव्हापासून हे पापनाशक तीर्थ ‘दशाश्वमेधिक’ म्हणून प्रसिद्ध झाले, असे ईश्वर सांगतो. हे तीर्थ ऐंद्र व वारुण चिन्हांच्या मध्ये स्थित, शिवक्षेत्र आणि महान तीर्थसमूहांतील एक स्थान म्हणून वर्णिले आहे. फलश्रुतीत—येथे देहत्याग केल्यास शिवलोकात आनंद मिळतो; मनुष्येतर योनीतील जीवही उच्च गतीला पोचतात. तिळोदकाने पितृतर्पण केल्यास प्रलयापर्यंत पितर तृप्त राहतात. ब्रह्म्याचे पूर्वयज्ञ, इंद्राने येथे उपासना करून देवराजपद मिळवणे, व कर्तवीर्याचे शंभर यज्ञ यांचा उल्लेख आहे; येथे मृत्यूने अपुनर्भव आणि वृषोत्सर्गाने बैलाच्या रोमसंख्येप्रमाणे स्वर्गोन्नती सांगितली आहे।
Adhyaya 235
Śatamedhādi Liṅgatraya Māhātmya (Glory of the Three Liṅgas: Śatamedha, Sahasramedha, Koṭimedha)
या अध्यायात ईश्वर देवीला प्रभास-क्षेत्रात स्थित “अतुलनीय त्रिलिंग” दर्शन करण्यास सांगतात. दक्षिणेस शतमेध नामक लिंग असून ते शंभर यज्ञांचे फळ देणारे मानले आहे; कार्तवीर्याने पूर्वी केलेल्या शंभर यज्ञांशी त्याचा संबंध सांगितला असून त्याची प्रतिष्ठा सर्व पापभार नष्ट करणारी म्हटली आहे. मध्यभागी कोटिमेध प्रसिद्ध आहे; येथे ब्रह्म्याने असंख्य (कोटी) श्रेष्ठ यज्ञ करून महादेवाला “शंकर, लोकहितकर्ता” म्हणून प्रतिष्ठित केले असे वर्णन आहे. उत्तरेस सहस्रक्रतु (सहस्रमेद्ध) लिंग आहे; शक्र/इंद्राने हजार विधी करून देवतांचा आदिदेव म्हणून हे महालिंग स्थापित केले असे सांगितले आहे. गंध-पुष्पांनी पूजन व पंचामृत आणि जलाने अभिषेक करण्याचा विधी दिला आहे; भक्तांना लिंग-नावांप्रमाणे फळ प्राप्त होते असे प्रतिपादन आहे. पूर्ण तीर्थफल इच्छिणाऱ्यांसाठी गोदानाची विशेष प्रशंसा केली आहे. शेवटी तेथे “दहा कोटी तीर्थे” वास करतात आणि मध्यस्थित त्रिलिंगसमूह सर्वथा पापनाशक आहे असे निष्कर्षाने सांगितले आहे.
Adhyaya 236
दुर्वासादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Durvāsā-Āditya (Sūrya) at Prabhāsa
अध्याय २३६ मध्ये प्रभास-क्षेत्रातील ‘दुर्वासा-आदित्य’ (सूर्य) तीर्थाची स्थापना व महिमा सांगितला आहे. यात्रेकरूंना त्या स्थळी जाण्याचे विधान आहे, जिथे महर्षी दुर्वासांनी नियम-संयमयुक्त हजार वर्षे तप करून सूर्योपासना केली. प्रसन्न होऊन सूर्यदेव प्रकटतात व वर देतात; दुर्वासा पृथ्वी असेपर्यंत त्या ठिकाणी सूर्याचे नित्य अधिष्ठान, तीर्थाची कीर्ती आणि स्थापित मूर्तीचे सान्निध्य यांची याचना करतात. सूर्य ते मान्य करून यमुनेला नदीरूपाने व धर्मराज यमाला बोलावून क्षेत्ररक्षण व मर्यादापालनासाठी नेमतो, विशेषतः भक्त व गृहस्थ ब्राह्मणांच्या संरक्षणासाठी। यानंतर पवित्र भूगोलाचे वर्णन येते—यमुनेचा भूमिगत मार्गाने प्रादुर्भाव, एका कुंडाचा उल्लेख, तसेच ‘दुंदुभी’/क्षेत्रपाल यांचा संबंध. तेथे स्नान व पितृतर्पणाचे फल सांगितले आहे. पुढे कालव्रतांचे विधान—माघ शुक्ल सप्तमीला दुर्वासा-अर्कपूजा, माधव महिन्यात स्नान व सूर्यपूजा, आणि देवालयाजवळ सूर्यसहस्रनामपाठ. फलश्रुतीत पुण्यवृद्धी, महादोषशमन, इष्टसिद्धी, रक्षण, आरोग्य व समृद्धी सांगितली आहे; शेवटी अर्ध गव्युतीपर्यंत क्षेत्रसीमा व सूर्यभक्तिरहितांची अनधिकारिता नमूद केली आहे।
Adhyaya 237
यादवस्थलोत्पत्तौ वज्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Origin of Yādava-sthala and the Māhātmya of Vajreśvara
या अध्यायात शिव–देवी संवादातून प्रभासखण्डातील ‘यादवस्थळ’ची उत्पत्ती आणि वज्रेश्वराचे माहात्म्य सांगितले आहे. ईश्वर देवीला त्या स्थळाकडे निर्देश करतात जिथे प्रचंड यादवसेना नष्ट झाली. देवी कारण विचारते—वासुदेवाच्या डोळ्यांसमोर वृष्णि, अंधक व भोजांचा संहार का झाला? तेव्हा शिव शापाची कथा सांगतात—सांबाने स्त्रीवेष घेऊन विश्वामित्र, कण्व, नारद आदी ऋषींची थट्टा केली; क्रुद्ध ऋषींनी शाप दिला की सांबापासून कुलनाश करणारा लोखंडी ‘मुषळ’ उत्पन्न होईल. वचनात राम व जनार्दन यांचा उल्लेख वेगळा दिसला तरी, काळाचा अटळ आदेश सूचित होतो. मुषळ जन्मून चूर्ण झाले व समुद्रात टाकले गेले; पुढे द्वारकेत काळप्रभावाने भयंकर अपशकुन—समाजविपर्यास, अशुभ ध्वनी, पशुविकार, यज्ञविघ्न, भयस्वप्ने—धर्मचेतावणीसारखे पसरतात. कृष्ण प्रभासतीर्थयात्रेचा आदेश देतात. तेथे मद्यपानामुळे यादवांत अंतर्गत वैर वाढते; सात्यकी व कृतवर्मा यांच्या प्रसंगातून हिंसा उसळते आणि परस्पर संहार होतो. किनाऱ्यावरील सरकंडे वज्रासारख्या मुषळात रूपांतरित होऊन ऋषिशाप (ब्रह्मदंड) व काळ यांची कार्यशक्ती ठरतात. दहनभूमी व अस्थिसंचयामुळे तो प्रदेश ‘यादवस्थळ’ म्हणून प्रसिद्ध होतो. अखेर वज्र नावाचा उरलेला वारस प्रभासला येतो, नारदांच्या उपदेशाने तप करून सिद्धी मिळवतो आणि वज्रेश्वरलिंगाची स्थापना करतो. जांबवतीजळात स्नान, वज्रेश्वरपूजन, ब्राह्मणभोजन व षट्कोण-उपहार यांची विधी सांगितली असून, त्याचे फळ महान तीर्थपुण्य—गोसहस्रदानतुल्य—असे वर्णिले आहे.
Adhyaya 238
Hiraṇyā-nadī-māhātmya (हिरण्यानदीमाहात्म्य) — The Glory of the Hiraṇyā River
या अध्यायात ईश्वर हिरण्या नदीचे माहात्म्य सांगतात. ही नदी पापनाशिनी, पुण्यदायिनी, सर्वकामप्रदा व दारिद्र्यनाशिनी अशी वर्णिली आहे. तीर्थविधी संक्षेपाने दिला आहे—नदीकाठी जाणे, विधिपूर्वक स्नान करणे, पितरांसाठी पिंड-उदकादी कर्म करणे आणि नियमाने दान व अतिथिसत्कार करणे। अशी योग्य रीतीने साधना केल्यास यात्रेकरू अक्षय लोक प्राप्त करतो आणि पितर पापातून मुक्त होतात. विशेष उपदेशात सांगितले आहे की एका पात्र ब्राह्मणाला भोजन देणे, भावशुद्धी व पात्रतेमुळे, असंख्य द्विजांना भोजन देण्याइतके फलदायी ठरते. शेवटी शिवाला अर्पण करून वेदपारंगत ब्राह्मणास ‘हेमरथ’ (सुवर्ण रथ) दान करण्याचे विधान असून त्याचे फल महान यात्रांच्या पुण्याइतके मानले आहे।
Adhyaya 239
नागरादित्यमाहात्म्यम् | The Māhātmya of Nāgarāditya (Nagarabhāskara)
ईश्वर देवीला हिरण्या-तीर्थाजवळ असलेल्या सूर्यप्रतिमा ‘नागरादित्य/नागरभास्कर’ याचे माहात्म्य सांगतात. प्रथम उत्पत्तिकथा—यादव राजा सत्राजिताने भास्कराला प्रसन्न करण्यासाठी महान व्रत व तप केले. सूर्यदेवाने त्याला स्यमंतक मणी दिला, जो दररोज सुवर्ण देतो. वर मागण्यास सांगितल्यावर सत्राजिताने आपल्या आश्रमप्रदेशात सूर्याचे नित्य सान्निध्य मागितले; तेथे तेजस्वी प्रतिमा प्रतिष्ठापित झाली आणि ब्राह्मण व नगरवासी यांना तिच्या रक्षणाची जबाबदारी देण्यात आली; म्हणून हे क्षेत्र ‘नागरादित्य’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. पुढे फलश्रुती—नागरार्काचे केवळ दर्शनही प्रयागातील महादानास तुल्य फल देणारे म्हटले आहे. हा देव दारिद्र्य, शोक व रोग नाश करणारा, आणि सर्व व्याधींसाठी खरा ‘वैद्य’ म्हणून वर्णिला आहे. विधीत हिरण्या-जळाने स्नान, प्रतिमापूजन, आणि शुक्लपक्षातील सप्तमी—विशेषतः संक्रांतीसह—व्रत सांगितले आहे; त्या वेळी केलेली सर्व कर्मे अनेकपटीने फलदायी होतात. अखेरीस सूर्याच्या २१ नावांचे स्तोत्र (विकर्तन, विवस्वान, मार्तंड, भास्कर, रवि इ.) ‘स्तवराज’ म्हणून सांगितले असून ते देहस्वास्थ्य वाढवते. पहाटे व संध्याकाळी जप केल्यास इच्छित फल मिळते आणि शेवटी भास्करलोकाची प्राप्ती होते.
Adhyaya 240
बलभद्र-सुभद्रा-कृष्ण-माहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Balabhadra, Subhadrā, and Kṛṣṇa)
या अध्यायात ‘ईश्वर उवाच’ या ईश्वरकेंद्रित वाणीने बलभद्र, सुभद्रा आणि श्रीकृष्ण या त्रयीचे माहात्म्य सांगितले आहे. हे तिघेही अत्यंत पुण्यप्रद व आध्यात्मिक फल देणारे असून, विशेषतः श्रीकृष्ण ‘सर्वपातकनाशन’—सर्व पापांचा नाश करणारा—असा वर्णिला आहे. कल्पस्मृतीच्या आधाराने त्यांची महिमा दृढ केली आहे: पूर्वकल्पात हरिने याच स्थानी गात्रोत्सर्ग (देहत्याग) केला होता, आणि वर्तमान कल्पातही तशीच स्मृती सांगितली आहे. नागरादित्याच्या सान्निध्यात जे बलभद्र-सुभद्रा-कृष्णांची पूजा करतात, ते स्वर्गगामी होतात—अशी स्पष्ट फलश्रुती येथे दिली आहे.
Adhyaya 241
शेषमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śeṣa at Mitra-vana)
अध्याय २४१ मध्ये ईश्वर प्रभास-क्षेत्रातील बलभद्राशी संबंधित, शेष (सर्परूप) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या देवस्थानाचे वर्णन करतात. हे स्थान मित्र-वनात असून त्याचा विस्तार दोन गव्युती इतका सांगितला आहे; येथे त्रि-संगमाचे तीर्थही आहे, जे पौराणिक ‘पाताळ-पथ’ मार्गे गाठता येते. देवालयाचे रूप लिंगाकार व महाप्रभ (अतितेजस्वी) असून रेवतीसह ते “शेष” या नावाने प्रसिद्ध आहे। पुढे स्थानकथा येते—जरा नावाचा एक सिद्ध, जो कौलिक (विणकर) होता आणि कथाभाषेत ‘विष्णुघातक’ असा उल्लेखिला आहे, तो येथे लयास जातो; त्यानंतर हे क्षेत्र शेष-नावाने सर्वत्र विख्यात होते. चैत्र शुक्ल त्रयोदशीला पूजेचे विधान असून त्यातून गृहकल्याण, पुत्र-पौत्र, पशुधन आणि वर्षभर सुख-समृद्धीचे फळ सांगितले आहे. मुलांना मसूरिका/विस्फोटक अशा फोड-उठणाऱ्या रोगांपासून संरक्षण मिळते असेही म्हटले आहे. सर्व समाजघटकांत हे तीर्थ प्रिय आहे; पशु, पुष्प व विविध बलि-अर्पणांनी शेष लवकर प्रसन्न होतात आणि संचित पापाचा नाश करतात।
Adhyaya 242
कुमारीमाहात्म्यवर्णनम् (Kumārī Māhātmya—The Glory of the Maiden Goddess)
ईश्वर महादेवीला देवी कुमारिकेजवळ, पूर्व दिशेकडे स्थित असलेला एक रक्षणकारी प्रसंग सांगतात. रथंतर कल्पात रुरु नावाचा महाअसुर जगांना भयभीत करीत देव-गंधर्वांना त्रास देतो, तपस्वी व धर्मनिष्ठांचा वध करून वैदिक परंपरेचा छेद करतो; पृथ्वीवर स्वाध्याय, वषट्कार आणि यज्ञोत्सवांचा लोप होतो. तेव्हा देव व महर्षी त्याचा वध कसा करावा याचा विचार करीत असता त्यांच्या देहातून निघालेल्या स्वेदातून पद्मलोचना दिव्य कुमारिका प्रकट होते; ती आपले कार्य विचारते आणि संकट-निवारणासाठी नियुक्त होते. देवीच्या हास्यातून पाश व अंकुश धारण करणाऱ्या सहचर कुमारिका उत्पन्न होतात; त्यांच्या संग्रामात रुरुची सेना पराभूत होते. रुरु तामसी माया रचतो, पण देवी मोहित होत नाही; ती शक्तीने त्याला विद्ध करते. रुरु समुद्राकडे पळू लागल्यावर देवी पाठलाग करून समुद्रात प्रवेश करते व खड्गाने त्याचे शिरच्छेद करून चर्म-मुंडधरा रूपाने प्रकट होते. प्रभास क्षेत्रात परत येऊन ती तेजस्वी, बहुरूपिणी परिषदे सहित विराजते. आश्चर्यचकित देव तिला चामुंडा, कालरात्रि, महामाया, महाकाली/कालिका इत्यादी उग्र-रक्षक नामांनी स्तुती करतात. देवी वर देताना देव मागणी करतात की ती याच क्षेत्रात प्रतिष्ठित राहो, तिचे स्तोत्र पठण करणाऱ्यांना फलदायी ठरो, आणि भक्तिभावाने तिची उत्पत्ती-कथा ऐकणाऱ्यास शुद्धी व परागती लाभो. शुक्लपक्षात, विशेषतः आश्विन महिन्याच्या नवमीस पूजन शुभ सांगितले आहे. शेवटी देवी तेथेच निवास करते आणि देव शत्रूंचा पराभव करून स्वर्गास परततात.
Adhyaya 243
मंत्रावलिक्षेत्रपालमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of the Mantrāvalī Kṣetrapāla
या अध्यायात ईश्वर देवीला उपदेश करतात की ईशान (ईशान्य) दिशेला स्थित असलेल्या अत्यंत सामर्थ्यवान क्षेत्रपालाजवळ कसे जावे. तो क्षेत्रपाल मंत्रमाळेने (मंत्रावलीने) अलंकृत असून हिरण्य-तटाजवळ संरक्षणासाठी स्थिर आहे; ‘हीरक-क्षेत्र’ नावाच्या रत्नसदृश उपक्षेत्राचे तो विशेष रक्षण करतो असे वर्णन येते. पुढे कालविधान सांगितले आहे—कृष्णपक्षातील त्रयोदशीला उपासकाने सुगंध, पुष्पे, नैवेद्य आणि बळी अर्पण करून क्षेत्रपालाची पूजा करावी. विधिपूर्वक पूजिल्यास तो देव सर्वकामप्रद होतो; तीर्थधर्माच्या मर्यादेत ही भक्ती संरक्षण आणि इच्छित फल दोन्ही देते, अशी फलश्रुती आहे.
Adhyaya 244
Vicitreśvaramāhātmya (विचित्रेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Vicitreśvara
ईश्वर देवीला सांगतात की हिरण्यातीरी वसलेल्या ‘विचित्रेश्वर’ या श्रेष्ठ शिवक्षेत्री जावे. हे तीर्थ महापातकांचा नाश करणारे व प्रभासक्षेत्रात अत्यंत पुण्यप्रद मानले आहे. या स्थळाची उत्पत्ती ‘विचित्र’ नावाच्या यमराजाच्या लेखकाशी जोडली आहे. त्याने घोर तपश्चर्या केली आणि तिच्या फलस्वरूप तेथे महा-रौद्र लिंगाची प्रतिष्ठा झाली. फलश्रुतीत स्पष्ट आहे—जो या लिंगाचे दर्शन करतो, तो यमलोक पाहात नाही; म्हणून हे दर्शन पापनिवारक व मोक्षोपाय मानले जाते.
Adhyaya 245
ब्रह्मेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Brahmeśvara Māhātmya (Account of the Glory of Brahmeśvara)
या अध्यायात ईश्वर देवीला दिव्य उपदेश देतात आणि तीर्थयात्रिकांनाही त्याच पवित्र प्रदेशातील एका विशिष्ट स्थळाकडे जाण्याची आज्ञा करतात. हे स्थान सरस्वतीच्या तीरावर असून, पार्णादित्याशी संबंधित खुणेच्या पश्चिमेस, जवळ/उच्च दिशेच्या निर्देशांसह वर्णिले आहे. तेथे प्राचीनकाळी ब्रह्मदेवांनी प्रतिष्ठापित केलेला प्रसिद्ध लिंग ‘ब्रह्मेश्वर’ म्हणून ओळखला जातो आणि तो सर्व पातकांचा नाश करणारा मानला आहे. द्वितीया तिथीस तेथे स्नान करून उपवास करावा, इंद्रियसंयम राखून ‘ब्रह्मेश्वर’ नामाने देवाधिदेवाची पूजा करावी. पितरांसाठी तर्पण व श्राद्ध केल्यास शाश्वत पद/धाम प्राप्त होते, असे फलश्रुतीत सांगितले आहे.
Adhyaya 246
Piṅgā-nadī-māhātmya (Glorification of the Piṅgā River)
ईश्वर देवीला ऋषि-तीर्थाच्या पश्चिमेस असलेल्या, पापांचा नाश करणाऱ्या व समुद्राला जाऊन मिळणाऱ्या पिंगली/पिंगा नदीकडे जाण्याची आज्ञा देतो. या नदीचे माहात्म्य क्रमाने सांगितले आहे—फक्त दर्शनाने महान पितृकर्माइतके पुण्य; स्नानाने त्याचे दुप्पट; तर्पणाने चौपट; आणि श्राद्ध केल्यास अमाप फल मिळते। पूर्वकथेत सोमेश्वराच्या दर्शनासाठी आलेले काही ऋषी—दक्षिणदेशीय, कृष्णवर्ण व विकृताकृती असे वर्णिलेले—नदीकाठी उत्तम आश्रमात स्नान करताच सुंदर होतात व काम-सदृश (आदर्श आकर्षणासारखे) दिसू लागतात। आश्चर्याने ते म्हणतात की आम्हाला ‘पिंगत्व’ प्राप्त झाले; म्हणून ही नदी पुढे ‘पिंगा’ या नावाने प्रसिद्ध होईल। परम भक्तीने येथे स्नान करणाऱ्याच्या वंशात कुरूप संतती होत नाही, असा धर्मार्थ संदेश दिला आहे। शेवटी ऋषी नदीतटावर वेगवेगळ्या ठिकाणी राहून, केवळ यज्ञोपवीत धारण करणारे तपस्वी बनून अनेक तीर्थांची स्थापना व नामकरण करतात।
Adhyaya 247
पिंगलादित्य–पिंगादेवी–शुक्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of Piṅgalāditya, Piṅgā Devī, and Śukreśvara)
या अध्यायात ईश्वर देवीला प्रभास-क्षेत्रातील दर्शनयोग्य तीर्थस्थाने व त्यांशी निगडित व्रत-फल यांचे क्रमाने वर्णन करतात. प्रथम पापहर सूर्यस्वरूप पिंगलादित्याचे दर्शन करावे, असे सांगून सूर्यदर्शनाला शुद्धिकारक व पुण्यप्रद मानले आहे. पुढे पिंगादेवीला पार्वतीस्वरूप म्हणून निर्देश करून त्याच पवित्र परिक्रमेत देवीपूजेचे महत्त्व प्रतिपादिले आहे. त्यानंतर तृतीया तिथीचा विशेष उपवास सांगितला असून तो केल्यास इष्टसिद्धी तसेच धन, पुत्रादी शुभ फल प्राप्त होतात, असे वर्णन आहे. शेवटी शुक्रेश्वर नामक लिंग/धामाचे माहात्म्य येते; त्याच्या दर्शनाने सर्व पातकांपासून मुक्ती मिळते. अशा रीतीने दर्शन, उपवास व भक्ती हे क्षेत्रातील धर्म-शुद्धीचे साधन म्हणून मांडले आहे।
Adhyaya 248
Brahmeśvara-māhātmya (ब्रह्मेश्वरमाहात्म्य) — Origin and Merit of the Brahmeśvara Liṅga
ईश्वर महादेवीला सांगतात की सरस्वतीच्या तीरावर, पर्णादित्याच्या पश्चिमेस असलेल्या आणि ब्रह्म्याने पूजिलेल्या त्या पवित्र स्थानी जावे. पुढे ते कारणकथा सांगतात—ब्रह्म्याने चतुर्विध सृष्टी निर्माण करण्यापूर्वी एक अद्भुत, अवर्णनीय श्रेणीतील स्त्री पुराणोक्त सौंदर्यलक्षणांनी युक्त होऊन प्रकट झाली. तिला पाहून ब्रह्मा कामाने व्याकुळ झाला व संयोगाची याचना करू लागला; त्याचा परिणाम असा की तत्क्षणी त्याचे पाचवे मस्तक पडले व ते गाढवासारखे झाले—हे तात्काळ धर्मदोष म्हणून वर्णिले आहे. ‘कन्या’विषयी उठलेल्या निषिद्ध कामाची गंभीरता ओळखून ब्रह्मा शुद्धीसाठी प्रभासक्षेत्री आला, कारण तीर्थस्नानाविना देह-धर्मशुद्धी होत नाही असे सांगितले आहे. सरस्वतीत स्नान करून त्याने देवदेव शूलिन शिवाचे लिंग स्थापिले आणि मल-कलुषातून मुक्त होऊन आपल्या लोकात परतला. फलश्रुतीत म्हटले आहे की जो सरस्वतीत स्नान करून त्या ब्रह्मेश्वरलिंगाचे दर्शन करतो तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन ब्रह्मलोकात सन्मानित होतो; तसेच चैत्र शुक्ल चतुर्दशीस दर्शन केल्यास महेश्वराचे परम पद प्राप्त होते।
Adhyaya 249
संगमेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Sangameśvara Māhātmya (Glory of the Lord of the Confluence)
ईश्वर देवीला सांगतात की ‘संगमेश्वर’ या देवतेकडे जावे. हा देव ‘गोलक’ म्हणूनही प्रसिद्ध असून पापांचा नाश करणारा आहे. कथेत सरस्वती व पिङ्गा यांच्या संगमस्थळाचे वर्णन येते आणि तेथे तपश्चर्येत सिद्ध झालेले ऋषी उद्दालक यांचा परिचय होतो। उद्दालकांच्या तीव्र तपस्येदरम्यान त्यांच्या समोर शिवलिंग प्रकट होते—भक्तीची दिव्य साक्ष म्हणून। तेव्हा एक अशरीरी वाणी त्या स्थानी परमेश्वराचे नित्य सान्निध्य राहील असे जाहीर करते आणि संगमावर लिंग प्रादुर्भूत झाल्यामुळे या क्षेत्राचे नाव ‘संगमेश्वर’ असे निश्चित होते। फलश्रुतीत सांगितले आहे की जो प्रसिद्ध संगमात स्नान करून संगमेश्वराचे दर्शन घेतो, तो परम गतीला पोहोचतो। उद्दालक अखंड लिंगपूजा करीत जीवनाच्या शेवटी महेश्वराच्या धामाला प्राप्त होतात; हा प्रसंग तीर्थभक्तीने मोक्ष मिळतो याचा आदर्श ठरतो।
Adhyaya 250
Gaṅgeśvara Māhātmya (गंगेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Gaṅgeśvara Liṅga
ईश्वर देवीला सांगतात की संगमेश्वराच्या पश्चिमेस त्रैलोक्यात प्रसिद्ध असे ‘गंगेश्वर’ नावाचे लिंग आहे. त्याचे माहात्म्य सांगताना ते एक पुरावृत्त आठवतात—एका निर्णायक वेळी प्रभुविष्णूंनी अभिषेककार्याकरिता गंगेला आवाहन केले होते. गंगा तेथे येऊन अत्यंत पुण्य क्षेत्र पाहते—जिथे ऋषींचा सतत संचार, असंख्य लिंगांची उपस्थिती आणि तपस्व्यांचे आश्रम दाटलेले आहेत. शिवभक्तीने प्रेरित होऊन गंगा त्या स्थानी लिंगाची स्थापना करते; तेच गंगेश्वर लिंग. या अध्यायात सांगितले आहे की या देवस्थानाचे केवळ दर्शन केल्याने गंगास्नानाचे फळ मिळते, आणि मनुष्याला हजार अश्वमेध यज्ञांइतके पुण्य प्राप्त होते. स्थाननिर्देश, स्थापना-कथा आणि फलश्रुती—यांद्वारे भक्ती व तीर्थयात्रेचा मार्ग सूचित केला आहे।
Adhyaya 251
Śaṅkarāditya-māhātmya (The Glory of Śaṅkarāditya)
ईश्वर–देवी यांच्या संक्षिप्त संवादात हा अध्याय यात्रेकरूस सांगतो की गंगेश्वराच्या पूर्वेस असलेल्या, शंकरांनी प्रतिष्ठापित केलेल्या ‘शंकरादित्य’ देवस्थानाची भक्तिभावाने पूजा करावी. विशेषतः शुक्ल पक्षातील षष्ठी तिथी हा पूजेसाठी अत्यंत शुभ काळ मानला आहे. विधी असा—ताम्रपात्रात रक्तचंदन व लाल पुष्प घालून अर्घ्य सिद्ध करावे आणि समाहित मनाने अर्पण करावे. या उपासनेने भक्त दिवाकर-संबंधित परम लोक प्राप्त करतो, परा सिद्धी मिळवतो आणि दारिद्र्यात पडत नाही. शेवटी त्या क्षेत्रात सर्व प्रयत्नांनी शंकरादित्याची आराधना करावी, कारण ते सर्वकाम-फल-प्रदाता आहेत, असे प्रतिपादन केले आहे.
Adhyaya 252
शङ्करनाथमाहात्म्यवर्णनम् (Śaṅkaranātha Māhātmya—Account of the Glory of Śaṅkaranātha)
ईश्वर देवीला सांगतात की तीर्थयात्रेचा क्रम त्रैलोक्यात प्रसिद्ध, पापनाशक शङ्करनाथ नावाच्या लिंगाकडे करावा. या लिंगाची प्रतिष्ठापना भानू (सूर्य) यांनी महान तप करून केली व तेथे देवालय उभारले, असे ते वर्णन करतात. पुढे संक्षेपाने आचार-धर्म सांगितले आहेत—उपवासासह महादेवपूजा, ब्राह्मणभोजन, इंद्रियनिग्रह ठेवून श्राद्धकर्म, आणि यथाशक्ती सुवर्ण व वस्त्रदान. शेवटी फल स्पष्ट आहे—असे करणारा परम धाम प्राप्त करतो।
Adhyaya 253
गुफेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gufeśvara Shrine-Māhātmya (Description of the Glory of Gufeśvara)
या अध्यायात ईश्वर महादेवीला दिव्य उपदेश देत तीर्थयात्रेचा क्रम सांगतात आणि ‘गुफेश्वर’ नावाच्या श्रेष्ठ क्षेत्राकडे यात्रेकरूला वळवतात. हे स्थान हिरण्या नदीच्या उत्तरेकडील भागात असून ते अनुपम व ‘सर्वपातकनाशक’ असे वर्णिले आहे. गुफेश्वर येथे दर्शनाचे माहात्म्य विशेष सांगितले आहे—देवाचे केवळ दर्शन झाले तरी अत्यंत मोठी पापे नष्ट होतात. फलश्रुतीत ‘कोटी हत्या’सारखे महादोषही दूर होतात असे म्हटले असून, प्राभासक्षेत्राच्या पवित्र नकाशात हे तीर्थ मोक्षोपयोगी शुद्धीचे केंद्र म्हणून ठळक होते.
Adhyaya 254
घण्टेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Ghanteśvara Shrine-Māhātmya (Description of the Glory of Ghanteśvara)
या अध्यायात ईश्वराच्या उपदेशरूपाने प्रभासक्षेत्री ‘घण्टेश्वर’ या पवित्र सन्निधीचे माहात्म्य सांगितले आहे. तो ‘सर्व-पातक-नाशक’ असून देव व दानव दोघांनाही वंदनीय आहे; ऋषी व सिद्धांनीही त्याची उपासना केली आहे. हे स्थान भक्तांना वांछित फल देणारे (वाञ्छितार्थ-फलप्रद) म्हणून वर्णिले आहे. पुढे एक विशेष कालविधान दिले आहे—सोमवारी येणाऱ्या अष्टमी तिथीला जो मानवभक्त विधिपूर्वक घण्टेश्वराची पूजा करतो, तो इच्छित वस्तू प्राप्त करतो आणि पापमुक्त होतो असे सांगितले आहे. शेवटी कोलॉफनमध्ये हे स्कंदपुराणातील प्रभास खंड, प्रभासक्षेत्र-माहात्म्य अंतर्गत २५४वा अध्याय असल्याचे नमूद केले आहे.
Adhyaya 255
ऋषितीर्थमाहात्म्य (The Māhātmya of Ṛṣi-tīrtha / Rishi Tirtha)
ईश्वर प्रभासाजवळील प्रसिद्ध ऋषितीर्थाचे माहात्म्य सांगतात, विशेषतः त्याच्या पश्चिम भागाचे, जिथे अनेक महर्षी तपश्चर्येत रत होते. अङ्गिरस, गौतम, अगस्त्य, विश्वामित्र, अरुंधतीसह वसिष्ठ, भृगु, कश्यप, नारद, पर्वत इत्यादी ऋषी संयम व एकाग्रतेने कठोर तप करून शाश्वत ब्रह्मलोकप्राप्तीची आकांक्षा करतात. तेव्हा भयंकर दुष्काळ व दुर्भिक्ष येते. उपरिचर नावाचा राजा धान्य व धन-रत्ने दान देऊ पाहतो आणि म्हणतो की ब्राह्मणांनी दान स्वीकारणे हा निर्दोष उपजीविकेचा मार्ग आहे. ऋषी मात्र राजदानातील दोष, लोभामुळे होणारे पतन, संचय व तृष्णेचे बंधन स्पष्ट करून दान नाकारतात; संतोष व निःस्पृहतेची स्तुती करतात. राजाचे सेवक उदुंबर वृक्षांजवळ ‘हिरण्यगर्भ’सदृश खजिने पसरवतात, तरी ऋषी तेही टाकून पुढे निघतात. कमळांनी भरलेल्या एका महान सरोवरात स्नान करून ते उपजीविकेसाठी कमळनाळ (बीस) गोळा करतात. शुनोमुख नावाचा परिव्राजक ते बीस उचलून धर्मचर्चा घडवतो; तेव्हा ऋषी शपथ/शाप देऊन चोराच्या नैतिक अधःपतनाचे स्वरूप सांगतात. तोच शुनोमुख पुढे स्वतःला पुरंदर इंद्र म्हणून प्रकट करतो व ऋषींच्या निःलोभतेचे कौतुक करतो—हीच अविनाशी लोकांची कारणीभूत आहे. शेवटी ऋषी तिथल्या व्रतविधीची मागणी करतात: जो येथे येऊन शुद्ध राहून तीन रात्री उपवास करील, स्नान करील, पितृतर्पण व श्राद्ध करील, त्याला सर्व तीर्थांइतके पुण्य मिळते, अधोगती टळते आणि दिव्य संगत लाभते.
Adhyaya 256
नन्दादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Nandāditya)
या अध्यायात ईश्वर देवीला सांगतात की प्रभास-क्षेत्री राजा नंदाने प्रतिष्ठापित केलेल्या सूर्यस्वरूप ‘नंदादित्य’चे मंदिर व पूजन धर्म्य आहे. नंद हा आदर्श राजा म्हणून वर्णिला आहे; त्याच्या राज्यात प्रजासुख व सामाजिक कल्याण होते, पण कर्मविपाकाने त्याला भयंकर कुष्ठरोग जडतो. कारण शोधताना पूर्वकथा येते—विष्णूने दिलेल्या दिव्य विमानाने तो मानसरोवरास गेला आणि तेथे दुर्मिळ ‘ब्रह्मज कमळ’ पाहिले; त्यात अंगठ्याएवढा तेजस्वी पुरुष अंतर्भूत होता. कीर्तीच्या लोभाने कमळ हस्तगत करण्याची आज्ञा देताच स्पर्शमात्रे भयानक नाद झाला आणि नंद तत्क्षणी रोगग्रस्त झाला. वसिष्ठ मुनी सांगतात—ते कमळ परम पवित्र आहे; लोकांना दाखविण्याचा हेतूच दोष ठरला, आणि आतला देव प्रद्योतन/सूर्यच आहे. म्हणून प्रभासात भास्कराची शांती-आराधना करावी असे विधान होते. नंद ‘नंदादित्य’ची स्थापना करून अर्घ्यादी उपचारांनी पूजा करतो; सूर्य त्वरित आरोग्य देऊन तेथे नित्यवास्तव्याचा वर देतात आणि रविवारी सप्तमी आल्यास दर्शन करणाऱ्यास परम पद मिळते असे सांगतात. शेवटी फलश्रुती—येथे स्नान, श्राद्ध व दान, विशेषतः कपिला गाय किंवा घृतधेनूचे दान, अमाप पुण्य व मोक्षसाधक फल देणारे मानले आहे.
Adhyaya 257
त्रितकूपमाहात्म्य (Glory of the Trita Well)
ईश्वर देवीला सौराष्ट्रातील विद्वान आत्रेय (राजा/ब्राह्मण) आणि त्याचे तीन पुत्र—एकत, द्वित व धाकटा त्रित—यांची कथा सांगतो. त्रित हा वेदपारंगत, सदाचारी व धर्मनिष्ठ होता; परंतु मोठे दोघे भाऊ नीतीभ्रष्ट होते. आत्रेयाच्या निधनानंतर त्रितने नेतृत्व स्वीकारून यज्ञाचा संकल्प केला, ऋत्विजांना बोलावले व देवतांचे आवाहन केले. दक्षिणेसाठी तो भावांसह प्रभासकडे गोधन मिळविण्यास निघाला; विद्वत्तेमुळे मार्गात त्याला सत्कार व दान मिळाले, आणि त्यामुळे भावांच्या मनात ईर्ष्या वाढली. वाटेत भयंकर वाघ दिसला, गायी पांगल्या. जवळच एक भयावह कोरडा विहीर/कूप दिसताच भावांनी संधी साधून त्रितला जलरहित कूपात ढकलले व गोधन घेऊन निघून गेले. कूपात त्रित निराश न होता ‘मानस-यज्ञ’ करतो—सूक्तजप व वाळूने प्रतीकात्मक होम. त्याच्या श्रद्धेने देव प्रसन्न होऊन सरस्वतीला पाठवतात; ती कूपात जल भरते आणि त्रित बाहेर येतो. ते स्थान ‘त्रितकूप’ म्हणून प्रसिद्ध होते. अध्यायाच्या शेवटी विधी सांगितला आहे—शुचिर्भूत होऊन तेथे स्नान, पितृतर्पण, आणि सुवर्णासह तिळदान अत्यंत पुण्यकारक. हे तीर्थ अग्निष्वात्त व बर्हिषद इत्यादी पितृगणांना प्रिय असून, केवळ दर्शनानेही आयुष्यभराच्या पापांचा क्षय होतो; म्हणून कल्याणासाठी यात्रेकरूंनी तेथे स्नान करावे असे उपदेशिले आहे.
Adhyaya 258
शशापानतीर्थप्रादुर्भावः (Origin of the Śaśāpāna Tīrtha) / The Emergence of Shashapana Tirtha
ईश्वर देवीला शशापान-स्मृतिस्थानाच्या दक्षिणेस असलेल्या पापनाशक ‘शशापान’ तीर्थाचा उद्भव सांगतात. समुद्रमंथनानंतर देवांना अमृत मिळाले आणि त्याचे असंख्य थेंब पृथ्वीवर पडले. त्या अमृतमिश्रित जलाशयात तहानलेला शशक (ससा) उतरला; अमृत-स्पर्शामुळे त्याला विलक्षण अवस्था प्राप्त झाली आणि तो तेथेच चिन्हरूपाने दिसू लागला. देवांना भीती वाटली की मनुष्यांनी पडलेले अमृत प्यायले तर ते अमर होतील. तेव्हा व्याधाच्या आघाताने पीडित व हालचाल न होणारा चंद्र (निशानाथ) अमृत मागतो. देव त्याला सांगतात की त्या जलाशयात पुष्कळ अमृत पडले आहे; तेथील जल पिण्यास सांगतात. चंद्र शशकासह/शशक-संबंधित जल पिऊन पुष्ट व तेजस्वी होतो आणि शशक अमृत-संपर्काचे प्रत्यक्ष चिन्ह म्हणून राहतो. नंतर देव कोरडे पडलेले कुंड खोदतात आणि पुन्हा जल प्रकट होते. चंद्राने शशक-संबंधित जल पिल्यामुळे त्या तीर्थाला ‘शशापान’ हे नाव प्रसिद्ध झाले. फलश्रुतीत—तेथे स्नान करणारे भक्त महेश्वर-संबंधी परम गती पावतात; ब्राह्मणांना अन्नदान केल्यास सर्व यज्ञांचे फळ मिळते; पुढे सरस्वती वडवाग्निसह येऊन तीर्थ अधिक पवित्र करते, म्हणून पूर्ण प्रयत्नाने तेथे स्नान करण्याची आज्ञा पुनः सांगितली आहे.
Adhyaya 259
पर्णादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Parnāditya (Sun Shrine) on the Prācī Sarasvatī
या अध्यायात ईश्वर महादेवीला उपदेश करतात की प्राची सरस्वतीच्या उत्तर तीरावर स्थित ‘पर्णादित्य’ या सूर्यदेवाच्या पवित्र स्थानी यात्रेकरूने दर्शनासाठी जावे. पुढे एक प्राचीन आख्यायिका येते—त्रेतायुगात पर्णाद नावाचा ब्राह्मण प्रभासक्षेत्री येऊन कठोर तप करतो आणि दिवस-रात्र अखंड भक्तीने धूप, हार, चंदन-लेप इत्यादी अर्पण करून, वेदसम्मत स्तोत्रांनी सूर्याची पूजा करतो. प्रसन्न होऊन सूर्यदेव प्रकट होतात व वर देऊ करतात. भक्त प्रथम दुर्लभ प्रत्यक्ष दर्शनाचा अनुग्रह मागतो आणि नंतर सूर्यदेव तेथेच सदैव प्रतिष्ठित राहावेत अशी विनंती करतो. सूर्यदेव ‘तथास्तु’ म्हणत त्याला सूर्यलोक-प्राप्तीचा वर देतात व अंतर्धान पावतात. अखेरीस तीर्थविधी व फलश्रुती सांगितली आहे—भाद्रपद महिन्यातील षष्ठीला स्नान करून पर्णादित्याचे दर्शन घेतल्यास दुःख टळते; या दर्शनाचे पुण्य प्रयाग येथे विधिपूर्वक शंभर गायी दान केल्याइतके मानले आहे. गंभीर रोगांनी पीडित असूनही जे पर्णादित्याला ओळखत नाहीत, त्यांना अविवेकी म्हटले आहे—म्हणून जाणून-समजून भक्तीने तीर्थसेवेचे महत्त्व अधोरेखित होते.
Adhyaya 260
Siddheśvara-māhātmya (Glorification of Siddheśvara)
ईश्वर देवीला सांगतात की प्रभासक्षेत्राच्या पश्चिम भागात स्थित सिद्धेश्वराकडे जा; तो सिद्धांनी प्रतिष्ठित केलेला परम देवस्वरूप आहे. दिव्य सिद्ध तेथे येऊन सर्व कार्यांत सिद्धी मिळावी या हेतूने लिंगाचा विधिपूर्वक अभिषेक करून प्रतिष्ठापना करतात; त्यांच्या तीव्र तपश्चर्येने शिव प्रसन्न होतात. शिव त्यांना अणिमा इत्यादी अनेक अद्भुत सिद्धी व ऐश्वर्य प्रदान करतात आणि त्या स्थानी आपले नित्य सान्निध्य घोषित करतात. पुढे विधान येते—चैत्र महिन्याच्या शुक्ल चतुर्दशीला तेथे शिवपूजा करणारा शिवकृपेने परम पदास पोहोचतो. शेवटी शिव अंतर्धान पावतात, सिद्ध पूजेत निरंतर राहतात; आणि उपदेश दिला जातो की सिद्धेश्वरभक्तीने महान सिद्धी व इच्छित फल मिळते, म्हणून सतत आराधना करावी।
Adhyaya 261
न्यंकुमतीमाहात्म्यवर्णनम् | Nyankumatī River Māhātmya (Glorification of the Nyankumatī)
या अध्यायात ईश्वर देवीला तत्त्वोपदेश देऊन न्यंकुमती नदीकडे निर्देश करतात. क्षेत्र-शांतीसाठी शंभूने या नदीला पवित्र मर्यादेत बांधले आहे, आणि तिच्या दक्षिण भागी सर्व पापांचा संपूर्ण नाश करणारे स्थान असल्याचे सांगितले आहे. तेथे विधिपूर्वक स्नान करून नंतर श्राद्ध केल्यास पितर नरकादि दुःखद अवस्थांतून मुक्त होतात—अशी फलश्रुती आहे. पुढे विधान असे की वैशाख महिन्यात शुक्ल पक्षातील तृतीया तिथीला स्नान करून तीळ, दर्भ आणि जलाने तर्पणसहित श्राद्ध करावे; असे श्राद्ध गंगातीरी केलेल्या श्राद्धास समतुल्य फल देणारे म्हटले आहे.
Adhyaya 262
वराहस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् (Varāha Svāmī Māhātmya—Account of the Glory of Varāha Svāmī)
या अध्यायात ईश्वर महादेवीला संक्षिप्त तत्त्वोपदेश देतात. गोष्पदाच्या दक्षिणेस असलेल्या वराहस्वामीच्या पवित्र देवस्थानाकडे जाण्याची आज्ञा दिली आहे; ते स्थान ‘पाप-प्रणाशन’ म्हणून प्रसिद्ध असून तेथे पापकर्मांचा क्षय होतो. शुक्लपक्षातील एकादशीला विशेषतः पूजन केल्यास महान फल मिळते असे सांगितले आहे. त्या दिवशी श्रद्धेने केलेल्या पूजेमुळे भक्त सर्व पापांपासून मुक्त होऊन अखेरीस ‘विष्णुपद’ प्राप्त करतो. स्थान, काळ, विधी आणि फल यांचा संयोग करून प्राभासक्षेत्रातील साधनेचा संक्षिप्त मार्ग येथे मांडला आहे.
Adhyaya 263
छायालिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Chāyā-liṅga (Shadow Liṅga)
या अध्यायात ईश्वर देवीला प्राभासक्षेत्रातील ‘छायालिंग’ या विशेष लिंगाचे माहात्म्य संक्षेपाने सांगतात. न्यंकुमती तीर्थाच्या उत्तरेस हे लिंग आहे असा दिशानिर्देश देऊन पवित्र स्थळाचे भौगोलिक स्थान स्पष्ट केले आहे. छायालिंगाचे दर्शन अत्यंत महान फल देणारे व अद्भुत प्रभावयुक्त असल्याचे प्रतिपादन केले जाते. भक्तिभावाने जो त्याचे दर्शन करतो तो पापांपासून शुद्ध होतो; परंतु अतिपापी जनांना ते दिसत नाही—म्हणून दर्शन हे केवळ विधी नसून नैतिक-आध्यात्मिक पात्रतेशीही जोडलेले आहे. शेवटी स्कंदपुराणातील प्राभासखण्ड, प्राभासक्षेत्र-माहात्म्य अंतर्गत ‘छायालिंगमाहात्म्यवर्णन’ असा अध्याय-निर्देश दिला आहे।
Adhyaya 264
नंदिनीगुफामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya (Sacred Account) of Nandinī Cave
या अध्यायात शैव–देवी संवाद संक्षेपाने येतो. ईश्वर प्रभास-क्षेत्रातील नंदिनी-गुहेचे माहात्म्य सांगून तिला स्वभावतः पातक-नाशिनी व परम पावन असे वर्णित करतात. ही गुहा पुण्यशील ऋषी व सिद्ध यांचे निवासस्थान/समागमस्थान असल्याने तिचे पावित्र्य अधिक दृढ होते. मुख्य उपदेश दर्शनावर आधारित आहे—जो तेथे जाऊन नंदिनी-गुहेचे दर्शन करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि चांद्रायण व्रताचे फल प्राप्त करतो. अशा रीतीने अध्याय स्थळाची ओळख, सिद्ध-ऋषी-संबंधाने त्याची पवित्रता, आणि तीर्थदर्शनाला प्रायश्चित्त-व्रतासमान फल देणारी फलश्रुती मांडतो.
Adhyaya 265
कनकनन्दामाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Goddess Kanakanandā)
या अध्यायात ईश्वर महादेवीला संक्षिप्त शैव-शाक्त उपदेश देतात आणि ईशान्य (उत्तर-पूर्व) दिशेला स्थित देवी कनकनंदेच्या क्षेत्राकडे लक्ष वेधतात. देवीला ‘सर्वकामफलप्रदा’ असे वर्णिले असून ती भक्तांच्या सर्व इच्छा पूर्ण करणारी आहे। यात्रा-विधी स्पष्ट केला आहे—चैत्र महिन्यात शुक्ल पक्षातील तृतीया तिथीला विधीनुसार यात्रा करून देवीचे पूजन करावे। स्थान, काळ आणि नियमबद्ध भक्ती यांचा हा पुराणोक्त संगम पाळणारा यात्रेकरू इच्छित फल व सर्वकाम-प्राप्ती साधतो—हीच फलश्रुती आहे।
Adhyaya 266
Kumbhīśvara Māhātmya (कुम्भीश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Kumbhīśvara
या अध्यायात ईश्वर महादेवीला उपदेश करतात की शरभस्थानाच्या पूर्वेस थोड्याच अंतरावर असलेल्या ‘अनुत्तर’ कुम्भीश्वर तीर्थाचे दर्शन करावे. प्राभासक्षेत्रातील तीर्थपरिसरात या शिवालयाचे स्थान सांगून, पवित्र भूगोलाची दिशा व क्रम मांडला आहे. मुख्य फलश्रुती अशी—कुम्भीश्वराचे केवळ दर्शन झाले तरी मनुष्य सर्व पातकांपासून मुक्त होतो. त्यामुळे तीर्थदर्शन हे नैतिक-आध्यात्मिक शुद्धीचे प्रभावी साधन म्हणून प्रतिपादित केले आहे. अखेरीस कोलोफोनमध्ये हे स्कंदमहापुराण (८१,००० श्लोक) अंतर्गत प्राभासखण्ड, प्रथम प्राभासक्षेत्र-माहात्म्य यातील ‘कुम्भीश्वरमाहात्म्य’ नावाचे २६६वे अध्याय असल्याचे नमूद आहे.
Adhyaya 267
गङ्गापथ-गङ्गेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् | Glory of Gaṅgāpatha and Gaṅgeśvara
या अध्यायात शैव संवादात ईश्वर देवीला गङ्गापथ नावाच्या पवित्र तीर्थाचे महत्त्व सांगतात. येथे महावेगवती गङ्गा प्रवाहित असून गङ्गेश्वर नावाने शिवाचे दिव्य स्वरूप प्रतिष्ठित आहे. गङ्गा समुद्रगामिनी, पापनाशिनी, पृथ्वीवर ‘उत्ताना’ म्हणून प्रसिद्ध आणि त्रैलोक्याचे भूषण अशी वर्णिली आहे. विधी असा की तेथे स्नान करून गङ्गेश्वराचे पूजन करावे. फलश्रुतीनुसार भक्त घोर पापांपासून मुक्त होतो आणि अनेक अश्वमेध यज्ञांइतके पुण्य प्राप्त करतो. हा स्कंदमहापुराणातील प्रभासखण्ड, प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य अंतर्गत गङ्गापथ–गङ्गेश्वर माहात्म्याचा संक्षिप्त उपदेश आहे.
Adhyaya 268
चमसोद्भेदमाहात्म्य (Camasodbheda Māhātmya: The Glory of the Camasodbheda Tīrtha)
या अध्यायात ईश्वर देवीला सांगून यात्रेकरूस प्रभासखंडातील ‘चमसोद्भेद’ या श्रेष्ठ तीर्थाकडे मार्गदर्शन करतात. नावाची उत्पत्ती अशी दिली आहे—ब्रह्मदेवांनी तेथे दीर्घकाळ सत्रयज्ञ केला; त्या यज्ञात देव व महर्षींनी ‘चमस’ (यज्ञपात्र) मधून सोमपान केले, म्हणून पृथ्वीवर त्या स्थळास ‘चमसोद्भेद’ हे नाव प्राप्त झाले। पुढे विधी सांगितला आहे—त्या तीर्थाशी संबंधित सरस्वतीत स्नान करून पितरांसाठी पिंडदान करावे। असे केल्यास ‘गया-कोटीसमान’ पुण्य मिळते, आणि विशेषतः वैशाख मास अत्यंत फलदायी मानला आहे। शेवटी हा अध्याय प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यांतर्गत प्रभासखंडात येतो असे कोलोफनाने सूचित करून समाप्ती केली आहे।
Adhyaya 269
विदुराश्रम-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Vidura’s Hermitage)
या अध्यायात ईश्वर महादेवीला एका महान तीर्थाकडे लक्ष वेधतो—विदुरांचा महाआश्रम. येथे धर्ममूर्ती विदुरांनी ‘रौद्र’ स्वरूपाची अत्यंत कठोर तपश्चर्या केली, असे वर्णन येते. या क्षेत्राचे माहात्म्य शैव परंपरेतील मूलकृत्याशी जोडले आहे—येथे महादेव-लिंगाची प्रतिष्ठा झाली असून ते ‘त्रिभुवनेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध आहे, जणू सर्वत्र अधिपत्य असलेल्या शिवाचे स्थानिक प्राकट्य। या लिंगाचे दर्शन घेतल्यास भक्तांना इच्छित फल मिळते आणि पापांची शांती होते, असे सांगितले आहे. हे स्थान ‘विदुराट्टालक’ नावाने ओळखले जाते; गण-गंधर्वांनी सेविलेले आणि ‘द्वादशस्थानक’ असलेले पवित्र संकुल आहे, जे मोठ्या पुण्याविना दुर्लभ. येथे पावसाचा अभावही या अद्भुत क्षेत्र-स्वभावाचे लक्षण मानले आहे; शेवटी दिव्य लिंगदर्शन पापोपशमनाचे साधन ठरते, असे प्रतिपादन केले आहे।
Adhyaya 270
Prācī Sarasvatī–Maṅkīśvara Māhātmya (प्राचीसरस्वतीमंकीश्वरमाहात्म्य)
या अध्यायात ईश्वर (शिव) देवीला सांगतात की प्राची सरस्वतीच्या प्रवाहस्थळी मंकीश्वर नावाचे लिंग प्रतिष्ठित आहे. तेथे तपस्वी ऋषी मङ्कणक दीर्घकाळ नियमबद्ध आहार, अध्ययन व कठोर तप करीत असतात. एकदा त्यांच्या हातातून वनस्पतीरसासारखा स्राव निघाल्याने ते त्याला अद्भुत सिद्धी समजून आनंदाने नृत्य करू लागतात. त्या नृत्यामुळे विश्वात मोठा क्षोभ होतो—पर्वत हलतात, समुद्र मंथनासारखा खवळतो, नद्या मार्ग बदलतात, ग्रह-नक्षत्रांची गती विस्कळीत होते. तेव्हा इंद्रादि देव ब्रह्मा-विष्णूसह त्रिपुरान्तक शिवाकडे शरण जातात. शिव ब्राह्मणवेषात येऊन कारण विचारतात व अंगठ्यातून भस्म प्रकट करून ऋषीचा भ्रम दूर करतात; जगाची व्यवस्था पुन्हा स्थिर होते. मङ्कणक शिवमहिमा ओळखून वर मागतात की तपाचा क्षय होऊ नये; शिव तप वाढवितात आणि त्या स्थळी आपले नित्य सान्निध्य स्थापतात. पुढे तीर्थविधी व फलश्रुती येते. प्राची सरस्वती, विशेषतः प्रभासात, अत्यंत पुण्यदायिनी सांगितली आहे; उत्तर तीरावर देहान्त झाल्यास पुनर्जन्म टळतो व अश्वमेधसम पुण्य मिळते असे वर्णन आहे. नियमस्नानाने परम सिद्धी व ब्रह्मपदप्राप्ती, पात्र ब्राह्मणास अल्प सुवर्णदानानेही मेरूसमान फल, श्राद्धाने अनेक पिढ्यांचे कल्याण, एक पिंड व तर्पणाने पितरांचा उद्धार, अन्नदानाने मोक्षमार्गास पुष्टी, दही व लोकरपांघरूण इत्यादी दानांनी विशिष्ट लोकप्राप्ती, तसेच अशौचनिवारणार्थ स्नानाला गोदानफलसम मानले आहे. कृष्णपक्ष चतुर्दशीच्या स्नानाचे विशेष महत्त्व, अल्पपुण्यांसाठी या नदीचे दुर्लभत्व, कुरुक्षेत्र-प्रभास-पुष्कराचा उल्लेख, आणि शेवटी विष्णूचा उपदेश—धर्मपुत्राने इतर तीर्थांपेक्षा प्राची सरस्वतीला श्रेष्ठ मानावे—असा निष्कर्ष दिला आहे.
Adhyaya 271
Jvāleśvara Māhātmya (ज्वालेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of the Jvāleśvara Liṅga
या अध्यायात प्रभासच्या मुख्य पवित्र क्षेत्राजवळ असलेल्या “ज्वालेश्वर” लिंगाची कारणकथा सांगितली आहे. ईश्वर स्पष्ट करतात की त्रिपुरारि शिवाशी संबंधित पाशुपत शर/अस्त्रतेज ज्या स्थानी पडले, तेथे ज्वालेसारखी दीप्ती प्रकट झाली; म्हणून त्या लिंगास “ज्वालेश्वर” असे नाव प्रसिद्ध झाले. अशा रीतीने दैवी युद्ध-घटना एका स्थिर तीर्थचिन्हात रूपांतरित होऊन कथा भूगोलाशी जोडली जाते. उपदेश संक्षेपाने असा आहे—या लिंगाचे केवळ दर्शन घेतल्याने भक्ताची शुद्धी होते आणि तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो. अध्यायाच्या चौकटीत यास स्कंदमहापुराणातील प्रभासखण्ड, प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य अंतर्गत २७१वा अध्याय असे नामनिर्देशन केले आहे।
Adhyaya 272
त्रिपुरलिंगत्रयमाहात्म्यम् | The Māhātmya of the Three Tripura Liṅgas
या अध्यायात ईश्वर तत्त्वोपदेशाच्या रूपाने तीर्थयात्रीला मार्गदर्शन करतात. ते सांगतात की याच पवित्र प्रदेशात पूर्व दिशेला (प्राची), देवीच्या सान्निध्याजवळ एक पुण्यस्थान आहे. तेथे त्रिपुराशी संबंधित तीन लिंगे प्रतिष्ठित असून ती महात्मा त्रिपुर-पुरुषांच्या नावांनी ओळखली जातात—विद्युन्माली, तारक आणि कपोल। अध्यायाचा केंद्रबिंदू दिशा-निर्देश, लिंगत्रयाची ओळख आणि दर्शनफल यांचा संबंध आहे. या प्रतिष्ठित लिंगांचे केवळ दर्शन घेतल्यानेही भक्त पापांपासून मुक्त होतो, असे प्रतिपादन केले आहे. शेवटी हा प्रसंग स्कंदमहापुराणातील प्रभासखण्ड, प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य अंतर्गत ‘त्रिपुरलिंगत्रयमाहात्म्य’ म्हणून नमूद आहे।
Adhyaya 273
शंडतीर्थ-उत्पत्ति तथा कपालमोचन-लिङ्गमाहात्म्य (Origin of Śaṇḍa-tīrtha and the Kapālamocana Liṅga)
ईश्वर देवीला शंडतीर्थाचे माहात्म्य सांगतो—हे तीर्थ अनुपम असून सर्व पापांचे शमन करणारे व इच्छित फल देणारे आहे. पूर्वकथेत ब्रह्मा पंचमुख होता; एका प्रसंगी ईश्वराने त्याचे एक मस्तक छेदले. त्या रक्तप्रवाहामुळे व इतर चिन्हांमुळे तो प्रदेश पवित्र झाला आणि तेथे महान ताडवृक्ष उगवले; म्हणून तो भाग ताडवन म्हणून प्रसिद्ध झाला. ईश्वराच्या हाताला कपाल चिकटले; त्यामुळे तो आणि त्याचा वृषभ काळवंडले. दोषभयाने दोघे तीर्थयात्रेस निघाले, पण कुठेही भार उतरला नाही. शेवटी प्रभासात पूर्वाभिमुख सरस्वती (प्राची देवी) दिसली. वृषभाने स्नान करताच तो तत्क्षणी शुभ्र झाला आणि त्याच वेळी ईश्वरही हत्यादोषातून मुक्त झाला; कपाल हातातून पडले व तेथे कपालमोचन-लिंगाची स्थापना झाली. यानंतर प्राची देवीजवळ श्राद्धविधी सांगितला आहे—पितरांना महान तृप्ती मिळते, विशेषतः आश्वयुज कृष्णपक्ष चतुर्दशीला विधिपूर्वक, योग्य पात्रांना अन्न, सुवर्ण, दही, कंबळ इत्यादी दानासह. वृषभाच्या शुभ्रत्वामुळेच ‘शंडतीर्थ’ हे नाव रूढ झाले, असेही स्पष्ट केले आहे.
Adhyaya 274
Sūryaprācī-māhātmya (Glory of Sūryaprācī)
या अध्यायात प्रभास-क्षेत्रातील एक संक्षिप्त तीर्थोपदेश दिला आहे. ईश्वर महादेवीला सांगतात की तिने (आणि यात्रेकरूंनीही) तेजस्वी व अत्यंत प्रभावशाली अशा सूर्यप्राची तीर्थाकडे जावे. या स्थळाचे माहात्म्य शुद्धीकरणाच्या दृष्टीने मांडले आहे—हे सर्वपाप-शमन करणारे असून, पुराणोक्त संयमित तीर्थयात्रेच्या नीतीनुसार धर्म्य इच्छांचे फळही देणारे आहे। येथे मुख्य विधी म्हणून तीर्थस्नान सांगितले आहे. सूर्यप्राचीमध्ये स्नान केल्यास पंचपातकांपासून (पाच महापापांपासून) मुक्ती मिळते असे फलश्रुतीत वर्णन आहे, ज्यातून माहात्म्य साहित्याची प्रायश्चित्तप्रधान भाषा स्पष्ट होते. उपसंहारात हा अध्याय स्कंदमहापुराणाच्या ८१,००० श्लोकांच्या संहितेतील सातवा खंड—प्रभासखण्ड, प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य अंतर्गत ‘सूर्यप्राची-माहात्म्य’ म्हणून निर्देशित केला आहे।
Adhyaya 275
त्रिनेत्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Trinetreśvara (Three-Eyed Śiva)
अध्याय २७५ मध्ये ऋषि-तीर्थाजवळील त्रिनेत्रेश्वर शिवाच्या तीर्थाचे माहात्म्य आणि विधी संक्षेपाने सांगितले आहेत. ईश्वर महादेवीला सांगतात की न्यंकुमती नदीच्या तीराच्या उत्तर भागात, पूर्वी ऋषींनी पूजिलेल्या स्थानी त्रिनेत्रधारी शिवाचे दर्शन-पूजन करावे. तेथील जल स्फटिकासारखे निर्मळ असून तीर्थाची ओळख दर्शविणारा मत्स्य/जलचर-चिन्हाचा विशेष उल्लेख आहे. या तीर्थात स्नान केल्याने ब्रह्महत्या इत्यादी महापाप-वर्गातूनही शुद्धी व मुक्ती मिळते, असे प्रतिपादन आहे. पुढे भाद्रपद महिन्याच्या कृष्णपक्षातील चतुर्दशीला व्रत सांगितले आहे—उपवास करणे आणि रात्रभर जागरण ठेवणे. सकाळी श्राद्ध करून विधिपूर्वक शिवपूजा करावी. फलश्रुतीत दीर्घकाळ रुद्रलोकात वास मिळतो असे सांगून तीर्थस्नान, व्रत आणि शिवाराधना यांचा शैव परलोकफलाशी संबंध स्पष्ट केला आहे.
Adhyaya 276
Devikā-tīra Umāpati-māhātmya (देविकायामुमापतिमाहात्म्यवर्णनम्) — The Glory of Umāpati at the Devikā Riverbank
या अध्यायात ईश्वर देवीला ऋषि-तीर्थाकडे जाणाऱ्या तीर्थयात्रेचा उपदेश करतात आणि देविका नदीच्या तटाशी संबंधित अत्यंत पूज्य क्षेत्राचे माहात्म्य सांगतात. ‘महासिद्धिवन’ नावाच्या सिद्धवनाचे अलंकारिक वर्णन येथे येते—नानाविध फुलझाडे व फळवृक्ष, पक्ष्यांचा मधुर कलरव, प्राणी, गुहा व पर्वत; तसेच देव, असुर, सिद्ध, यक्ष, गंधर्व, नाग आणि अप्सरा यांचा बहुजीव-समुदाय एकत्र येऊन स्तुती, नृत्य, संगीत, पुष्पवृष्टी, ध्यान आणि भावसमाधीतील भक्तिकर्म करतो, त्यामुळे ते स्थान उपासनेचे पवित्र भू-दृश्य बनते. यानंतर ईश्वर ‘उमापतीश्वर’ हे नित्य दिव्यस्थान घोषित करतात—युग, कल्प व मन्वंतरांमध्ये सदैव तेथे सान्निध्य राहील, आणि देविकेच्या शुभ तटाशी त्यांचे विशेष अनुराग आहे असे सांगतात. पुष्य महिन्यातील अमावास्येला श्राद्ध करण्याचा विधी दिला आहे; फलश्रुतीत दानाचे पुण्य अक्षय राहते आणि दर्शनमात्राने महापापांचा नाश होतो—‘हजार ब्रह्महत्या’सारखे घोर पापही क्षीण होते असे वर्णन आहे. गोदान, भूमिदान, सुवर्ण व वस्त्रदान यांची प्रशंसा करून तेथे पितृकर्म करणारा अतिशय पुण्यवान ठरतो असे म्हटले आहे. शेवटी देव स्नानासाठी जमले म्हणून नदीचे नाव ‘देविका’ पडले; म्हणून ती ‘पापनाशिनी’ आहे अशी व्युत्पत्ती दिली आहे.
Adhyaya 277
Bhūdhara–Yajñavarāha Māhātmya (भूधरयज्ञवराहमाहात्म्य)
या अध्यायात देविका नदीच्या तीरावर असलेल्या पवित्र स्थळाचे वर्णन आहे, जिथे ‘भूधर’ दर्शनास योग्य आहे. नावामागील कारण पुराणकथा व यज्ञरूपकाच्या आधारे सांगितले आहे—पृथ्वी उचलणाऱ्या वराहाचे स्मरण करून या तीर्थाचा अर्थ उलगडला आहे. वराहाच्या देहाचे यज्ञातील घटकांशी तादात्म्य दाखवले आहे: वेद पाय, यूप दात/दंष्ट्रा, स्रुव-स्रुच मुख/वदन, अग्नी जिभ, दर्भ केस, ब्रह्म शिर—अशा विशेषणांनी विश्वरचना व यज्ञसंरचना एकरूप केली आहे। उत्तरार्धात श्राद्धविधी दिला आहे—पुष्य मास, अमावस्या, एकादशी, ऋतुसंदर्भ आणि सूर्याचा कन्या राशीत प्रवेश यावेळी करावयाचे कर्म सांगितले आहे. गूळयुक्त पायस व गूळयुक्त हवि इत्यादी अर्पण, पितरांचे आवाहन-संस्कार, तूप-दही-दूध आदींसाठी स्वतंत्र मंत्र, नंतर विद्वान विप्रांना भोजन व पिंडदान यांचे विधान आहे. फलश्रुतीत म्हटले आहे की येथे विधिपूर्वक केलेले श्राद्ध पितरांना दीर्घ काळ तृप्त करते आणि गयेस न जाता गयाश्राद्धासमान फल देते; त्यामुळे या स्थानिक तीर्थाची विशेष मोक्षदायिनी महिमा प्रकट होते।
Adhyaya 278
देविकामाहात्म्य–मूलस्थानमाहात्म्यवर्णनम् (Devikā Māhātmya and the Glory of Mūlasthāna/Sūryakṣetra)
या अध्यायात शिव–देवी संवाद आहे. ईश्वर देविकेच्या रम्य तीराजवळील, भास्कर (सूर्य)‑संबंधित प्रसिद्ध स्थानाचे माहात्म्य सांगतात. देवी विचारते—वाल्मीकी कसा “सिद्ध” झाला आणि सप्तर्षींना का लुटले गेले? तेव्हा ईश्वर पूर्वकथा सांगतात: ब्राह्मण कुळातील एक पुत्र (कथेत वैशाख/विशाख) वृद्ध आई‑वडिलांचा व घराचा निर्वाह करण्यासाठी चोरीकडे वळतो. तीर्थयात्रेत त्याला सप्तर्षी भेटतात; तो त्यांना धमकावतो, पण ऋषी निर्विकार राहतात. अङ्गिरा धर्मप्रश्न करतो—अधर्माने मिळवलेल्या धनाच्या पापाचा भार कोण वाटून घेईल? चोर आई‑वडील व नंतर पत्नीला विचारतो; ते म्हणतात, कर्मफळाचा भोग कर्त्यालाच—पाप वाटून घेता येत नाही. यामुळे त्याला वैराग्य येते. तो अपराध कबूल करून हिंसा/चौर्यवृत्तीपासून निवृत्तीचा उपाय मागतो. ऋषी चार अक्षरी मंत्र “झाटघोट” देतात—गुरु‑आश्रयाने एकाग्रतेने जप केल्यास तो पापनाशक व मोक्षदायक आहे. दीर्घकाळ जप‑समाधीने तो स्थिर होतो; काळ लोटता त्याचे शरीर वारुळाने (वल्मीक) झाकले जाते. नंतर ऋषी परत येऊन वारुळ फोडून त्याला बाहेर काढतात, सिद्धी ओळखून “वाल्मीकी” हे नाव देतात आणि रामायणरचनेची दिव्य वाणी प्राप्त होईल असे सांगतात. पुढे तीर्थमाहात्म्य—निंबाच्या मुळाशी सूर्य क्षेत्रदेवता म्हणून वास करतो; हे स्थान “सूर्यक्षेत्र” व “मूलस्थान” म्हणून प्रसिद्ध आहे. येथे स्नान, तिळोदक तर्पण व श्राद्ध केल्याने पितरांचा उद्धार होतो; जलस्पर्शाने पशूंनाही लाभ होतो असे म्हटले आहे. ठराविक तिथी/काळी केलेल्या विधींनी काही त्वचारोग शमतात अशीही परंपरा आहे. शेवटी देवदर्शन व ही कथा ऐकणे महादोषहर मानले आहे।
Adhyaya 279
च्यवनादित्यमाहात्म्य—सूर्याष्टोत्तरशतनाम-माहात्म्यवर्णनम् (Cāvanāditya Māhātmya—The Glory of Sūrya’s 108 Names)
या अध्यायात ईश्वर देवीला प्राभासखण्डातील हिरण्येच्या पूर्व दिशेला असलेल्या, ऋषी च्यवनांनी प्रतिष्ठापित केलेल्या ‘च्यवनार्क’ या श्रेष्ठ सूर्यस्थानाचे महत्त्व सांगतात. सप्तमी तिथीला उपासकाने शुचिर्भूत होऊन विधिनियमाने सूर्याची स्तुती करावी व एकाग्रचित्ताने सूर्याची अष्टोत्तरशतनामावली (१०८ नावे) पठण करावे, असे विधान येथे दिले आहे. यानंतर नामसूची येते; त्यात सूर्याला काळाच्या रूपांनी—कला, काष्ठा, मुहूर्त, पक्ष, मास, अहोरात्र, संवत्सर—आणि इंद्र, वरुण, ब्रह्मा, रुद्र, विष्णु, स्कंद, यम इत्यादी देवतांच्या समतुल्य रूपांनी वर्णिले आहे. धाता, प्रभाकर, तमोनुद, लोकाध्यक्ष अशा जगत्-कार्यनियंता स्वरूपांचेही वर्णन होते. स्तोत्राची परंपरा स्पष्ट केली आहे—शक्राने उपदेश केला, नारदाने ग्रहण केला, धौम्याने युधिष्ठिराला दिला; युधिष्ठिराने इष्टसिद्धी प्राप्त केली. फलश्रुतीत नित्यपाठाचा, विशेषतः सूर्योदयकाळी, महिमा सांगितला आहे—धनरत्नसमृद्धी, संततीलाभ, स्मृती-मेधावृद्धी, शोकनिवृत्ती आणि मनोइच्छापूर्ती; हे सर्व नियमबद्ध भक्तीने प्राप्त होणारे शास्त्रसम्मत फल आहे।
Adhyaya 280
च्यवनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Cyavaneśvara
या अध्यायात शिव–देवी संवादातून प्रभासक्षेत्रातील च्यवनेश्वर लिंगाचे माहात्म्य सांगितले आहे; ते ‘सर्वपातकनाशन’ म्हणून वर्णिले आहे. पुढे भार्गव ऋषी च्यवन यांची कथा येते—ते प्रभासात येऊन घोर तप करीत स्थाणूसारखे अचल झाले; वारुळ, वेलींनी व मुंग्यांनी ते झाकले गेले तरी तपश्चर्या अखंड राहिली. राजा शर्याति मोठ्या लवाजम्यासह तीर्थयात्रेस आला आणि कन्या सुकन्याही सोबत होती. सुकन्या सख्यांसह फिरताना वारुळाजवळ गेली व ऋषींचे डोळे तेजस्वी वस्तू समजून काट्याने टोचते. ऋषींच्या कोपामुळे राजसेनेवर दंडरूप बाधा येते—मल-मूत्र विसर्जनात अडथळा अशी पीडा. चौकशीत सुकन्या आपला अपराध मान्य करते; शर्याति क्षमा मागतो. च्यवन ऋषी क्षमा करतात, पण अट घालतात—सुकन्येचा विवाह माझ्याशी करावा; राजा मान्य करतो. शेवटी सुकन्येची आदर्श सेवा वर्णिली आहे—नियम, अतिथिसत्कार आणि भक्तीने ती तपस्वी पतीची सेवा करते; अशा रीतीने तीर्थमहात्म्याबरोबर जबाबदारी, प्रायश्चित्त व निष्ठावान सेवाधर्म यांचे मार्गदर्शन होते.
Adhyaya 281
च्यवनेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Chyavaneśvara Māhātmya—Narration of the Glory of Chyavana’s Lord/Shrine)
ईश्वर शुकन्येची कथा सांगतात. शुकन्या ही शर्यातीची कन्या आणि महर्षी च्यवनांची पत्नी. वनात दिव्य वैद्य अश्विनीकुमार तिला भेटतात; तिच्या सौंदर्याचे स्तवन करून वृद्ध च्यवनांची असमर्थता सांगत तिला पतीचा त्याग करण्यास प्रवृत्त करतात. पण शुकन्या पतिव्रता धर्मावर दृढ राहून पतीनिष्ठा व्यक्त करते आणि त्यांचा मोह नाकारते. मग अश्विन उपाय सुचवतात—आम्ही च्यवनांना पुन्हा तरुण व देखणे करू; त्यानंतर तू आमच्यातून ज्याला निवडशील तो तुझा पती. शुकन्या हे च्यवनांना सांगते; ते संमती देतात. च्यवन आणि अश्विन सरोवरात स्नानासाठी प्रवेश करतात आणि क्षणातच समान तेजस्वी, तरुण रूप धारण करून बाहेर येतात. शुकन्या विवेकाने आपल्या खऱ्या पतीला—च्यवनांनाच—ओळखून त्यांचीच निवड करते. च्यवन प्रसन्न होऊन अश्विनांना वर मागण्यास सांगतात. ते यज्ञातील भाग व सोमपानाचा अधिकार मागतात, जो इंद्राने नाकारला होता असे म्हणतात. च्यवन ऋषिबलाने त्यांना यज्ञभाग व सोमपानाचा अधिकार मिळवून देण्याचे वचन देतात. अश्विन संतुष्ट होऊन निघून जातात आणि च्यवन-शुकन्यांचे गृहस्थजीवन पुनः समृद्ध होते. हा अध्याय पतिव्रता नीतिमत्ता, धर्म्य उपचार आणि ऋषी-अधिकाराने विधीस्थिती ठरविण्याचा आदर्श दर्शवितो.
Adhyaya 282
Chyavanena Nāsatyayajñabhāga-pratirodhaka-vajra-mocanodyata-śakra-nāśāya Kṛtyodbhava-Madonāma-mahāsurotpatti-varṇanam (Chyavaneśvara Māhātmya)
या अध्यायात भृगुवंशी महर्षी च्यवन यांच्या आश्रमात यज्ञकाळी उद्भवलेला विधी-धर्मविषयक संघर्ष सांगितला आहे. च्यवनांचे पुनः तेज, आरोग्य व समृद्धी ऐकून राजा शर्याति आपल्या परिवार-परिकरासह तेथे येतो आणि सन्मानाने सत्कार होतो. च्यवन राजासाठी यज्ञ करविण्याचा संकल्प करतात व आदर्श यज्ञमंडपाची सिद्धता होते. सोमवाटपाच्या वेळी च्यवन नासत्य अश्विनीकुमारांसाठी सोमग्रह घेतात. इंद्र आक्षेप घेतो—अश्विन हे वैद्य असून मर्त्यांमध्ये संचार करणारे, म्हणून त्यांना इतर देवांसारखा सोमभाग नाही. च्यवन इंद्राला कठोर शब्दांनी प्रत्युत्तर देऊन अश्विनांचे देवत्व व लोकहितकारी स्वरूप सिद्ध करतात आणि इंद्राच्या इशाऱ्याला न जुमानता आहुती देतात. क्रुद्ध इंद्र वज्राने च्यवनांवर प्रहार करायला निघतो; पण च्यवन तपोबलाने इंद्राचा हात स्तब्ध करतात. पुढे मंत्रयुक्त आहुतीने ते कृत्या उत्पन्न करतात; त्यांच्या तपातून ‘मद’ नावाचा भयंकर महापुरुष प्रकट होतो—अतिविशाल, जग व्यापणाऱ्या गर्जनेसह, इंद्राला गिळण्याच्या हेतूने धावणारा. हा प्रसंग यज्ञातील अधिकार, ऋत्विजाची सत्ता आणि देवबलप्रयोगाची नैतिक मर्यादा स्पष्ट करतो.
Adhyaya 283
च्यवनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Chyavaneśvara (Glory of the Chyavana-installed Liṅga)
या अध्यायात प्रभास-क्षेत्रातील च्यवनेश्वर नामक लिंगाचे स्थान-माहात्म्य व पूजाविधान सांगितले आहे. ईश्वरवचनातून कथा उलगडते—भयंकर सामर्थ्यापुढे शक्र (इंद्र) भयभीत होतो, आणि भृगुवंशी ऋषी च्यवन निर्णायक तपस्वी-अधिकार म्हणून प्रकट होतो. च्यवनाच्या कृतीमुळेच अश्विनीकुमारांना सोमपानाचा अधिकार मिळतो; हे योगायोग नसून ऋषी-शक्तीचे प्रकाशन आणि सुकन्या व तिच्या वंशाची चिरस्थायी कीर्ती स्थापण्यासाठीच घडविले आहे, असे प्रतिपादन केले आहे. पुढे च्यवनाने सुकन्यासह या वनयुक्त पुण्यभूमीत विहार केला व पापनाशक लिंगाची स्थापना केली, जे च्यवनेश्वर म्हणून प्रसिद्ध झाले. या लिंगाची विधिपूर्वक आराधना केल्यास अश्वमेधयज्ञासमान फल मिळते, असा स्पष्ट विधी दिला आहे. यासोबत चंद्रमस्-तीर्थाचा निर्देश आहे, जिथे वैखानस व वालखिल्य मुनी येतात. पौर्णिमेला, विशेषतः आश्विन महिन्यात, नियमाने श्राद्ध करून ब्राह्मणांना वेगवेगळे भोजन दिल्यास ‘कोटी-तीर्थ’ फल प्राप्त होते. शेवटी फलश्रुती—ही पापनाशिनी कथा ऐकली असता जन्मोजन्मीचे संचित पाप नष्ट होऊन मुक्ती लाभते।
Adhyaya 284
सुकन्यासरोमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Sukanyā-saras)
या अध्यायात ईश्वर महादेवीला प्राभास-क्षेत्रातील ‘सुकन्या-सरस’ या श्रेष्ठ तीर्थसरोवराचे महात्म्य सांगतात. येथे सुकन्या, ऋषी च्यवन आणि अश्विनीकुमार यांची प्रसिद्ध कथा याच स्थळी घडल्याप्रमाणे वर्णिली आहे—अश्विनांनी च्यवनासह या सरोवरात अवगाहन केले आणि स्नानप्रभावाने च्यवनांचे रूपांतर होऊन ते अश्विनांसारखे तेजस्वी झाले। स्नान-प्रभावामुळे सुकन्येची इच्छा पूर्ण झाली म्हणून या सरोवराला ‘कन्या-सरस’ असेही स्मरण केले जाते—अशी नामव्युत्पत्ती दिली आहे. पुढे फलश्रुतीप्रमाणे विशेषतः स्त्रियांसाठी येथे स्नानाचे महत्त्व सांगितले असून तृतीया तिथीस विशेष फल मानले आहे; अनेक जन्मांपर्यंत गृहभंग/गृहकलहापासून संरक्षण आणि दारिद्र्य, अपंगत्व किंवा अंधत्वयुक्त पती टळणे अशी पुण्यफळे तीर्थसेवेच्या विधानरूपाने सांगितली आहेत।
Adhyaya 285
अगस्त्याश्रम-गंगेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Agastya’s Āśrama and the Glory of Gaṅgeśvara)
या अध्यायात शिव–देवी यांचा धर्मसंवाद तीर्थयात्रेच्या क्रमात गुंफलेला आहे. ईश्वर देवीला न्यंकुमती नदीकाठी असलेल्या पवित्र स्थळांकडे निर्देश करतात—गोष्पद या श्रेष्ठ तीर्थात गया-श्राद्ध, वराह-दर्शन, पुढे हरिचे धाम, मातृदेवतांचे पूजन, आणि नदी–समुद्र संगमावर स्नान. त्यानंतर पूर्वेकडे न्यंकुमतीच्या रम्य तीरावर असलेल्या दिव्य अगस्त्याश्रमाचे माहात्म्य येते; तो ‘क्षुधा-हर’ व पाप-नाशक म्हणून वर्णिला आहे. देवी विचारते—वातापीचा निग्रह का झाला आणि अगस्त्यांचा क्रोध कशामुळे झाला? ईश्वर इल्वल–वातापीची कपटी अतिथिसत्काराची कथा सांगतात—ते ब्राह्मणांना वारंवार मारून पुनर्जीवनाच्या युक्तीने फसवणूक करीत; त्यामुळे ब्राह्मण अगस्त्यांना शरण जातात. प्रभासात अगस्त्य मेषरूपाने शिजवून आणलेला वातापी भक्षण करून त्याची पुनरुत्थान-योजना निष्फळ करतात व इल्वलाला भस्म करतात; नंतर धनसमृद्ध स्थान ब्राह्मणांना देतात, म्हणून ते क्षेत्र ‘क्षुधा-हर’ नावाने प्रसिद्ध होते. दैत्यभक्षणजन्य दोष/अशौच शमवण्यासाठी गंगेचे आवाहन होते; गंगा तेथे प्रतिष्ठित होऊन अगस्त्यांना पावन करते आणि तेथील लिंग ‘गंगेश्वर’ म्हणून ओळखले जाते. शेवटी सांगितले आहे की गंगेश्वर-दर्शन, स्नान, दान व जप केल्याने निषिद्ध-भक्षणजन्य पाप नष्ट होते—स्थळ, विधी आणि स्मरण यांद्वारे प्रायश्चित्त सिद्ध होते।
Adhyaya 286
बालार्कमाहात्म्यवर्णन (Bālārka Māhātmya — Account of the Glory of Bālārka)
हा अध्याय प्रभास-क्षेत्राच्या यात्रावर्णनात देवीला उद्देशून ईश्वरांनी केलेल्या उपदेशरूपाने येतो. ईश्वर यात्रिकाला ‘पाप-नाशन’ बालार्क तीर्थाकडे जाण्यास सांगतात आणि ते अगस्त्य-आश्रमाच्या उत्तरेस, फारसे दूर नाही असे निर्देशित करतात. पुढे नामोत्पत्ती सांगितली आहे—प्राचीन काळी सूर्य (अर्क) बालरूप धारण करून तेथे तपश्चर्या करीत होता, म्हणून त्या स्थळास ‘बालार्क’ हे नाव पडले. फलश्रुतीत रविवारी दर्शन केल्यास कुष्ठादि रोग होत नाहीत आणि बालकांना रोगजन्य दुःख उद्भवत नाही असे म्हटले आहे. अशा रीतीने हा अध्याय पवित्र भूगोल, नामकारण आणि कालानुसार भक्तीशी निगडित आरोग्यफल यांचा संगम करतो।
Adhyaya 287
अजापालेश्वरीमाहात्म्यम् | Ajāpāleśvarī Māhātmya (Glory of Ajāpāleśvarī)
ईश्वर देवीला सांगतात की अगस्त्य-स्थानाजवळ ‘अजापालेश्वरी’ हे अत्यंत पुण्य तीर्थ आहे. रघुवंशातील पराक्रमी राजा अजापाल तेथे पाप व रोग नाश करणाऱ्या देवीची भक्तिभावाने उपासना करतो. कथेत ‘अजा-रूप’ (बकरी-रूप) असे रूपकाने वर्णिलेल्या व्याधींचे शमन व पापनाश यांचा उल्लेख येतो, आणि राजा आपल्या नावानेच देवीची प्रतिष्ठापना करतो, जेणेकरून ती पापनाशिनी रूपाने सदैव कृपा करील। या अध्यायात क्षेत्रमहिमा, राजाश्रय आणि विधिपूजेचे महत्त्व सांगितले आहे. शेवटी फलश्रुती—तृतीया तिथीला योग्य विधीने व श्रद्धेने पूजन केल्यास बल, बुद्धी, कीर्ती, विद्या आणि सौभाग्य प्राप्त होते।
Adhyaya 288
बालार्कमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bālārka (the ‘Child-Sun’ Shrine)
ईश्वर देवीला मार्गदर्शनाच्या शैलीत सांगतात—अगस्त्याच्या स्थानाच्या पूर्वेस, गव्युतिंच्या मापाने दर्शविलेल्या अंतरावर बालादित्य/बालार्क हे प्रसिद्ध तीर्थ आहे. अध्यायात आजूबाजूच्या स्थळचिन्हांचा उल्लेख येतो, सपाटिकेशी संबंधित स्थानही दाखविले जाते आणि या देवस्थानाची कीर्ती वर्णिली जाते. यानंतर कारणकथा—ऋषी विश्वामित्र यांनी याच ठिकाणी विद्या (पवित्र ज्ञानशक्ती) यांची उपासना केली, तीन लिंगांची स्थापना केली आणि रविरूप देवतेची प्रतिष्ठापना केली. कठोर साधनेने सूर्यदेवाकडून सिद्धी प्राप्त झाली आणि तेव्हापासून हा देव बालादित्य/बालार्क म्हणून विख्यात झाला. शेवटी फलश्रुती—जो मनुष्य या भास्कराचे, ‘पापचोर’ असे वर्णिलेले, दर्शन करतो त्याला आयुष्यभर दारिद्र्य भोगावे लागत नाही; प्रभासक्षेत्रातील तीर्थयात्रेत दर्शन हेच पुण्यदायी कर्म मानले आहे.
Adhyaya 289
पातालगंगेश्वर–विश्वामित्रेश्वर–बालेश्वर लिङ्गत्रयमाहात्म्य (Glory of the Three Liṅgas: Pātāla-Gaṅgeśvara, Viśvāmitreśvara, and Bāleśvara)
या अध्यायात ईश्वर देवीला सांगतात की दक्षिण दिशेला थोड्याच अंतरावर (गव्युती प्रमाणे) एक अत्यंत पावन तीर्थ आहे. तेथे गंगेचे ‘पाताळगामिनी’ स्वरूप प्रकट असून तिला स्पष्टपणे पापनाशिनी म्हटले आहे. पुढे विश्वामित्र ऋषींचा प्रसंग येतो—स्नानासाठी त्यांनी गंगेचे आवाहन केले होते. त्या तीर्थात स्नान केल्याने सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते असे सांगितले आहे. नंतर गंगेश्वर, विश्वामित्रेश्वर आणि बालेश्वर या तीन लिंगांचे माहात्म्य वर्णिले असून त्यांच्या दर्शनाने इष्टसिद्धी, पापक्षय व कामप्राप्ती होते.
Adhyaya 290
Kuberanagarotpatti and Kubera-sthāpita Somanātha Māhātmya (Origin of Kuberanagara and the Glory of the Somanātha Liṅga Installed by Kubera)
हा अध्याय शिव–देवी संवादरूप आहे. शिव प्रभासक्षेत्री न्यंकुमती नदीकाठी असलेल्या एका श्रेष्ठ स्थळाचे वर्णन करतात, जिथे पूर्वी कुबेराने ‘धनद’ पद प्राप्त केले. देवी विचारते—एक ब्राह्मण चोरीसारख्या वृत्तीत पडूनही पुढे कुबेर कसा होतो? तेव्हा शिव देवशर्मा नावाच्या ब्राह्मणाची पूर्वकथा सांगतात—गृहकर्मात गुंतून तो लोभाने धनशोधासाठी घर सोडतो; त्याची पत्नी चंचल-नीतीची दाखवली आहे. त्यांचा दुह्सह नावाचा पुत्र प्रतिकूल परिस्थितीत जन्मून पुढे व्यसन-दोषांनी ग्रस्त होऊन समाजत्यागाचा बळी ठरतो. दुह्सह शिवमंदिरात चोरीसाठी जातो; पण जवळजवळ विझलेल्या दिवा-वातीच्या प्रसंगात नकळत ‘दीपसेवा’सारखे पुण्य घडते. मंदिरसेवक त्याला पाहतो; तो भयाने पळतो आणि शेवटी रक्षकांच्या हातून हिंसक मृत्यू पावतो. पुढे तो गांधारात सुदुर्मुख नावाचा कुख्यात राजा म्हणून जन्मतो; अधर्मात असूनही कुलपरंपरेच्या लिंगाची अमंत्रक, सवयीची पूजा करीत राहतो आणि वारंवार दीपदान करतो. शिकारीदरम्यान पूर्वसंस्काराने तो प्रभासात येतो, न्यंकुमती तीरावर युद्धात मारला जातो; शिवपूजेच्या प्रभावाने त्याची पापे नष्ट झाल्याचे वर्णन आहे. त्यानंतर तो तेजस्वी वैश्रवण (कुबेर) म्हणून जन्म घेऊन न्यंकुमतीजवळ लिंगप्रतिष्ठा करतो व महादेवाची विस्तृत स्तुती करतो. शिव प्रकट होऊन त्याला सख्य, दिक्पालपद आणि धनाधिपत्य अशी वरदाने देतात व ते स्थान ‘कुबेरनगर’ म्हणून प्रसिद्ध होईल असे सांगतात. पश्चिमेस स्थापित लिंग ‘सोमनाथ’ (येथे उमानाथाशी संबंधित) म्हणून स्मरणात राहते. फलश्रुतीत—श्रीपंचमीला विधिपूर्वक पूजा केल्यास सात पिढ्यांपर्यंत स्थिर लक्ष्मी प्राप्त होते असे म्हटले आहे।
Adhyaya 291
भद्रकालीमाहात्म्यवर्णनम् (Bhadrakālī Māhātmya Description)
या अध्यायात ईश्वर ‘कौबेर-संज्ञक’ नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या स्थळाच्या उत्तरेस असलेल्या भद्रकालीदेवीच्या तीर्थ/मंदिराचे निर्देश करतात. देवी वाञ्छितार्थ-प्रदायिनी असून, वीरभद्रासह दक्षयज्ञ-विध्वंसाच्या कथेशी तिचा स्पष्ट संबंध सांगितला आहे; दक्षाच्या यज्ञभंगात ती कार्यकर्ती शक्ती मानली आहे. यानंतर कालविधान येते—चैत्र महिन्याच्या तृतीया तिथीस देवीपूजा विशेष फलदायी सांगितली आहे. चामुण्डा-स्वरूपांची विस्तृत आराधना केल्यास भक्ताला सौभाग्य, विजय आणि लक्ष्मीचा वास (समृद्धी) प्राप्त होतो—अशी फलश्रुती देऊन हा अध्याय स्थान व तिथी यांना जोडून उपासनेचा व्यवहार्य निर्देश करतो।
Adhyaya 292
भद्रकालीबालार्कमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bhadrakālī and Bālārka (Solar Installation)
या अध्यायात ईश्वर कौर्वव-संज्ञक स्थळाच्या पुढे उत्तर दिशेला असलेल्या तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. तेथे देवी भद्रकाली कठोर तप करून परम भक्तीने रवि/सूर्याची स्थापना करतात. रविवार आणि सप्तमी तिथी यांचा योग हा विशेष पूजाकाळ सांगितला आहे. लाल फुले व लाल चंदनादी लेपन/अनुलेपनाने अर्चना करण्याचे महत्त्व वर्णिले आहे. भक्तीने केलेले पूजन कोटी यज्ञांचे फळ देणारे असून वात-पित्तजन्य विकार व इतर अनेक रोग नष्ट करणारे—अशी फलश्रुती आहे. अखेरीस तीर्थयात्रेचे पूर्ण फळ इच्छिणाऱ्यांनी त्याच स्थळी अश्वदान करावे, असा आदेश आहे. स्थानपूजा, कालविशेष व दान यांचा एकत्रित धर्मानुष्ठान-क्रम येथे प्रतिपादित होतो.
Adhyaya 293
कुबेरस्थानोत्पत्तौ कुबेरमाहात्म्यवर्णनम् (Origin of Kubera’s Station and its Māhātmya)
या अध्यायात ईश्वर कुबेराशी संबंधित एका विशिष्ट पवित्र स्थानाचे तात्त्विक वर्णन करतात. पवित्र क्षेत्राच्या मांडणीत नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) दिशेला कुबेरस्थान सांगितले असून तेथे कुबेराची स्वयंभू उपस्थिती सर्व दारिद्र्य नाश करणारी मानली आहे. पंचमी तिथीस गंध, पुष्प व अनुलेपन इत्यादींनी तेथे विशेष पूजन करण्याचा विधी आहे. हे स्थान आठ मकर-संबंधित “निधानां”नी अलंकृत असल्याचे वर्णिले आहे. योग्य काळ, द्रव्य व स्थान-देवतेच्या संयोगाने भक्ताने पूजा केल्यास निर्विघ्न निधानप्राप्ती व अनुपम धनसमृद्धीचे फळ मिळते.
Adhyaya 294
Ajogandheśvara-māhātmya (अजोगन्धेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Ajogandheśvara at Puṣkara
हा अध्याय शिव–देवी संवादरूप आहे. ईश्वर देवीला कुबेराच्या स्थानाच्या पूर्वेस असलेले पवित्र पुष्कर-तीर्थ सांगतात. देवी विचारते—मत्स्यहिंसा करणारा, दुष्कर्मी कैवर्त (मच्छीमार) कसा काय सिद्धीला पोहोचला? तेव्हा ईश्वर पूर्वकथा सांगतात—माघ महिन्यात थंडीने त्रस्त तो मच्छीमार ओले जाळे घेऊन पुष्करक्षेत्री आला आणि वेलींनी-वृक्षांनी झाकलेला शैव प्रासाद पाहिला. ऊब मिळावी म्हणून तो प्रासादावर चढला व ध्वजस्तंभावरच्या शिखरावर जाळे पसरून उन्हात वाळवू लागला; प्रमाद/मूर्च्छेमुळे तो खाली पडला आणि शिवक्षेत्रातच अचानक मृत झाला. काळानंतर तेच जाळे ध्वजाला बांधून शुभकारक ठरले; ‘ध्वज-माहात्म्या’ने तो अवंतीत ऋतध्वज नावाचा राजा म्हणून जन्मला, राज्य केले, अनेक देशांत भ्रमण केले आणि राजभोग उपभोगले. पुढे जातिस्मर होऊन तो प्रभासक्षेत्री परत आला, अजोगंध-संबंधित देवालयसमूह उभारला/जीर्णोद्धार केला, एका कुंडाजवळ ‘अजोगंधेश्वर’ नावाचा महालिंग प्रतिष्ठित/पूजित केला आणि दीर्घकाळ भक्तीने आराधना केली. अध्यायात तीर्थविधी सांगितला आहे—पुष्करातील पश्चिम कुंड ‘पापतस्कर’ येथे स्नान, तेथे ब्रह्मदेवाच्या प्राचीन यज्ञांचे स्मरण, तीर्थांचे आवाहन, अजोगंधेश्वर-लिंगाची स्थापना/पूजा आणि श्रेष्ठ ब्राह्मणाला सुवर्णकमळ दान. फलश्रुतीनुसार गंध, पुष्प व अक्षतांनी विधिपूर्वक पूजा केल्यास सात जन्मांचे संचित पापही नष्ट होते.
Adhyaya 295
चन्द्रोदकतीर्थमाहात्म्य–इन्द्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Candrodaka Tīrtha and the Indreśvara Shrine)
ईश्वर देवीला ईशान (ईशान्य) दिशेतील पवित्र क्षेत्र सांगतात—गव्युतीप्रमाणे मोजलेल्या अंतरावर असलेले श्रेष्ठ इंद्रस्थान, चंद्रसरस व चंद्रोदक जलाशी संबंधित. त्या जलाचे माहात्म्य असे की ते जरा (क्षय/वार्धक्य) व दारिद्र्य दूर करते. शुक्लपक्षात तीर्थ वाढते व कृष्णपक्षात कमी होते, तरीही पापयुगातसुद्धा त्याचे दर्शन होते. तेथे स्नान करणे हे मोठ्या पापांनी ग्रस्तांसाठीही अल्प विचारात निर्णायक प्रायश्चित्त मानले आहे. पुढे अहल्या-प्रसंग व गौतमाच्या शापाशी निगडित इंद्राच्या गंभीर दोषाची कथा येते. इंद्राने विपुल दानांसह पूजन करून सहस्र वर्षे शिवाची स्थापना केली; ती मूर्ती ‘इंद्रेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध झाली व सर्व अपराधांचा नाश करणारी ठरली. शेवटी यात्राक्रम—चंद्रतीर्थात स्नान, पितर व देवांना तर्पण-अर्पण, मग इंद्रेश्वराची पूजा; यामुळे निःसंशय पापमुक्ती मिळते.
Adhyaya 296
ऋषितोयानदीमाहात्म्यवर्णन (Māhātmya of the Ṛṣitoyā River)
या अध्यायात ईश्वर प्राभासखण्डातील ‘देवकुल’ या पवित्र क्षेत्राचे तात्त्विक वर्णन करतात. ते आग्नेय दिशेस गव्य्यूति-प्रमाण अंतरावर असून, प्राचीन काळी देव-ऋषींच्या सभांनी त्याची पवित्रता दृढ झाली; पूर्वी प्रतिष्ठित लिंगाच्या प्रभावामुळेच त्या स्थळास ‘देवकुल’ हे प्रमाणिक नाव प्राप्त झाले असे सांगितले आहे. यानंतर पश्चिमेकडे ‘ऋषींची प्रिया’ अशी ऋषितोया नदी वर्णिली आहे—ती सर्व पापांचा नाश करणारी मानली आहे. विधिपूर्वक स्नान करून पितरांना तर्पण-आदि केल्यास दीर्घकाळ पितृतृप्ती होते, असा विधी दिला आहे. दानधर्मही सांगितला आहे: आषाढ अमावास्येला सुवर्ण, अजिन व कंबळ दान केल्यास त्याचे पुण्य पौर्णिमेपर्यंत वाढत जाऊन सोळापट होते. फलश्रुतीत म्हटले आहे की या तीर्थप्रदेशात केलेल्या स्नान-तर्पण-दानाने सात जन्मांचे संचित पापही नष्ट होऊन मोक्षप्राप्ती होते.
Adhyaya 297
ऋषितोयामाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Ṛṣitoyā at Mahodaya)
देवीने ईश्वरांना विचारले—‘ऋषितोया’ या पवित्र जलाचा उगम व महिमा काय, आणि ते शुभ देवदारुवनात कसे आले? ईश्वर सांगतात की अनेक तपस्वी ऋषींना स्थानिक जलांत महानद्यांसारखा कर्मानंद न वाटल्याने ते ब्रह्मलोकात जाऊन ब्रह्माची सृष्टिकर्ता‑पालक‑संहारक म्हणून स्तुती करतात व अभिषेकासाठी पापनाशक नदीची याचना करतात। करुणेने ब्रह्मा गंगा, यमुना, सरस्वती इत्यादी नदीदेवतांना एकत्र करून कमंडलूत धारण करतो आणि पृथ्वीवर प्रवाहित करतो। तेच जल ‘ऋषितोया’ म्हणून प्रसिद्ध होते—ऋषींना प्रिय, सर्व पापांचा नाश करणारे—आणि देवदारुवनात येऊन वेदज्ञ ऋषींच्या मार्गदर्शनाने समुद्राकडे जाते। अध्यायात हे जल सर्वसाधारणपणे सुलभ असले तरी महोदय, महातीर्थ आणि मूलचाण्डीशाजवळ—या तीन ठिकाणी त्याचा विशेष दुर्लभ लाभ सांगितला आहे। स्नान‑श्राद्धासाठी काळानुसार प्रवाह‑समता दिली आहे—प्रातः गंगा, सायंकाळी यमुना, मध्यान्ही सरस्वती इत्यादी; फलश्रुती—पापक्षय व इच्छित फलप्राप्ती।
Adhyaya 298
गुप्तप्रयागमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gupta-Prayāga (Hidden Prayāga)
या अध्यायात पार्वती प्रभासक्षेत्री संगालेश्वराजवळ तीर्थराज प्रयाग तसेच गंगा, यमुना व सरस्वती यांची उपस्थिती कशी आहे, याविषयी विचारते. ईश्वर सांगतात की पूर्वी लिंग-संबंधित प्रसंगामुळे झालेल्या दिव्य सभेत असंख्य तीर्थे एकत्र आली; त्यांत प्रयागाने स्वतःला लपविले, म्हणून तो ‘गुप्त-प्रयाग’ म्हणून प्रसिद्ध झाला. पुढे पवित्र स्थलरचनेचे वर्णन येते—पश्चिमेस ब्रह्मकुंड, पूर्वेस वैष्णवकुंड, मध्यभागी रुद्र/शिवकुंड; तसेच ‘त्रिसंगम’ स्थानी गंगा-यमुनेच्या संगमात सरस्वती सूक्ष्म व गुप्त रूपाने मध्ये प्रवाहित असल्याचे सांगितले आहे. कालनिर्देशासह स्नानाची क्रमिक शुद्धी-कल्पना मांडली आहे—मानसिक, वाचिक, कायिक, संबंधगत, गुप्त व उपदोष स्नानाने क्रमशः नष्ट होतात; वारंवार स्नान व कुंडाभिषेकाने मोठे मलही शुद्ध होतात. मातृदेवतांचे पूजन-दान, विशेषतः कृष्णपक्ष चतुर्दशीस, त्यांच्या अनेक अनुचरांपासून होणारे भय शमविण्यास सांगितले आहे. श्राद्ध पितृ व मातृ वंशोद्धारक मानले आहे, आणि यात्रेचे पूर्ण फळ इच्छिणाऱ्यांसाठी वृषदानाची शिफारस केली आहे. शेवटी फलश्रुती—हे माहात्म्य ऐकून श्रद्धेने मान्य केल्यास साधक शंकरधामाकडे प्रगती करतो।
Adhyaya 299
माधवमाहात्म्यवर्णनम् | Mādhava Māhātmya (Glorification of Mādhava at Prabhāsa)
ईश्वर प्रभास-क्षेत्रात दक्षिणेकडे किंचित् अंतरावर असलेल्या माधव-देवालयाचे वर्णन करतात. तेथील देवता शंख-चक्र-गदा धारण करणारा विष्णुरूप माधव आहे, असे स्पष्ट केले आहे. शुक्लपक्षातील एकादशीला जितेंद्रिय भक्ताने उपवास करून चंदन-गंध, पुष्पे व अनुलेपनांनी विधिपूर्वक पूजा केली तर ‘परम पद’ प्राप्त होते—म्हणजेच पुनर्जन्मरहित अवस्था (अपुनर्भव). ब्रह्मदेवाची गाथा विष्णुकुंडात स्नान करून माधवपूजन केल्यास थेट त्या धामाची प्राप्ती होते, जिथे हरि स्वतः परम आश्रय म्हणून विराजमान आहेत, असे प्रमाणित करते. अखेरीस फलश्रुतीत सांगितले आहे की हे वैष्णव माहात्म्य सर्व पुरुषार्थ देणारे व सर्व पापांचा नाश करणारे आहे; म्हणूनच ते स्तुतीसह साधकासाठी संक्षिप्त पूजाविधीही ठरते।
Adhyaya 300
संगालेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Sangāleśvara Māhātmya—Account of the Glory of Sangāleśvara)
या अध्यायात प्रभास-क्षेत्राच्या उत्तर भागातील वायव्य दिशेस अनुरूप स्थानी असलेल्या संगालेश्वर लिंगाचे माहात्म्य सांगितले आहे; ते “सर्व-पातक-नाशन” म्हणून प्रसिद्ध आहे. ईश्वर कथन करतात की ब्रह्मा, विष्णू, इंद्र (शक्र) व इतर लोकपाल, आदित्य आणि वसू यांनी तेथे लिंगपूजा केली. देवसमूहाची सभा जमून तेथे उपासना स्थापन झाल्यामुळे पृथ्वीवर हे स्थान “संगालेश्वर” या नावाने ओळखले जाईल—असे नामकरणकारणही दिले आहे. मानवाने संगालेश्वराची पूजा केल्यास कुलपरंपरेत समृद्धी येते व दारिद्र्य दूर राहते. केवळ दर्शनाचे फळ कुरुक्षेत्री हजार गायी दान केल्यासारखे सांगितले आहे. अमावास्येला स्नान करून क्रोध न करता श्राद्ध करण्याची विधी आहे; त्यामुळे पितर दीर्घकाळ तृप्त राहतात. क्षेत्राची मर्यादा अर्ध-क्रोश परिक्रमा इतकी असून ते कामना-पूर्तीदायक व पाप-नाशक आहे. या महापुण्य क्षेत्रात मरण पावणारे—उत्तम वा मध्यम—उच्च गतीस जातात; उपवास करून देहत्याग करणारे परमेश्वरात लीन होतात. हिंसामृत्यू, अपघाती मृत्यू, आत्महत्या, सर्पदंश, अशुद्ध अवस्थेतील मृत्यू—अशा स्थितीही येथे अपुनर्भव (पुनर्जन्म-निवारण) देणाऱ्या ठरतात असे प्रतिपादन आहे. शेवटी षोडश श्राद्ध, वृषोत्सर्ग व ब्राह्मणभोजन इत्यादींनी मोक्षसिद्धी आणि या माहात्म्याच्या श्रवणाने पाप, शोक व दुःख नष्ट होतात अशी फलश्रुती दिली आहे.
Adhyaya 301
Siddheśvara-māhātmya (Glory of Siddheśvara)
या अध्यायात ईश्वर–देवी यांचा संक्षिप्त तात्त्विक संवाद येतो. प्रभास-क्षेत्रातील तीर्थसमूहात सिद्धेश्वर हे श्रेष्ठ लिंगस्थान असल्याचे सांगून त्याचे निकटत्व व दिशानिर्देशाने स्थान स्पष्ट केले आहे. देवांनी त्वरेने ‘संगालेश्वर’ नावाचे शिवलिंग प्रतिष्ठित केले; नंतर सिद्धगणांनी ‘सिद्धेश्वर’ सर्वसिद्धिदाता म्हणून स्थापून स्तुती केली. भगवान शिव वर देतात की जो साधक नियमाने तेथे येऊन स्नान करतो, सिद्धनाथाची पूजा करतो आणि जप करतो—विशेषतः शतरुद्रीय, अघोर मंत्र व महेश्वर-गायत्री—तो सहा महिन्यांत सिद्धी व अणिमा इत्यादी शक्ती प्राप्त करतो. आश्वयुज कृष्णपक्षातील चतुर्दशीच्या महा-रात्री निर्भय व स्थिर साधकास विशेष यश मिळते असे सांगितले आहे. शेवटी फलश्रुतीत हे माहात्म्य पापनाशक व सर्वकामफलप्रद म्हणून वर्णिले आहे.
Adhyaya 302
गन्धर्वेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gandharveśvara—Account of the Shrine’s Glory
ईश्वर देवीला सांगतात की प्रभास-क्षेत्रातील गंधर्वेश्वर नावाच्या श्रेष्ठ शिवतीर्थाला जावे. तेथील लिंग उत्तर दिशेच्या भागात पाच धनुष्य अंतरावर आहे—हा अध्याय यात्रेचा सूक्ष्म मार्गदर्शकही ठरतो. या क्षेत्राचे दर्शन घेतल्याने साधक ‘रूपवान’ होतो, म्हणजे देहात सौंदर्य व आकर्षण प्रकटते. हे लिंग गंधर्वांनी प्रतिष्ठापित केलेले असल्याने त्याची पावनता अधिक सांगितली आहे. स्नान करून तेथे एकदाच विधिपूर्वक पूजन केल्यास सर्व कामना पूर्ण होतात आणि ‘रक्तकंठ’ हे शुभ लक्षण प्राप्त होते, अशी फलश्रुती आहे.
Adhyaya 303
Sangāleśvara–Uttareśvara Māhātmya (संगालेश्वरमाहात्म्य–उत्तरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम्)
अध्याय ३०३ मध्ये ईश्वर देवीला सांगतात की उत्तर दिशेला एका ‘उत्तम देवता’कडे जावे; त्या देवतेची पूजा महापातकांचा नाश करणारी मानली आहे. त्या देवतेच्या पश्चिमेस एक श्रेष्ठ लिंग आहे, जे शेषनागाच्या नेतृत्वाखाली नागांनी कठोर तप करून प्रतिष्ठापित केले होते. या नागपूजित देवतेची आराधना केल्यास आयुष्यभर विषाचा बाधा होत नाही आणि सर्प प्रसन्न होऊन हानी करत नाहीत—हा रक्षणात्मक धर्मभाव येथे ठळक आहे. म्हणून मनुष्यांनी पूर्ण प्रयत्नाने त्या लिंगाची पूजा करावी, अशी आज्ञा दिली आहे. पश्चिम भागातील पुण्यदायी गंगातीरी ऋषींनी अनेक लिंगे स्थापिली आहेत, असेही सांगितले आहे. त्यांच्या दर्शन-पूजेमुळे सर्व पापांचा नाश होतो आणि सहस्र अश्वमेध यज्ञाइतके पुण्य मिळते—हीच या अध्यायाची फलश्रुती आहे.
Adhyaya 304
गंगामाहात्म्यवर्णनम् (Gaṅgā-Māhātmya near Saṅgāleśvara)
या अध्यायात सूत संवादाची चौकट उभी करतात आणि ईश्वर पार्वतीला प्रभासक्षेत्री संगालेश्वराजवळ त्रिपथगामिनी गंगेचे स्थानिक प्राकट्य सांगतात. पार्वती दोन आश्चर्ये विचारते—गंगा तिथे कशी आली आणि तिथे त्रिनेत्र मासे कसे आहेत. ईश्वर कारणकथा सांगतात: महादेवाशी संबंधित शापप्रसंगात सहभागी झालेले काही ऋषी पश्चात्तापाने संगालेश्वर येथे कठोर तप व पूजा करतात. त्यांच्या भक्तीने प्रसन्न झालेला शिव लोकांसाठी निदर्शन म्हणून त्यांना त्रिनेत्र-चिन्ह देतो आणि अभिषेकासाठी गंगेला तिथे प्रकट करण्याचा वर देतो. तत्क्षणी गंगा माशांसह प्रकट होते; ऋषींच्या दर्शनाने ते मासेही शिवानुग्रहाने त्रिनेत्र होतात. पुढे साधना-फल सांगितले आहे: त्या कुंडात स्नान केल्याने पंचपातकांचा नाश होतो. अमावास्येला स्नान करून ब्राह्मणाला सुवर्ण, गाय, वस्त्र व तीळ दान करणारा शिवकृपेचे प्रतीक ‘त्रिनेत्रत्व’ प्राप्त करतो. शेवटी ही कथा ऐकणेही अत्यंत पुण्यदायक व इच्छित फल देणारे आहे असे सांगितले आहे।
Adhyaya 305
Nārada-Āditya Māhātmya (Glory of Nāradaāditya)
या अध्यायात शिव–देवी संवादातून प्रभास क्षेत्रातील ‘नारदादित्य’ नावाच्या सूर्य-तीर्थाचे माहात्म्य सांगितले आहे. येथे सूर्यदर्शनाने जरा (वार्धक्य) व दारिद्र्य नष्ट होते, अशी फलश्रुती दिली आहे. देवी विचारतात—नारदांना जरा कशी लागली? तेव्हा शिव द्वारावतीतील प्रसंग सांगतात—कृष्णपुत्र साम्बाने नारदांचा योग्य सन्मान केला नाही; नारदांनी समज दिल्यावर साम्बाने तपस्वी जीवनाची निंदा केली आणि क्रोधाने नारदांना जरेच्या अधीन होण्याचा शाप दिला. जरेने पीडित नारद पवित्र, एकांत स्थळी जाऊन सुंदर सूर्यप्रतिमा स्थापतात व ‘सर्व दारिद्र्यनाशक’ सूर्याची स्तुती करतात—ऋक्-सामस्वरूप, निर्मळ प्रकाश, सर्वव्यापी कारण आणि तमोनाशक म्हणून स्तोत्रे म्हणतात. प्रसन्न होऊन सूर्य प्रकट होतात व वर देतात—नारदांना पुन्हा यौवन प्राप्त होते. तसेच नियम सांगितला आहे की रविवारी सप्तमी तिथी आल्यास त्या दिवशी सूर्यदर्शन केल्याने रोगभय दूर होते. शेवटी या तीर्थाची पापनाशक शक्ती फलश्रुतीत दृढ केली आहे।
Adhyaya 306
सांबादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Sāmbāditya: Sāmba’s Sun-Worship at Prabhāsa)
ईश्वर प्रभासक्षेत्राच्या उत्तर भागातील पापहर ‘सांबादित्य’ या तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. जांबवतीचा पुत्र सांब पित्याच्या क्रोधातून झालेल्या शापाने पीडित होऊन विष्णूची शरण घेतो. विष्णू त्याला प्रभासातील ऋषितोया नदीच्या रम्य तीरावर, ब्राह्मणांनी अलंकृत ‘ब्रह्मभाग’ येथे जाण्यास सांगून, तेथे सूर्यरूपाने वर देईन असे वचन देतात. सांब तेथे पोहोचून भास्कराची अनेक स्तोत्रांनी स्तुती करतो आणि ऋषितोया-तटी नारदांच्या तपस्थळाचे दर्शन घेतो. स्थानिक ब्राह्मण ब्रह्मभागाची पवित्रता सांगून त्याच्या संकल्पास अनुमोदन देतात; मग सांब नियमित पूजा व तप करतो. विष्णू देवकार्यांची विभागणी स्मरवतात—रुद्र ऐश्वर्य देतो, विष्णू मोक्ष देतो, इंद्र स्वर्ग देतो; जल-पृथ्वी-भस्म शुद्ध करतात, अग्नी रूपांतर करतो, गणेश विघ्न दूर करतो—पर दिवाकरच विशेषतः आरोग्य देणारा आहे. शापामुळे सामान्य वर अडथळले म्हणून विष्णू सूर्यरूपाने प्रकट होऊन सांबाला कुष्ठातून मुक्त करून शुद्धी देतात. सांब त्या स्थानी नित्य सान्निध्य मागतो; सूर्य देहशुद्धीची खात्री देऊन व्रत सांगतो—रविवारी येणाऱ्या सप्तमीला उपवास व रात्रजागरण। भक्तीने स्नान, रविवारी सांबादित्यपूजा, आणि जवळच्या पापहर कुंडात श्राद्ध व ब्राह्मणभोजन केल्यास आरोग्य, धन, संतती, इच्छापूर्ती व सूर्यलोकातील मान मिळतो; वंशात कुष्ठ व पापजन्य रोग उद्भवत नाहीत।
Adhyaya 307
अपरनारायणमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Apara-Nārāyaṇa)
अध्याय ३०७ मध्ये ईश्वर सांगतात की पूर्वी उल्लेखलेल्या सांबादित्याच्या थोडेसे पूर्वेस ‘अपर-नारायण’ नावाचे दिव्य क्षेत्र आहे. तेथे सूर्य हा विष्णुस्वरूप आहे असे प्रतिपादन केले आहे; भक्तांना वर देण्यासाठी भगवान ‘अपर’ म्हणजेच अन्य/अधिक रूप धारण करतात, म्हणून ‘अपर’ हे नाम कसे पडले ते सांगितले आहे. यानंतर विधीचा उपदेश येतो—त्या स्थानी पुण्डरीकाक्षाचे विधिपूर्वक पूजन करावे, विशेषतः फाल्गुन शुक्ल एकादशीला. फलश्रुती स्पष्ट आहे: पापांचा क्षय होतो आणि सर्व इच्छित फलसिद्धी मिळते; अशा रीतीने स्थान, देवता, तिथी, कर्म व फल यांचा संक्षिप्त मार्ग दिला आहे।
Adhyaya 308
मूलचण्डीशोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Origin-Glory of Mūla-Caṇḍīśa and the Taptodaka Kuṇḍa)
ईश्वर देवीला सांगतात की त्रैलोक्यात ‘मूलचण्डीश’ लिंगाची कीर्ती कशी पसरली. देवदारुवनात ते Ḍiṇḍि नावाच्या भिक्षुक-तपस्वीच्या उद्दीपक रूपाने प्रकट झाले; त्यामुळे ऋषी संतप्त होऊन शाप देतात आणि प्रमुख लिंग भूमीवर पडते. शुभत्वाचा लोप झाल्याने व्याकुळ ऋषी ब्रह्माकडे जातात. ब्रह्मा त्यांना सांगतो—कुबेराच्या आश्रमाजवळ हत्ती-रूपात असलेल्या रुद्राकडे जाऊन क्षमा मागा. प्रवासात गौरी करुणेने गोरस (दूध) देते आणि श्रमहरणासाठी उत्तम स्नानस्थळ प्रकट करते; उष्ण पाण्यामुळे ते ‘तप्तोदक कुंड’ म्हणून प्रसिद्ध होते. अखेरीस ऋषी रुद्राची स्तुती करून अपराध मान्य करतात व सर्व प्राण्यांच्या कल्याणाची याचना करतात. रुद्र प्रसन्न होऊन लिंग पुन्हा उभारून/प्रतिष्ठित करतो (उन्नत भावाने) आणि फलश्रुती सांगतो—मूलचण्डीश दर्शन मोठ्या जल-कार्यांपेक्षाही अधिक पुण्यदायक; स्नानानंतर पूजा व दानाचे विधान असून त्यातून शक्ती, प्रभाव व लौकिक राज्य-समृद्धी प्राप्त होते असे पुराणोक्त रीतीने वर्णन आहे. शेवटी लिंगाचे नाम-निरुक्ती (चण्डीचा ईश; जिथे पडले ते ‘मूल’) आणि संगमेश्वर, कुंडिका, तप्तोदक इत्यादी तीर्थांची नोंद दिली आहे।
Adhyaya 309
Caturmukha-Vināyaka Māhātmya (Glory of Four-Faced Vināyaka)
या अध्यायात ईश्वर महादेवीला संक्षिप्त तीर्थ-मार्गदर्शन व पूजा-विधी सांगतात. यात्रेकरूने चंडीशाच्या उत्तरेस असलेल्या ‘चतुर्मुख’ नावाच्या विनायक-स्थानी जावे; ईशान कोनाच्या दिशेला चार धनुष्य अंतरावर ते स्थान असल्याचेही स्पष्ट केले आहे. तेथे प्रयत्नपूर्वक व सावधपणे पूजा करावी—गंध, पुष्प, तसेच भक्ष्य-भोज्य अर्पण करावे, विशेषतः मोदक. चतुर्थी तिथीला केलेल्या पूजेमुळे सिद्धी प्राप्त होते; शिस्तबद्ध भक्तीने विघ्न दूर होतात आणि धार्मिक हेतू सफल होतात.
Adhyaya 310
कलंबेश्वरमाहात्म्य (Kalambeśvara Māhātmya) — The Glory of Kalambeśvara
अध्याय ३१० मध्ये ईश्वरवचनरूपाने प्राभास-क्षेत्रातील कलंबेश्वराचे स्थान सांगितले आहे. ते वायव्य (उत्तर-पश्चिम) दिशेला ‘धनुर्द्वितय’ म्हणजे दोन धनुष्य-लांबी अंतरावर असल्याचे वर्णन येते. कलंबेश्वराचे केवळ दर्शन व पूजन केल्याने सर्व किल्बिषांची शुद्धी होते आणि तो सर्व पातकांचा नाश करणारा आहे असे प्रतिपादन केले आहे. सोमवारी अमावास्येचा योग तेथे विशेष पुण्यदायी मानला आहे. पुण्यफळ इच्छिणाऱ्यांनी तेथे विप्रांना भोजन देऊन अतिथिसत्काररूप दान करावे, अशी आज्ञा देऊन शेवटी यास प्राभासखण्डातील प्राभासक्षेत्रमाहात्म्यांत ‘कलंबेश्वरमाहात्म्य’ असे नामांकन केले आहे।
Adhyaya 311
गोपालस्वामिहरिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Gopāla-svāmin Hari)
या अध्यायात संक्षिप्त तत्त्वोपदेशात्मक धर्मसंवाद आहे. ईश्वर महादेवीला गोपालस्वामी हरि यांच्या देवालयात जाण्याची आज्ञा देतात आणि स्थान स्पष्ट करतात—चण्डीशापासून पूर्व दिशेला वीस धनुष्य अंतरावर ते क्षेत्र आहे. तेथे हरिदर्शन व पूजेने सर्व पापांचे शमन होते आणि दारिद्र्याच्या लाटा नष्ट होतात, असे पुराणोक्त फल सांगितले आहे. विशेषतः माघ महिन्यात पूजा व जागरण करण्याची शिफारस आहे; असे करणारा भक्त अखेरीस परम पद प्राप्त करतो।
Adhyaya 312
Bakulsvāmi-Sūrya Māhātmya (बकुलस्वामिमाहात्म्यवर्णनम्) — The Glory of Bakulsvāmin as Sūrya
या अध्यायात ईश्वरांच्या उपदेशरूपाने तीर्थ-निर्देश व व्रतविधान संक्षेपाने सांगितले आहे. उत्तर दिशेला ‘आठ धनुष्य’ अंतरावर सूर्यस्वरूप बकुलस्वामीचे स्थान आहे; त्यांचे दर्शन दुःख-शोक व क्लेश नाश करणारे मानले आहे। पुढे विधी असा—रविवारी सप्तमी तिथी आल्यास रात्रभर जागरण करावे. या व्रताचे फळ सर्व मनोकामना पूर्ण होणे तसेच सूर्यलोकात मान-सन्मान व उन्नती प्राप्त होणे असे सांगितले आहे। शेवटी स्कंदमहापुराणातील प्रभासखण्ड, प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य अंतर्गत ‘बकुलस्वामी-माहात्म्य’ अध्याय म्हणून याची नोंद आहे।
Adhyaya 313
उत्तरार्कमाहात्म्यवर्णनम् (Uttarārka Māhātmya—Description of the Glory of Uttarārka)
या अध्यायात ईश्वर-उवाच म्हणून अधिकारयुक्त धर्मोपदेश दिला आहे. प्रभासक्षेत्राच्या वायव्य दिशेला, सोळा धनु अंतरावर असलेले “उत्तरार्क” नावाचे पवित्र उपतीर्थ ओळखून त्याचे माहात्म्य सांगितले आहे. हे स्थान ‘सद्यः प्रत्ययकारक’—म्हणजे साधकाला त्वरित फलाचा अनुभव देणारे—असे वर्णिले आहे. येथे निम्ब-सप्तमी व्रत/अनुष्ठानाचे विधान असून ते केल्यास सर्व रोगांचा नाश होऊन आरोग्यप्राप्ती होते, अशी फलश्रुती स्पष्ट केली आहे.
Adhyaya 314
ऋषितीर्थसंगममाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Ṛṣi-tīrtha Confluence)
ईश्वर-देवी संवादात प्रभास खंडात समुद्रकिनारी देवकुलाग्नेय गव्युत्यांमध्ये स्थित ‘ऋषितीर्थ’ या श्रेष्ठ तीर्थाचे माहात्म्य सांगितले आहे. हे स्थान अत्यंत रमणीय व महाप्रभावी असून येथे पाषाणाकृतीत असलेले ऋषिगण मानवांना आजही दिसतात—आणि हे तीर्थ सर्व पापांचा नाश करणारे आहे, असे स्पष्ट केले आहे. ज्येष्ठ महिन्याच्या अमावास्येला श्रद्धावान भक्तांनी स्नान करावे व विशेषतः पिंडदान करून पितृकार्य करावे, असा विधी सांगितला आहे. ऋषितोया-संगमात स्नान व श्राद्ध हे दुर्मिळ आणि अत्यंत फलदायी मानले आहे. पुढे गोदानाची प्रशंसा करून, यथाशक्ती ब्राह्मणांना भोजन घालण्याची आज्ञा दिली आहे—म्हणून तीर्थयात्रा दानधर्म व अतिथिसत्काराने परिपूर्ण होते.
Adhyaya 315
मरुदार्यादेवीमाहात्म्यवर्णनम् (Mārudāryā Devī Māhātmya—Glorification of the Goddess Mārudāryā)
या अध्यायात शिव–देवी संवादातून संक्षिप्त क्षेत्रोपदेश दिला आहे. ईश्वर महादेवीला पश्चिम दिशेस अर्ध-क्रोश अंतरावर असलेल्या तेजस्वी ‘मारुदार्या’ स्थानी जाण्याची आज्ञा देतात. तेथील देवी मरुतांनी पूजिलेली असून ‘सर्वकाम-फलप्रदा’ अशी तिची कीर्ती सांगितली आहे. पुढे पूजेचा काळ व विधी स्पष्ट केला आहे—विशेषतः महानवमीच्या दिवशी, तसेच सप्तमीला, गंध-पुष्पादी उपचारांनी सावधपणे आराधना करावी. अशा रीतीने पुराण स्थान (कुठे), व्रत-काल (केव्हा) आणि पूजा-विधी (कसा) यांचा संबंध जोडून इच्छित फल व पुण्यप्राप्तीचा मार्ग दर्शवते.
Adhyaya 316
क्षेमादित्यमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Kṣemāditya (Solar Shrine of Welfare)
या अध्यायात देवकुलाच्या जवळ शंबर-स्थानी, देवकुलापासून पाच गव्युती अंतरावर ‘क्षेमादित्य’ नावाची देवप्रतिष्ठा असल्याचे सांगितले आहे. त्या देवाचे दर्शन घेतल्याने भक्ताला क्षेमार्थ-सिद्धी, कल्याण व समृद्धी प्राप्त होते, असा महिमा वर्णिला आहे। तसेच जेव्हा सप्तमी तिथी रविवारी येते, तेव्हा केलेली पूजा सर्वकामदायी मानली जाते. शेवटी हा उपदेश देवकुल-तीर्थाशी निगडित तीर्थमाहात्म्य-वचन म्हणून सांगितला आहे।
Adhyaya 317
कंटकशोषिणीमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Goddess Kaṇṭakaśoṣiṇī)
ईश्वर देवीला प्रभास-क्षेत्रातील दिशांनी ओळखल्या जाणाऱ्या एका स्थानी प्रकट झालेल्या देवीची उत्पत्ती-कथा सांगतात. तेथे पवित्र नदीकाठी महर्षींचा भव्य वैदिक यज्ञ चालू असतो—वेदोच्चार, गीत-वाद्यांचा नाद, धूप-दीप, हविर्द्रव्ये आणि विद्वान ऋत्विजांच्या विधिपूर्वक कर्मांनी परिसर पावन झालेला असतो. तेवढ्यात मायाविद्येत निपुण असे बलाढ्य दैत्य यज्ञभंग करण्यासाठी येतात. भयाने लोक पळापळ करतात; पण अध्वर्यु धैर्याने रक्षाहोम करतो. त्या संस्कारित आहुतीतून तेजोमयी शakti प्रकट होते—आयुधधारी, भयानक व दिव्य—आणि ती विघ्नकर्त्यांचा संहार करून यज्ञाची शांती पुनःस्थापित करते. ऋषी देवीची स्तुती करतात; देवी वर देते. तपस्वी व यज्ञपरंपरेच्या हितासाठी तिने त्या स्थानी नित्य वास करावा अशी विनंती केल्यावर ती ‘कंटकशोषिणी’ या नावाने तेथे प्रतिष्ठित होते—कंटकासारखे उपद्रव शोषून टाकणारी. शेवटी अष्टमी किंवा नवमी तिथीला पूजाविधान सांगितले असून, फलश्रुतीत राक्षस-पिशाचभयाचा नाश व परम सिद्धीची प्राप्ती वर्णिली आहे।
Adhyaya 318
ब्रह्मेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Brahmeśvara Liṅga: Account of Its Sacred Efficacy
या अध्यायात प्रभास-क्षेत्राच्या वर्णनात एक संक्षिप्त तत्त्वसूचना येते. ईश्वर संदर्भस्थळापासून फार दूर नसलेल्या पूर्व दिशेतील अत्यंत प्रभावी लिंगाचे वर्णन करतात, जे पापक्षय करणारे आहे. त्या लिंगाचे नाव ‘ब्रह्मेश्वर’ असून ते ब्राह्मणांनी प्रतिष्ठापित केले आहे—ही गोष्ट प्रतिष्ठा-परंपरेची वैधता दर्शवते. इथे विधीक्रम सूचित आहे: प्रथम ऋषितोया-जलात स्नान, नंतर ब्रह्मेश्वर-लिंगाचे पूजन. फलश्रुतीत शुद्धीबरोबर ज्ञानवृद्धीही आहे—उपासक वेदविद् होतो, योग्य ब्राह्मणत्व प्राप्त करतो आणि जाड्यभाव (मानसिक जडत्व/मंदता) यापासून मुक्त होतो. अशा रीतीने भूगोल, अनुष्ठान आणि ज्ञानपरिणाम यांचा संगम दिसतो.
Adhyaya 319
उन्नतस्थानमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Unnata-Sthāna (The ‘Elevated Place’)
ईश्वर–देवी संवादात शिव देवीला ऋषितोया नदीच्या तीराजवळ उत्तर दिशेतील एक शुभ प्रदेश दाखवतो आणि तेथे ‘उन्नत’ नावाच्या स्थळाची ओळख करून देतो. देवी नावाची व्युत्पत्ती, ब्राह्मणांना हे स्थान ‘बलपूर्वक’ दान देण्याची पार्श्वभूमी, तसेच सीमाविस्तार विचारते. शिव ‘उन्नत’ या नामामागील अनेक कारणे सांगतो—महादय येथे लिंगाचा उन्नत/प्रकट भाव, प्रभासाशी संबंधित ‘उन्नत द्वार’, आणि ऋषींच्या श्रेष्ठ तप व विद्येमुळे त्या क्षेत्राची उत्कृष्टता। पुढे असंख्य तपस्वी ऋषी दीर्घकाळ तप करतात. शिव भिक्षुक रूपाने प्रकट होतो; ओळख पटूनही अखेरीस ऋषींना केवळ मूलचण्डीश लिंगाचेच दर्शन होते. त्या दर्शनाने अनेक जण स्वर्गारोहण करतात, म्हणून आणखी ऋषी येऊ लागतात. तेव्हा इंद्र (शतक्रतु) वज्राने लिंग झाकून इतरांचे दर्शन अडवतो. क्रुद्ध ऋषींना शिव शांत करतो, स्वर्ग अनित्य आहे हे सांगतो आणि जिथे अग्निहोत्र, यज्ञ, पितृपूजा, अतिथिसत्कार व वेदाध्ययन चालू राहील अशी रम्य वस्ती स्वीकारण्यास सांगतो—आणि आयुष्याच्या शेवटी कृपेने मोक्ष देण्याचे वचन देतो। विश्वकर्म्याला बांधकामासाठी बोलावले जाते; तो सांगतो की गृहस्थांनी लिंग-प्रदेशाच्या अगदी जवळ कायमचे राहू नये. म्हणून शिव ऋषितोया तीरावर उन्नत येथे वस्ती उभारण्याची आज्ञा देतो. ‘नग्नहर’सह दिशाचिन्हे व आठ योजन परिमाण असलेला पवित्र परिसर वर्णिला आहे. कलियुगात संरक्षणासाठी महाकाल रक्षक, उन्नत विघ्नराज/गणनाथ व धनदाता, दुर्गादित्य आरोग्यदाता, आणि ब्रह्मा पुरुषार्थ व मोक्षदाता असे आश्वासन दिले आहे. शेवटी स्थलकेश्वराची स्थापना, युगानुसार मंदिरवर्णन, आणि माघ शुक्ल चतुर्दशीला रात्रजागरणासह विशेष व्रत सांगितले आहे।
Adhyaya 320
लिंगद्वयमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Pair of Liṅgas
ईश्वर-देवी संवादात या अध्यायात पवित्र क्षेत्राच्या आग्नेय भागात असलेल्या अत्यंत पुण्यप्रद लिंगद्वयाचे माहात्म्य सांगितले आहे. या लिंगांची प्रतिष्ठा विश्वकर्म्याने केली असे वर्णन येते; नगरनिर्मितीसाठी त्वष्टा आल्यावर प्रथम महादेवाची स्थापना होते, मग नगर उभे राहते आणि लिंगद्वयाची (पुन्हा) प्रतिष्ठा होते—नगरव्यवस्था आणि पावन प्रतीक-प्रतिष्ठा यांचे परस्पर नाते अधोरेखित होते. यानंतर उत्पत्तिकथेतून विधी-उपदेशाकडे वळून कर्माच्या आरंभी व शेवटी, विशेषतः प्रवास व विवाह-वरात/मिरवणूक यांसारख्या प्रसंगी, लिंगद्वयपूजा त्वरित फलदायी मानली आहे. सुगंधी द्रव्ये, अमृतसदृश द्रव आणि विविध नैवेद्य अर्पण करण्याची मर्यादा सांगून, केवळ औपचारिकता नव्हे तर सावध व हेतुपूर्ण भक्ती हीच खरी कसोटी असल्याचे प्रतिपादन केले आहे.
Adhyaya 321
उन्नतस्थाने ब्रह्ममाहात्म्यवर्णनम् (The Glorification of Brahmā at Unnata-sthāna)
या अध्यायात शिव–देवी संवाद आहे. ईश्वर मनुष्यांचे पाप नष्ट करणारे एक गूढ व श्रेष्ठ तीर्थ ‘उन्नत-स्थान’ सांगतात आणि तेथे ब्रह्म्याचे माहात्म्य वर्णन करतात. देवी विचारते—इथे ब्रह्मा बालरूपात कसा, कारण अन्यत्र त्याचे वृद्धरूप वर्णिले आहे; तसेच त्या स्थळाचे स्थान, ब्रह्म्याचे तेथे येण्याचे कारण, आणि पूजेची योग्य पद्धत व वेळ कोणती हे जाणून घेते. ईश्वर उत्तर देतात—ऋषितोया नदीजवळ ब्रह्म्याचे प्रधान आसन आहे आणि प्रभासक्षेत्रात त्रिविध पूजाभूगोल आहे: शुभ तीरावर ब्रह्मा, अग्नितीर्थावर रुद्र, आणि रम्य रैवतक पर्वतावर हरि (दामोदर). कथेनुसार सोमाच्या प्रार्थनेने ब्रह्मा उन्नत-स्थानी आठ वर्षांच्या बालक रूपात प्रकट होतो; केवळ दर्शनानेही भक्त पापमुक्त होतात. पुढे तत्त्वस्तुती—ब्रह्म्यासमान देव, गुरु, विद्या वा तप नाही; पितामहभक्तीनेच संसारदुःखातून मोक्ष मिळतो. शेवटी विधी सांगितला आहे: प्रथम ब्रह्मकुंडात स्नान करून, नंतर पुष्प, धूप इत्यादी उपचारांनी बालब्रह्म्याची विधिवत पूजा करावी.
Adhyaya 322
दुर्गादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (Durgāditya Māhātmya—Account of the Glory of Durgāditya)
या अध्यायात ईश्वर महादेवीला दक्षिण दिशेस स्थित “दुर्गादित्य” नावाच्या पवित्र क्षेत्राचे माहात्म्य सांगतात; हे क्षेत्र सर्व पापांचे निवारण करणारे मानले आहे. उत्पत्तिकथेत असे येते की दुःखनाशिनी देवी दुर्गा एका वेळी क्लेशाने व्याकुळ झाली; त्या दुःखातून मुक्ती मिळावी म्हणून तिने सूर्यदेवांची दीर्घ तपश्चर्या केली. तपाने प्रसन्न होऊन दिवाकर प्रकट झाले व वर मागण्यास सांगितले. देवीने दुःखनाशाची याचना केली. तेव्हा सूर्यदेवांनी भविष्यवाणी केली की लवकरच भगवान त्रिपुरांतक (शिव) एका उंच व शुभ स्थानी उत्तम लिंगाची स्थापना करतील आणि त्या स्थानी माझे नाव “दुर्गादित्य” असे प्रसिद्ध होईल; असे सांगून ते अंतर्धान पावले. शेवटी विधी सांगितला आहे—रविवारी सप्तमी तिथी आल्यास दुर्गादित्याची पूजा करावी; फलश्रुतीनुसार सर्व दुःखे शमतात आणि कुष्ठासह विविध त्वचारोग निवळतात.
Adhyaya 323
Kṣemeśvara Māhātmya (क्षेमेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Kṣemeśvara
शिव–देवी यांच्या उपदेशसंवादात ईश्वर देवीला पूर्वी उल्लेखलेल्या पवित्र बिंदूच्या ‘दक्षिणेस’, ऋषितोया नदीच्या तीरावर असलेल्या एका देवस्थानाकडे लक्ष वेधतात. त्या तीर्थाचे नाव क्षेमेश्वर असे सांगितले आहे; तसेच नामपरंपरा जपली आहे—पूर्वी ते भूतिश्वर म्हणून प्रसिद्ध होते, आणि कलियुगात त्यालाच क्षेमेश/क्षेमेश्वर असे घोषित केले आहे। अध्यायाचा व्यवहारोपदेश संक्षिप्त व तीर्थकेंद्रित आहे: त्या देवाचे दर्शन करून नंतर पूजा केली असता भक्त सर्व किल्बिष (पाप/अशुद्धी) पासून मुक्त होतो असे प्रतिपादन आहे. शेवटी हा अध्याय स्कंदमहापुराणाच्या ८१,००० श्लोकांच्या संहितेत, प्राभास खंडातील प्राभासक्षेत्रमाहात्म्य अंतर्गत ‘क्षेमेश्वरमाहात्म्य-वर्णन’ म्हणून वर्गीकृत असल्याचे सांगितले आहे।
Adhyaya 324
गणनाथमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification and Ritual Protocol of Gaṇanātha/Vināyaka at Prabhāsa)
या अध्यायात ईश्वर देवीला प्रभासाच्या उत्तर भागातील वायव्य (उत्तर-पश्चिम) दिशाखंडात असलेल्या गणनाथ/विनायक-स्थानाचे माहात्म्य व पूजाविधान सांगतो. हा विनायक “सर्वसिद्धिप्रद” आहे; तसेच त्याची समन्वित ओळख दिली आहे—तो पूर्वी धनद (कुबेर) याचा सहचर होता आणि आता गणनाथरूपाने निधींचा रक्षक बनून प्राण्यांना यश देण्यासाठी तेथे वास करतो। पुढे कालविशेषानुसार संक्षिप्त विधी सांगितला आहे—चतुर्थी तिथी भौमवार (मंगळवार) यांच्याशी जुळली असता भक्ष्य, भोज्य आणि मोदक इत्यादी नैवेद्य अर्पून विधिपूर्वक पूजा करावी। फलश्रुतीत असे स्पष्ट केले आहे की अशा योग्य उपासनेने ध्रुव सिद्धी, म्हणजे निश्चित यश प्राप्त होते।
Adhyaya 325
उन्नतस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् (Uṇṇatasvāmi Māhātmya—Description of the Glory of Unnatasvāmi)
या अध्यायात ईश्वर देवीला उपदेश करतो की ऋषितोयाने पावन झालेल्या रम्य नदीकाठी असलेल्या विनायकाच्या श्रेष्ठ तीर्थास जावे. तेथील देवता गणेश/गणनाथ—देवगणांचा नायक—आणि त्रिपुरसंहार करणाऱ्या विश्वशक्तीशी अभिन्न असा, शैव परंपरेत त्याचा महिमा वर्णिला आहे. प्रभासाच्या महाक्षेत्रात तो उन्नत गजरूपात विराजमान असून असंख्य गणांनी वेढलेला आहे. यात्रेतील विघ्ने दूर व्हावीत म्हणून यात्रेकरूंनी पूर्ण प्रयत्नाने त्याची पूजा करावी; दररोज पुष्प, धूप इत्यादी अर्पण करण्याची आज्ञा आहे. चतुर्थीला सामुदायिक आचरणही सांगितले आहे—नगरवासी वारंवार चतुर्थीला महोत्सव करोत, ज्यामुळे राष्ट्रक्षेम होईल आणि सर्व कार्यांत सिद्धी प्राप्त होईल।
Adhyaya 326
Mahākāla-māhātmya (महाकालमाहात्म्य) — The Glory of Mahākāleśvara
या अध्यायात प्रभास-तीर्थयात्रेच्या क्रमात ईश्वर दिशानिर्देश देतात. भक्ताने उत्तर दिशेकडे असलेल्या महाकालेश्वराच्या स्थानी जावे; तो ‘सर्व-रक्षा-कर’ असा परम रक्षक म्हणून वर्णिला आहे. या क्षेत्राशी निगडित नगर/वस्तीचा अधिष्ठाता रुद्ररूप भैरव क्षेत्रपाल म्हणून सांगितला असून, त्यामुळे या तीर्थाची प्रभावशक्ती रक्षणप्रधान शैव तत्त्वाशी जोडली जाते. दर्श (अमावस्या) आणि पौर्णिमा या दिवशी ‘महापूजा’ करण्याचा विधी सांगितला आहे, ज्यातून यात्रेतील कालानुशासन स्पष्ट होते. फलश्रुतीत म्हटले आहे की महोदयकाळी स्नान करून महाकालाचे दर्शन घेतल्यास भक्ताला ‘सात हजार जन्मां’पर्यंत धनसमृद्धी प्राप्त होते.
Adhyaya 327
महोदयमाहात्म्यवर्णनम् | The Glorification of Mahodaya Tīrtha
या अध्यायात ईश्वर ईशान दिशेला स्थित महोदय तीर्थाचे माहात्म्य व विधी सांगतात. यात्रेकरूने महोदयास जाऊन विधिपूर्वक स्नान करावे आणि नंतर पितर व देवतांना तर्पण द्यावे. महोदयाचे वैशिष्ट्य असे की धर्मदृष्ट्या संवेदनशील व्यवहारांत गुंतून ‘प्रतिग्रह’ (दान स्वीकार) यामुळे उत्पन्न झालेल्या दोषांचे ते शमन करते; या तीर्थाचे सेवन करणाऱ्यास भय उत्पन्न होत नाही. द्विजांसाठी हे तीर्थ महान आनंददायक आहे, तसेच इंद्रियविषयासक्त किंवा प्रतिग्रहजाळ्यात अडकलेल्या लोकांनाही मोक्षाभिमुख फल देण्याचे आश्वासन दिले आहे. महाकालाच्या उत्तरेस या स्थळाच्या रक्षणासाठी मातृगण स्थित आहेत; स्नानानंतर त्यांची पूजा करावी. शेवटी अभिषेकाने महोदय पापनाशक व मोक्षप्रद असल्याचे, तीर्थक्षेत्र अर्ध-क्रोश परिमाणाचे असल्याचे, आणि मध्यभाग ऋषींना सदैव प्रिय असलेले पुण्यस्थान असल्याचे वर्णन येते.
Adhyaya 328
संगमेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / Description of the Glory of Saṅgameśvara
या अध्यायात ईश्वर संक्षेपाने एक धार्मिक-विधी सांगतात. वायव्य दिशेत स्थित असलेले संगमेश्वर हे पाप-नाशक शैव तीर्थ व ऋषींचे संगमस्थान आहे, असे सांगून त्या क्षेत्राची महती व पावित्र्य अधोरेखित केले आहे. यानंतर जवळच्या पूर्व दिशेत ‘कुंडिका’ नावाचे पवित्र कुंड वर्णिले आहे, जे पापहरिणी असून तेथे सरस्वती वडवानल-शक्तीसह प्रकट झाली असे म्हटले आहे. क्रम असा—प्रथम कुंडिकेत स्नान, नंतर संगमेश्वराचे पूजन. फलश्रुतीत अनेक जन्मांपर्यंत संपत्ती व प्रिय संततीपासून वियोग न होणे आणि जन्मापासून मृत्यूपर्यंत सर्व पापांचा नाश होणे, अशी शुभ फळे सांगितली आहेत.
Adhyaya 329
उन्नतविनायकमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Unnata-Vināyaka (the Exalted Gaṇeśa)
या अध्यायात ईश्वर प्रभास-क्षेत्रातील “उत्तमस्थान” नावाचे प्रसिद्ध पुण्यस्थान सांगतात. ते एका निर्दिष्ट दिव्य-परिसराच्या उत्तरेस, स्थानिक अंतरमापनानुसार स्थित आहे असे वर्णन येते. त्याच्या पुढे उत्तरेस बारा धनु अंतरावर “उन्नत विघ्नराज” विराजमान असून ते सर्व अडथळे नष्ट करणारे (सर्व-प्रत्यूह-नाशन) आहेत. चतुर्थी तिथीला सुगंधी द्रव्ये, फळे आणि मधुर नैवेद्य (मोदक इ.) अर्पून त्यांची पूजा करण्याचा विधी सांगितला आहे. या उपासनेचे फळ वांछित कामनांची सिद्धी आणि “त्रैलोक्य-विजय”सारखी सर्वत्र जयप्रद सफलता असे फलश्रुतीरूपाने प्रतिपादित केले आहे.
Adhyaya 330
तलस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Taptodaka-Talāsvāmin (Talāsvāmi Māhātmya)
या अध्यायात ईश्वर तात्त्विक उपदेश देऊन एका उंच स्थळाच्या उत्तरेस सुमारे तीन योजनांवर असलेल्या पवित्र तीर्थाचे निर्देश करतात. तेथे तप्तोदकाशी संबंधित तप्तकुंड आणि देवता तलास्वामी यांचे माहात्म्य सांगितले आहे. पूर्वकथेत दीर्घ संग्रामानंतर दैत्यांचा अग्रणी तलास्वामी विष्णूंनी वध केला, अशी स्मृती दिली जाते. यानंतर हे आख्यान यात्राविधीत रूपांतरित होते—साधकाने तप्तकुंडात स्नान करून तलास्वामीची विधिपूर्वक पूजा करावी आणि पिंडप्रदानही करावे. फलश्रुतीत कोटियात्रेइतके महान पुण्य मिळते असे सांगितले असून, स्थाननिर्देश, पौराणिक प्रमाण आणि कर्मविधान यांचा एकत्रित तीर्थ-एकक म्हणून येथे निर्देश होतो.
Adhyaya 331
कालमेघमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Kāla-Megha)
या अध्यायात ईश्वर महादेवीला ‘कालमेघ’ नावाच्या पवित्र क्षेत्राचे माहात्म्य सांगतात. भक्ताने तेथे जावे असे निर्देश देऊन, पूर्व दिशेला लिंगरूपाने प्रकट झालेला क्षेत्रप/क्षेत्रपाल (रक्षक-देवता) दर्शविला आहे. पूजेचे विधान तिथीनुसार आहे—विशेषतः अष्टमी किंवा चतुर्दशीच्या दिवशी बलिदानासह त्या लिंगाची आराधना करावी. फलश्रुतीत हा देव वांछितार्थ देणारा असून कलियुगात कल्पवृक्षासारखा सहज फल देणारा मानला आहे. शेवटी हा स्कंदमहापुराणातील प्रभासखण्डातील प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य (प्रथम भाग) यातील ३३१वा अध्याय असल्याचे सांगितले आहे.
Adhyaya 332
रुक्मिणीमाहात्म्यवर्णनम् | Rukmiṇī Māhātmya (Glorification of Rukmiṇī and the Hot-Water Kuṇḍa)
या अध्यायात ईश्वर प्रभास-क्षेत्रातील परस्पर-संबंधित दोन पवित्र स्थळांचे निर्देश करतात—दक्षिण दिशेला ठरावीक अंतरावर असलेले तप्तोदक-कुंडांचे समूह आणि पूर्व दिशेला निश्चित अंतरावर प्रतिष्ठित देवी रुक्मिणी. तप्तोदक-कुंड हे शुद्धीचे तीर्थ असून ‘कोटी-हत्या’सारखी घोर पापेही नष्ट करणारे, असे स्पष्टपणे सांगितले आहे. विधीचा क्रम असा—प्रथम तप्त जलात स्नान करावे, नंतर देवी रुक्मिणीची संपूर्ण पूजा करावी. रुक्मिणी सर्वपापहरिणी, मंगलदायिनी व भक्तांना शुभ फल देणारी म्हणून स्तुत केली आहे. फलश्रुतीत गृहस्थधर्माच्या स्थैर्याचे आश्वासन आहे—विशेषतः स्त्रियांसाठी सात जन्मांपर्यंत गृहभंग (वैवाहिक घराचे तुटणे) होत नाही, असे तीर्थसेवा व भक्तीचे पुण्यफल सांगितले आहे.
Adhyaya 333
मधुमत्यां पिङ्गेश्वर-भद्रा-सङ्गम-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Pingeshvara and the Bhadrā Confluence at Madhumatī)
ईश्वर प्रभास-क्षेत्रात भद्रा नदीच्या काठी व समुद्रसन्निधानी असलेल्या तीर्थांचा क्रम सांगतात. तेथे दुर्वासेश्वर नावाचा विशेष लिंग अत्यंत पावन व सुखद फल देणारा म्हणून वर्णिला आहे. अमावास्येला स्नान करून पितरांना पिंडदान केल्यास पितृगण दीर्घकाळ तृप्त होतात—असे प्रतिपादन आहे. ऋषींनी प्रतिष्ठापित केलेली अनेक लिंगे असून त्यांचे दर्शन, स्पर्श व पूजन केल्याने यात्रेकरूंचे दोष नष्ट होतात. यानंतर क्षेत्राच्या सीमा सांगितल्या आहेत—परिघावर मधुमती नावाचे स्थान आणि नैऋत्य दिशेला खंडघट. समुद्रकिनारी पिंगेश्वर स्थित आहे; तेथे सात विहिरींचा उल्लेख असून उत्सवकाळी पितरांचे ‘हात’ दिसतात अशी परंपरा सांगितली आहे, त्यामुळे श्राद्धाची महिमा विशेष ठरते. येथे केलेले श्राद्ध गयापेक्षाही अनेकपटीने फलदायी म्हटले आहे. शेवटी भद्रा-संगम (पूर्व-पश्चिम मांडणीसह) दाखवून त्याचे पुण्य गंगासागरासमान मानले आहे।
Adhyaya 334
तलस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् (Talasvāmi Māhātmya: Origin Legend and Pilgrimage Rite)
या अध्यायात देवी ईश्वरांना विचारते—पूर्वी उल्लेखलेल्या “तल”च्या पतनाचे कारण काय आणि तलस्वामीचे माहात्म्य कसे प्रसिद्ध झाले? ईश्वर गुप्त उत्पत्ती-कथा सांगतात—महेंद्र नावाचा भयंकर दानव दीर्घ तप करून देवांना जिंकतो व विनाशकारी द्वंद्व मागतो. तेव्हा रुद्राच्या देहस्थ अग्नितेजातून “तल” नावाचा पुरुष प्रकट होतो; रुद्रवीर्याने समर्थ झालेला तल महेंद्राचा पराभव करून नृत्य करतो, आणि त्या नर्तनाच्या वेगाने त्रैलोक्य कंपित होते, अंधार पसरतो व सर्वत्र भय निर्माण होते. देव रुद्राकडे शरण येतात; रुद्र म्हणतात—तल माझा “पुत्र” असल्याने अवध्य आहे—आणि त्यांना प्रभासक्षेत्री तप्तोदक-कुंडाजवळ, स्तुतिस्वामी नामक स्थानी हृषीकेश (विष्णू) यांच्याकडे पाठवतात. विष्णू तलाशी मल्लयुद्ध करतात, श्रांत होतात व तप्तोदकाचे उष्णत्व पुनः जागृत करण्याची विनंती रुद्राला करतात; रुद्र तृतीय नेत्राने कुंड तापवतात, विष्णू स्नान करून बल प्राप्त करतात व नंतर तलाचा पराभव करतात. तल हसून सांगतो—अशुद्ध हेतू असूनही त्याला विष्णूचे परम पद मिळाले; विष्णू वर देतात. तल मागतो—माझी कीर्ती टिकावी आणि मार्गशीर्ष शुक्ल एकादशीला भक्तीने विष्णुदर्शन करणाऱ्यांची पापे नष्ट व्हावीत. अंतिम भागात तीर्थाची शक्ती सांगितली आहे—पापनाश, श्रमहरण, महापातकांचेही प्रायश्चित्त; तेथे नारायणाचे सान्निध्य व शैव क्षेत्रपाल “कालमेघ” यांची उपस्थिती आहे. यात्राविधी—तलस्वामी रूपाने विष्णुस्मरण, सहस्रशीर्ष मंत्रादि जप, स्नान, अर्घ्य, गंध-पुष्प-वस्त्रांनी पूजा, अभ्यंगद्रव्य, नैवेद्य, धर्मश्रवण, रात्रजागरण, योग्य वैदिक ब्राह्मणास वृषभ/सुवर्ण/वस्त्र दान, उपवास व रुक्मिणीला नमस्कार. फलश्रुतीत कुंडस्नान व तलस्वामीदर्शनाने पितरांचा उद्धार, अनेक जन्मांचे पुण्यवर्धन व अनेक यज्ञतुल्य फल वर्णिले आहे।
Adhyaya 335
शंखावर्त्ततीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śaṅkhāvartta Tīrtha)
या अध्यायात ईश्वर देवीला अचूक स्थलनिर्देश देतात. यात्रेकरूने पश्चिमेस न्यंकुमती नदीच्या शुभ तीरावर जाऊन पुढे दक्षिणेस ‘शंखावर्त्त’ नावाच्या महान तीर्थास पोहोचावे. तेथे चित्रांकित शिळा आहे; ती स्वयंभू ‘रक्तगर्भा’ उपस्थितीशी संबंधित असून शिळा कापली तरी लालसर चिन्ह दिसत राहते—भूमीत पावित्र्य टिकून असल्याचा संकेत. हे स्थान विष्णु-क्षेत्र मानले आहे. पूर्वकथेत विष्णूंनी वेदापहारी ‘शंख’ याचा वध केला; त्यातून या तीर्थाची उत्पत्ती सांगितली आहे. जलाशय शंखाकृती असल्याने नावाची कारणमीमांसा व महिमा स्पष्ट होतो. फलश्रुतीनुसार येथे स्नान केल्याने ब्रह्महत्येचे ओझे उतरते, आणि शूद्रालाही क्रमाने ब्राह्मणजन्म प्राप्त होतो. पुढे पूर्वेस रुद्रगया येथे जावे; पूर्ण तीर्थफल इच्छिणाऱ्यांनी तेथे गोदान करावे—शुद्धी, पुण्य आणि दानधर्म एकाच यात्रामार्गात एकवटतात.
Adhyaya 336
गोष्पदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Goṣpada Tīrtha)
या अध्यायात ईश्वर व देवी यांच्या संवादातून प्रभासक्षेत्रातील न्यंकुमती नदी-परिसरात असलेल्या गोष्पदतीर्थाचे व त्यासंबंधित ‘प्रेतशिला’चे गुप्त पण अत्यंत फलदायी माहात्म्य सांगितले आहे. येथे केलेल्या श्राद्धाचे फळ “गयेपेक्षा सातपट” असे प्रतिपादित करून, उदाहरणार्थ राजा पृथूच्या श्राद्धाने पापी राजा वेनाचा उद्धार झाल्याची कथा दिली आहे. देवी तीर्थाची उत्पत्ती, विधी, मंत्र आणि योग्य पुरोहिताची लक्षणे विचारते; ईश्वर हे उपदेश ‘रहस्य’ असून श्रद्धावंतांनाच सांगावा असा नियम घालतात। पुढे शौच, ब्रह्मचर्य, आस्तिक्य, नास्तिकसंगत्याग, श्राद्धसामग्रीची तयारी, न्यंकुमतीत स्नान, देव-तर्पण व पितृ-तर्पण असा क्रमबद्ध विधी येतो. अग्निष्वात्त, बर्हिषद, सोमप इत्यादी पितृदेवतांचे आवाहन करून ज्ञात-अज्ञात पितरांसह दुर्गत अवस्थेत गेलेले, तसेच अन्य योन्यांत जन्मलेले पूर्वज यांच्यासाठीही विस्तृत पिंडदान सांगितले आहे; पायस, मधु, सक्तु, पिष्टक, चरु, धान्य, मूल-फळे इत्यादी अर्पण, गोदान-दीपदान, प्रदक्षिणा, दक्षिणा आणि पिंड-विसर्जन यांचे विधानही आहे। इतिहासभागात वेनाचा अधर्मराज्यकारभार, ऋषींनी केलेला त्याचा वध, निषाद व पृथूचा उदय, पृथूचे राज्य आणि ‘पृथ्वी-दोहन’ प्रसंग वर्णिला आहे. वेनाच्या पापामुळे इतर तीर्थे श्राद्ध स्वीकारण्यास संकुचित झाल्यावर, दिव्य आज्ञेने पृथू प्रभासातील गोष्पदतीर्थात विधिपूर्वक कर्म करून वेनाला मुक्ती देतो. शेवटी या तीर्थाची कालमर्यादा अल्प असल्याचे, शुभ प्रसंगांचे निर्देश आणि हे रहस्य केवळ प्रामाणिक साधकांनाच द्यावे असे पुनः सांगितले आहे।
Adhyaya 337
न्यंकुमतीमाहात्म्ये नारायणगृहमाहात्म्यवर्णनम् | Narāyaṇa-gṛha: Glory and Observances near Nyankumatī
ईश्वर देवीला सांगतात—गोष्पदाच्या दक्षिणेस शुभ समुद्रकिनारी, पापनाशिनी न्यंकुमतीच्या जवळ ‘नारायणगृह’ नावाचे परम तीर्थ आहे. तेथे केशव कल्पांतरापर्यंत स्थिर निवास करतात; दुष्ट शक्तींचा संहार करून आणि कलियुगात पितरांच्या उद्धारासाठी या ‘गृहात’ विश्रांती घेतात, म्हणून हे स्थान जगात प्रसिद्ध झाले आहे. चार युगांनुसार भगवंताची नामे सांगितली आहेत—कृतयुगात जनार्दन, त्रेतायुगात मधुसूदन, द्वापरयुगात पुण्डरीकाक्ष आणि कलियुगात नारायण. त्यामुळे हे तीर्थ चारही युगांत धर्मव्यवस्थेचे स्थिर केंद्र मानले जाते. एकादशीला निराहार राहून जो दर्शन घेतो, त्याला हरिच्या ‘अनंत’ परम पदाचे दर्शन-फल मिळते असे वर्णन आहे. तीर्थस्नान व श्राद्ध यांचे विधान करून, सदाचारी ब्राह्मणास पिवळे वस्त्र दान करण्याची आज्ञा दिली आहे. शेवटी या माहात्म्याचे श्रवण किंवा पठण केल्यास शुभ सद्गती मिळते असे फलश्रुतीत सांगितले आहे.
Adhyaya 338
Jāleśvara-liṅga-prādurbhāvaḥ (Origin and Glory of Jāleśvara at the Devikā Riverbank)
ईश्वर देविका नदीच्या तीरावर असलेल्या तेजस्वी लिंगाचे वर्णन करतात; ते ‘जालेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध असून नागकन्यांनी पूजिलेले आहे. त्याचे केवळ स्मरणही ब्रह्महत्येसारख्या महापापाचा नाश करते असे सांगितले आहे. देवी नावाची उत्पत्ती व त्या स्थळाच्या संगतीचे फळ विचारते. ईश्वर प्राचीन इतिहास सांगतात—प्रभासात आपस्तंब ऋषी जलात तपश्चर्या व ध्यान करीत होते. मच्छीमारांनी मोठे जाळे टाकून अनवधानाने ऋषींना पाण्यातून ओढून काढले; नंतर ते पश्चात्तापाने क्षमा मागू लागले. ऋषी करुणा व धर्माचा विचार करून म्हणतात की आपले पुण्य लोकहितासाठी जावे आणि त्यांचा दोष आपण स्वीकारावा. राजा नाभाग मंत्री-पुरोहितांसह येऊन मच्छीमारांना ‘किंमत’ देऊन भरपाई करू पाहतो; पण ऋषी धनाने मोजमाप नाकारतात. लोमश ऋषी सांगतात की योग्य किंमत गाय आहे; आपस्तंब गोमातेची पवित्रता, पंचगव्याचे शुद्धीकरण, गो-रक्षण व नित्यपूजन हा धर्म म्हणून प्रतिपादित करतात. मच्छीमार गाय अर्पण करतात; ऋषी त्यांना आशीर्वाद देतात की त्यांनी पाण्यातून वर काढलेल्या माशांसह ते स्वर्गास जातील—भावना व कल्याण हेच प्रधान. नाभागाला साधुसंगाचे महत्त्व, राजदर्पत्यागाचा उपदेश व दुर्मिळ ‘धर्मबुद्धी’चा वर मिळतो. अखेरीस ईश्वर सांगतात की ऋषींनीच लिंग प्रतिष्ठापिले; जाळ्यात पडल्यामुळे ‘जालेश्वर’ हे नाव पडले. जालेश्वरी स्नान-पूजा, माहात्म्य-श्रवण, विशेषतः चैत्र शुक्ल त्रयोदशीला पिंडदान आणि वेदज्ञ ब्राह्मणास गोदान हे अत्यंत पुण्यकारक सांगितले आहे.
Adhyaya 339
Huṁkāra-kūpa Māhātmya (The Glory of the Well Filled by the Huṁkāra)
ईश्वर महादेवीला देविका नदीच्या रम्य तीरावर असलेल्या ‘त्रिलोक-विश्रुत’ हुंकार-कूपाचे माहात्म्य सांगतात. देविकातटी तंडी नावाचे मुनी दृढ शिवभक्तीने तप करीत होते. एक आंधळे, वृद्ध हरिण खोल, निर्जल कूपात पडले. मुनी करुणेने व्याकुळ झाले, तरी तपोनियम न मोडता त्यांनी वारंवार ‘हुं’ असा हुंकार केला; त्या ध्वनीच्या शक्तीने कूप पाण्याने भरला आणि हरिण कष्टाने बाहेर आले. नंतर ते हरिण मनुष्यरूप धारण करून मुनींना विचारते—असे कर्मफळ कसे प्रकट झाले? ते सांगते की या तीर्थाच्या प्रभावानेच येथेच हरिणयोनी मिळाली आणि येथूनच पुन्हा मनुष्यत्व प्राप्त झाले; अन्य कारण नाही. मुनी पुन्हा हुंकार करतात तेव्हा कूप पूर्ववत जलपूर्ण होतो; ते स्नान व पितृतर्पण करून या स्थळाला श्रेष्ठ तीर्थ मानून परा गती प्राप्त करतात. फलश्रुतीनुसार आजही तेथे हुंकार केल्यास जलधारा प्रकट होते. जो भक्त तेथे जातो—पूर्वी पापी असला तरी—त्याला पृथ्वीवर पुन्हा मनुष्यजन्म मिळत नाही. जो स्नान करून शुद्ध होऊन श्राद्ध करतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो, पितृलोकात सन्मानित होतो आणि भूत-भविष्य अशा सात पिढ्यांचा उद्धार करतो असे म्हटले आहे।
Adhyaya 340
चण्डीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Caṇḍīśvara)
या अध्यायात ईश्वर देवीला सांगतात की प्रभासक्षेत्री चण्डीश्वर नावाचे महालिंग आहे, जे सर्व पातकांचा नाश करणारे मानले जाते. त्याचे दर्शन व पूजन भक्तिभावाने केल्यास मोठे पुण्य व अंतःशुद्धी प्राप्त होते. पुढे व्रतविधी सांगितला आहे—कार्तिक महिन्यात शुक्ल पक्षातील चतुर्दशीला उपवास करून रात्री जागरण करावे. अशी साधना केल्याने पापक्षय होऊन साधकाला महेश्वराचे परम पद प्राप्त होते—अशी फलश्रुती देऊन अध्याय समाप्त होतो.
Adhyaya 341
आशापूरविघ्नराजमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Āśāpūra Vighnarāja)
या अध्यायात ईश्वर वायव्य (उत्तर-पश्चिम) दिशेला असलेल्या ‘आशापूर विघ्नराज’ या पवित्र देवस्थानाचे माहात्म्य सांगतात. हे स्थान ‘अकल्मष’ (निर्दोष) व ‘विघ्न-नाशक’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; भक्तांच्या आशा-इच्छा पूर्ण करणारा म्हणून त्याला ‘आशापूरक’ हे नाव प्राप्त झाले आहे. तीर्थाची प्रभावकथा उदाहरणांनी दृढ केली आहे—राम, सीता आणि लक्ष्मण यांनी तेथे गणेश/विघ्नेशाची पूजा करून आपले अभिष्ट साध्य केले. चंद्रानेही गणाधिपाची आराधना करून इच्छित वर मिळविला; विशेषतः सर्व प्रकारच्या कुष्ठरोगाचा नाश होऊन आरोग्यलाभ होतो असे स्पष्ट सांगितले आहे. विधी असा की भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला देवपूजा करून मोदकांसह ब्राह्मणांना भोजन द्यावे. फलश्रुतीत विघ्नराजाच्या कृपेने इच्छित सिद्धी मिळते असे सांगून, क्षेत्ररक्षण व प्रवाशांचे विघ्न दूर करण्यासाठी ईश्वराने त्यांची नियुक्ती केली आहे असे उपसंहारात म्हटले आहे.
Adhyaya 342
Chandreśvara–Kalākuṇḍa Tīrtha Māhātmya (चंद्रेश्वरकलाकुण्डतीर्थमाहात्म्य)
अध्याय ३४२ मध्ये प्रभासखण्डातील ईश्वरांचे स्थानविशेष उपदेश येतात। दक्षिण–नैरृत्य दिशेला थोड्याच अंतरावर सोम (चंद्र) यांनी स्वयंप्रतिष्ठित केलेले पापहर लिंग ‘चंद्रेश/चंद्रेश्वर’ म्हणून वर्णिले आहे. त्याच्या जवळ ‘अमृतकुंड’ हे पवित्र जलाशय असून त्यालाच ‘कलाकुंड’ असेही म्हणतात। येथे विधीचा क्रम स्पष्ट आहे—प्रथम कुंडात स्नान, नंतर चंद्रेश्वराची पूजा. असे केल्यास उपासकाला सहस्र वर्षांच्या तपाचे फळ मिळते, अशी फलश्रुती आहे. तसेच चंद्राने बांधलेला एक तडाग सांगितला आहे—सोळा धनुष्य-परिमाणात विस्तृत—आणि चंद्रेशाच्या संदर्भाने पूर्व–पश्चिम दिशेत स्थित; त्यामुळे हा भाग तीर्थमार्गदर्शक नकाशासारखा ठरतो. उपसंहारात याचे स्थान प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यातील आशापूरामाहात्म्य प्रवाहात दर्शविले आहे।
Adhyaya 343
कपिलधाराकपिलेश्वरमाहात्म्ये कपिलाषष्ठीव्रतविधानमाहात्म्यवर्णनम् (Kapiladhārā–Kapileśvara Māhātmya and the Procedure/Glory of the Kapilā-Ṣaṣṭhī Vrata)
हा अध्याय शिव–देवी संवादरूप आहे. प्रथम दिशानिर्देश व तीर्थ-संदर्भित भूगोलाने कपिलेश्वर व कपिलक्षेत्राचे स्थान सांगितले आहे; नंतर महर्षी कपिलांच्या दीर्घ तपश्चर्येचा व महेश्वर-प्रतिष्ठेचा पुरावृत्तांत देऊन क्षेत्राची महिमा दृढ केली आहे. समुद्राशी संबंधित पवित्र प्रवाह ‘कपिलधारा’ पुण्यवानांना प्रत्यक्ष जाणवतो असे वर्णन आहे. मुख्य उपदेश ‘कपिला-षष्ठी’ व्रताचा—दुर्मिळ तिथी-संयोगाने ठरलेला. क्षेत्रात किंवा सूर्य-संबंधित स्थानी स्नान, जप, निर्दिष्ट द्रव्यांनी सूर्याला अर्घ्य, प्रदक्षिणा आणि कपिलेश्वराजवळ पूजन अशी क्रमवार विधी सांगितली आहे. पुढे कुम्भ-विन्यास, सूर्यचिन्ह/प्रतिमेसह दान आणि वेदज्ञ ब्राह्मणाला अर्पण करण्याचे विधान येते. शेवटी फलश्रुतीत संचित पापांचा क्षय, महायज्ञतुल्य पुण्य व अनेक तीर्थदानासमान महाफळ यांची प्रशंसा केली आहे.
Adhyaya 344
जरद्गवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Jaradgaveśvara Māhātmya (Glorification of Jaradgaveśvara)
अध्याय ३४४ मध्ये प्रभासक्षेत्रात देवीला ईश्वराने तीर्थमार्गदर्शन केले आहे. पापनाशक ‘जरद्गवेश्वर’ लिंगाचे माहात्म्य सांगितले असून ते जरद्गवाने प्रतिष्ठापित केलेले व कपिलेश्वराच्या जवळ दिशानिर्देशासह स्थित असल्याचे वर्णन आहे. या स्थळी दर्शन-पूजन केल्याने ब्रह्महत्या इत्यादी महापापांचा व संबंधित दोषांचा नाश होतो असे प्रतिपादन केले आहे। त्याच ठिकाणी नदीदेवी अंशुमतीचे अस्तित्व सांगून विधिपूर्वक स्नान करून पिंडदान करण्याची आज्ञा आहे. यामुळे पितरांना दीर्घकाळ तृप्ती मिळते असे फल सांगितले आहे; तसेच वेदविद् ब्राह्मणाला वृषभदान करण्याची प्रशंसा केली आहे। गंध-पुष्प अर्पण, पंचामृताभिषेक, गुग्गुळू धूप, तसेच सतत स्तुती, नमस्कार व प्रदक्षिणा यांद्वारे भक्तिपूजनाचे वर्णन आहे. विविध अन्नांनी ब्राह्मणभोजन घालणे धर्म्य मानून बहुगुण पुण्यफलाची अतिशयोक्तीपूर्ण घोषणा केली आहे. कृतयुगात या तीर्थाचे नाव ‘सिद्धोदक’ आणि कलियुगात ‘जरद्गवेश्वर-तीर्थ’ असे सांगितले आहे।
Adhyaya 345
नलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Naleśvara Māhātmya—Account of the Glory of Naleśvara)
या अध्यायात प्रभासक्षेत्रातील हाटकेश्वर नावाच्या लिंगाचे संक्षिप्त माहात्म्य सांगितले आहे आणि त्याच्या पूर्व दिशेला नलेश्वर नावाचे देवस्थान असल्याचे वर्णन येते. ईश्वर देवीला दिशा-निर्देश व ठरावीक अंतर सांगून त्या स्थळाचा मार्ग स्पष्ट करतात. नलाने दमयंतीसह नलेश्वराची प्रतिष्ठापना केली, असे येथे म्हटले आहे; आदर्श राजदम्पतीच्या कृत्याने क्षेत्राची श्रेष्ठता अधोरेखित होते. पुढे फलश्रुतीत सांगितले आहे की जो मनुष्य विधिपूर्वक दर्शन-पूजन करतो तो कलिदोषांपासून मुक्त होतो आणि द्यूत/जुगारात विजयाचे फळही प्राप्त करतो.
Adhyaya 346
कर्कोटकार्कमाहात्म्यवर्णनम् — Karkoṭakārka Māhātmya (Account of the Glory of the ‘Karkoṭaka Sun’)
या अध्यायात ईश्वर प्राभास-क्षेत्राच्या आग्नेय (दक्षिण-पूर्व) दिशाभागात स्थित ‘कर्कोटक-रवि’ या सूर्यस्वरूपाचे माहात्म्य सांगतात. या रूपाचे केवळ दर्शन झाले तरी सर्व देवता प्रसन्न होतात, असे प्रतिपादन करून एका स्थानिक दिव्य प्रकट्याला सर्वदैवत-अनुग्रहाचा केंद्रबिंदू मानले आहे. पुढे संक्षिप्त विधी सांगितला आहे—सप्तमी तिथी रविवारी आली असता धूप, गंध व अनुलेपन इत्यादी उपचारांनी विधिपूर्वक पूजन करावे. योग्य काळ व योग्य अर्पणांनी केलेली ही आराधना ‘सर्व-किल्बिष’ म्हणजे सर्व पाप-दोषांपासून मुक्ती देते, असा उपदेश आहे. हा स्कंदमहापुराणातील प्राभासखण्ड, प्राभासक्षेत्रमाहात्म्याचा ३४६वा अध्याय आहे.
Adhyaya 347
हाटकेश्वरमाहात्म्यम् (Hāṭakeśvara Māhātmya: The Glory of Hatakeśvara Liṅga and Agastya’s Āśrama)
ईश्वर देवीला हाटकेश्वर-लिंगाचे स्थान व माहात्म्य सांगतात. हे नलेश्वराजवळ, अगस्त्याम्र-वनाच्या निकट आहे; येथे पूर्वी महर्षी अगस्त्यांनी तपश्चर्या केली होती. पुढे कारणकथा येते—विष्णूंनी कालकेय दैत्यांचा संहार केल्यानंतर उरलेले काही दैत्य समुद्रात लपले आणि रात्री प्रभास प्रदेशात येऊन तपस्वींना त्रास देऊ लागले, यज्ञ-दानाची परंपरा खंडित केली; स्वाध्याय, वषट्कार व धर्मचिन्हे लोप पावू लागली. व्याकुळ देव ब्रह्माकडे गेले; ब्रह्मांनी त्यांना कालकेय ओळखून प्रभासातील अगस्त्यांकडे जाण्यास सांगितले. अगस्त्य समुद्राजवळ जाऊन गंडूषभर समुद्र पितात; दैत्य उघडे पडून पराभूत होतात, काही पाताळात पळतात. समुद्र परत भरावा अशी विनंती झाल्यावर अगस्त्य म्हणतात की जल जीर्ण/अशुद्ध झाले आहे; पुढे भागीरथ गंगा आणून समुद्र पुन्हा भरेल. शेवटी वरदान—अगस्त्याश्रम व हाटकेश्वरसन्निधीत स्नान-पूजा केल्यास महान फल; नित्यपूजा गोदानतुल्य पुण्य; ऋतु/अयनातील पूजा व श्राद्धास विशेष फल. श्रद्धेने हे माहात्म्य ऐकले असता अहोरात्रकृत पाप तत्क्षणी नष्ट होते।
Adhyaya 348
नारदेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् | Nāradeśvarī Māhātmya (Glorification of Nāradeśvarī)
या अध्यायात ईश्वरांच्या उपदेशरूपाने संक्षिप्त तीर्थविधी सांगितला आहे. भक्ताला—महादेवीला संबोधून—पश्चिम दिशेकडे नारदेश्वरी देवीच्या पवित्र स्थानी जाण्याचा निर्देश आहे; तिचे सान्निध्य सर्व दौर्भाग्य नष्ट करणारे म्हणून वर्णिले आहे। विशेष विधान असे की तृतीया तिथीस शांतचित्ताने देवीची पूजा करणारी स्त्री रक्षणकारी पुण्य स्थापन करते; त्यामुळे तिच्या वंशात स्त्रियांना दौर्भाग्याची चिन्हे लागत नाहीत। स्थान, काळ आणि फल यांचे निरूपण करून हा अध्याय प्राभासक्षेत्रमाहात्म्यातील ‘नारदेश्वरी-माहात्म्य’ म्हणून समाप्त होतो।
Adhyaya 349
मन्त्रविभूषणागौरी-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Mantravibhūṣaṇā Gaurī)
या अध्यायात ईश्वर देवीला उपदेश करतात की भीमेश्वराच्या जवळ असलेल्या “देवी मंत्रविभूषणा” या विशेष स्वरूपाचे स्मरण व पूजन करावे. पूर्वी सोमाने या देवीची विधिपूर्वक आराधना केली होती, असे सांगून देवीची व त्या स्थळाची महती प्रकट केली आहे. यानंतर व्रताचा काळ व विधी स्पष्ट केला आहे—श्रावण महिन्यात शुक्ल पक्षातील तृतीया तिथीला योग्य पद्धतीने जी स्त्री या देवीचे पूजन करते, ती सर्व दुःख-शोकांपासून मुक्त होते, अशी फलश्रुती आहे. स्थळमहात्म्य, भक्तपरंपरा आणि व्रत-काल यांचा संगम करून संक्षिप्त फलदायी उपदेश दिला आहे।
Adhyaya 350
दुर्गकूटगणपतिमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Durgakūṭa Gaṇapati (Glorification Narrative)
या अध्यायात ईश्वरवचनातून दुर्गकूटक येथे स्थित विश्वेशाचे सूक्ष्म स्थानवर्णन केले आहे—तो भल्लतीर्थाच्या पूर्वेस आणि योगिनीचक्राच्या दक्षिणेस आहे. पुढे उदाहरण म्हणून भीमाने केलेली यशस्वी आराधना सांगितली असून, विधिपूर्वक पूजन केल्यास हे देवस्थान ‘सर्वकामप्रद’ ठरते, असे प्रतिपादन केले आहे. फाल्गुन मासातील शुक्ल पक्षातील चतुर्थी हा पूजाकाल सांगितला आहे. गंध, पुष्प आणि जल अशा साध्या उपचारांनी नियमाने पूजन केल्यास उपासकाला निःसंशय एक वर्ष निर्विघ्न जीवन प्राप्त होते—ही संक्षिप्त फलश्रुती दिली आहे.
Adhyaya 351
कौरवेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kauraveśvarī (Protectress of the Kṣetra)
या अध्यायात ईश्वर महादेवीला कौरवेश्वरी देवीकडे जाण्याची आज्ञा देतात. पूर्वीच्या आराधनेमुळे तिचे नाव कुरुक्षेत्राशी जोडलेले असून ती पवित्र क्षेत्राची रक्षणशक्ती आहे असे वर्णन येते; भीमानेही क्षेत्ररक्षणाचे व्रत स्वीकारून पूर्वी तिची उपासना केली होती, हे स्मरण करून दिले जाते. महानवमीच्या दिवशी प्रयत्नपूर्वक केलेले पूजन अत्यंत फलदायी सांगितले आहे. अतिथिसत्कार व दानधर्माचा नियमही दिला आहे—विशेषतः दांपत्यांना अन्नदान करणे, उत्तम/दिव्य गुणांचे अन्न-पान व नीट तयार केलेले गोड पदार्थ अर्पण करणे. अशा स्तुती व दानाने प्रसन्न झालेली देवी भक्ताचे पुत्राप्रमाणे रक्षण करते; स्थाननिष्ठ भक्ती, रक्षणकर्तव्य आणि नियत दान हे परस्पर पूरक साधन म्हणून मांडले आहे.
Adhyaya 352
सुपर्णेलामाहात्म्यवर्णनम् (Supārṇelā Māhātmya—Account of the Glory of Supārṇelā)
ईश्वर देवीला दिशानिर्देश देऊन सांगतात की दुर्गा-कूटाच्या दक्षिणेस ठराविक अंतरावर सुपर्णेला तीर्थ व त्यासंबंधी भैरवी-स्थान आहे; तेथे जाऊन तीर्थयात्रेचे आचरण कसे करावे हे ते सांगतात. पुढे या स्थळाची उत्पत्ती-कथा येते—सुपर्ण गरुड पाताळातून अमृत आणून नागांच्या साक्षीने तेथे ठेवतो/सोडतो; नागांनी पाहिले व राखलेले ते स्थान पृथ्वीवर ‘सुपर्णेला’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. ही भूमी ‘इला’ म्हणून ओळखली जाते, जी सुपर्णाने प्रतिष्ठित केली; आणि ‘सुपर्णेला’ हे नाव पाप-नाशक असल्याचे स्पष्ट केले आहे. आचारक्रमात सुपर्ण-कुंडात स्नान, तीर्थपूजन, ब्राह्मण-आतिथ्य, दान व विशेषतः अन्नदान यांचा निर्देश आहे. फलश्रुतीत प्राणघातक संकटांपासून संरक्षण, गृहस्थजीवनात शुभता, तसेच स्त्रीला ‘जीववत्सा’ होणे व संततीसमृद्धी मिळणे अशी फळे सांगितली आहेत.
Adhyaya 353
भल्लतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | Bhallatīrtha Māhātmya (Glorification of Bhallatīrtha)
ईश्वर देवीला सांगतात की प्रभासखंडाच्या पश्चिम भागात मित्रवनाजवळ भल्लतीर्थ नावाचे अत्यंत पवित्र तीर्थ आहे. हे वैष्णव ‘आदि-क्षेत्र’ मानले असून येथे विष्णू युगायुगांत विशेष रीतीने नित्य वास करतात, तसेच प्राणिमात्रांच्या कल्याणासाठी गंगेचे प्रकट अस्तित्वही वर्णिले आहे. द्वादशीच्या दिवशी (एकादशी-व्रताच्या शिस्तीसह) विधिपूर्वक स्नान, योग्य ब्राह्मणांना दान, भक्तीने पितृतर्पण/श्राद्ध, विष्णुपूजन, रात्रजागरण आणि दीपदान करावे असे सांगितले आहे; ही कर्मे पावन व पुण्यफलदायी मानली आहेत. पुढे कारणकथा येते—यादवांचा संहार झाल्यावर वासुदेव समुद्रतीरी ध्यानस्थ होतात. जरा नावाचा शिकारी विष्णूचा पाय हरिण समजून भल्ल (बाण) सोडतो; दिव्य स्वरूप ओळखताच तो क्षमा मागतो. विष्णू सांगतात की यामुळे पूर्वशापाचा अंत पूर्ण झाला आणि शिकाऱ्यास उत्तम गती देतात; तसेच येथे दर्शन करून भक्तीने आचरण करणाऱ्यांना विष्णुलोक प्राप्त होतो असे वचन देतात. भल्ल-घटनेवरूनच ‘भल्लतीर्थ’ हे नाव पडले, आणि पूर्वकल्पांत हे स्थान ‘हरिक्षेत्र’ म्हणूनही ओळखले गेले आहे. अखेरीस वैष्णव आचाराची, विशेषतः एकादशी संयमाची उपेक्षा निंद्य ठरवली आहे; भल्लतीर्थाजवळ द्वादशीपूजा गृहसंरक्षण व पुण्यवृद्धी देणारी म्हटली आहे. तीर्थफळ पूर्ण व्हावे म्हणून श्रेष्ठ ब्राह्मणांना वस्त्र व गोदान इत्यादी दान करण्याची शिफारस केली आहे।
Adhyaya 354
Kardamālā-tīrtha Māhātmya and the Varāha Uplift of Earth (कर्दमालतीर्थमाहात्म्यं तथा वाराहोद्धारकथा)
या अध्यायात ईश्वर देवीला कर्दमाला नावाच्या तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात—ते त्रैलोक्यात प्रसिद्ध असून सर्व पापांचा नाश करणारे आहे. प्रलयकाळी एकार्णवात पृथ्वी बुडते व ज्योतीही लीन होतात; तेव्हा जनार्दन वराहरूप धारण करून दंष्ट्रेवर पृथ्वी उचलून तिला पुन्हा तिच्या स्थानी प्रतिष्ठित करतो. त्यानंतर विष्णू या स्थळी नियमपूर्वक दीर्घकाळ निवास करीन अशी घोषणा करतो आणि पितृकर्माशी या तीर्थाचे विशेष नाते सांगतो—कर्दमालात केलेल्या तर्पणाने पितर एक कल्पपर्यंत तृप्त होतात, आणि शाक-मूळ-फळ अशा साध्या अर्पणांनी केलेले श्राद्धही सर्व तीर्थांतील श्राद्धास तुल्य मानले जाते. स्नान व दर्शनाची फलश्रुती म्हणून उत्तम गती, नीच योनीतून मुक्ती इत्यादींचा उल्लेख आहे. पुढे अद्भुत कथा येते: शिकाऱ्यांनी घेरलेला भयभीत हरिणांचा कळप कर्दमालात शिरताच तत्क्षणी मानवी देह प्राप्त करतो; हे पाहून शिकारी शस्त्रे टाकून स्नान करतात व पापमुक्त होतात. देवीने उत्पत्ती व सीमा विचारल्यावर ईश्वर ‘गुप्त’ वृत्तांत सांगतो—वराहदेह यज्ञ-स्वरूप, वैदिक अंग-उपांगांनी प्रतीकात्मक रीतीने वर्णिला आहे; प्राभासक्षेत्रात दंष्ट्राग्रावर कर्दम लागल्याने ‘कर्दमाला’ हे नाव पडले. महाकुंड, गंगाभिषेकासारखा विशाल जलस्रोत, विष्णूच्या पवित्र क्षेत्राची मर्यादा, आणि कलियुगात ‘सौकर’ क्षेत्रात वराहदर्शनाने विशेष पुण्य व मोक्षाची अनन्यता सांगून अध्याय समाप्त होतो.
Adhyaya 355
Guptēśvara-māhātmya (गुप्तेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Guptēśvara
ईश्वर देवीला सांगतात—प्रभासक्षेत्री देवगुप्तेश्वराकडे जा; ते स्थान पश्चिमोत्तर दिशेस आहे. तेथे सोम (चंद्र) कुष्ठसदृश व्याधी व देहक्षयामुळे लज्जित होऊन गुप्तपणे तपश्चर्या करीत राहिला. हजार दिव्य वर्षांच्या तपानंतर शिव प्रत्यक्ष प्रकट झाले व प्रसन्न होऊन सोमाचा क्षय आणि रोग दूर केला. मग सोमाने देव-दानवांनीही पूजिले जाणारे महान लिंग प्रतिष्ठापित केले; गुप्त तपामुळेच त्या लिंगाला ‘गुप्तेश्वर’ हे नाव प्राप्त झाले. या लिंगाच्या दर्शन-स्पर्शाने त्वचारोग नष्ट होतो असे सांगितले आहे. विशेषतः सोमवारी पूजन केल्यास उपासकाच्या वंशातही कुष्ठरोगासह जन्म होत नाही—अशी फलश्रुती देऊन अध्याय समाप्त होतो.
Adhyaya 356
बहुसुवर्णेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Bahusuvarṇeśvara Māhātmya (Glory of Bahusuvarṇeśvara)
ईश्वर देवीला सांगतात की प्रभासक्षेत्राच्या हिरण्य-पूर्व दिशाभागात असलेल्या बहुसुवर्णक/बहुसुवर्णेश्वर नामक लिंगाकडे ती जावी. या स्थळाची पवित्रता पूर्वकृत परंपरेमुळे मानली आहे—धर्मपुत्राने तेथे अत्यंत कठीण यज्ञ केला आणि बहुसुवर्ण नावाचे महाबलवान लिंग प्रतिष्ठापित केले, असे वर्णन येते. हे लिंग ‘सर्वेश्वर’ म्हणूनही प्रसिद्ध असून सर्व यज्ञांचे फळ देणारे आणि सरस्वतीच्या जलसंबंधाने विधिपूर्ण मानले आहे. तेथे स्नान करून पिंडदान केल्यास कुल-कोटी पितरांचा उद्धार होतो व रुद्रलोकात मान मिळतो, असे विधान आहे. नियमपूर्वक गंध-पुष्पांनी भक्तिभावाने पूजन केल्यास सदाशिव ‘कोटी-पूजा’समान फल देतात, असे प्रतिपादन केले आहे. हा अध्याय स्कंदपुराणातील प्रभासखंड, प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यात बहुसुवर्णेश्वरमाहात्म्य म्हणून सांगितला आहे.
Adhyaya 357
शृंगेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Śṛṅgeśvara Māhātmya (Account of the Glory of Śṛṅgeśvara)
“ईश्वर उवाच” असे सांगून हा अध्याय देवीला शुकस्थानाजवळील अनुत्तम श्रींगेश्वर-तीर्थाकडे जाण्याचा उपदेश करतो. तेथे जाऊन विधिपूर्वक स्नान करावे आणि नियमाप्रमाणे श्रींगेशाचे पूजन करावे, अशी कर्मविधी स्पष्ट केली आहे. हे क्षेत्र “सर्वपातकनाशक” म्हणून वर्णिले आहे; योग्य तीर्थयात्रा व पूजा केल्याने सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते, असे फल सांगितले आहे. उदाहरणार्थ ऋष्यशृंगाला पूर्वी येथे शुद्धी व उद्धार प्राप्त झाला, असा दृष्टांत दिला आहे. शेवटी स्कंदमहापुराणातील प्रभासखण्ड, प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य अंतर्गत “श्रींगेश्वरमाहात्म्यवर्णन” हा अध्याय म्हणून निर्देश आहे।
Adhyaya 358
कोटीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Description of the Māhātmya of Koṭīśvara
या अध्यायात “ईश्वर उवाच” या संदर्भातून कोटीश्वर महालिंगाचे संक्षिप्त क्षेत्रवर्णन व फलश्रुती सांगितली आहे. ईशान (ईशान्य) दिशेला कोटीनगर नावाचे स्थान दर्शविले असून, त्याच्या दक्षिण भागात एक योजन अंतरावर कोटीश्वर लिंग स्थित आहे असे वर्णन येते. येथे उपासनेचा क्रमही दिला आहे—विधिपूर्वक स्नान करून लिंगपूजा करावी. कोटीश्वर ‘कोटी-यज्ञ’ इतके फल देणारा आणि सर्व पातकांपासून मुक्त करणारा मानला आहे. जो नियमाने स्नान करून पूजन करतो, त्याला सर्वपापक्षय होऊन कोटी यज्ञासमान महापुण्य प्राप्त होते. हा स्कंदपुराणातील प्रभासखण्ड, प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य अंतर्गत कोटीश्वरमाहात्म्यवर्णन अध्याय आहे.
Adhyaya 359
Nārāyaṇa-tīrtha-māhātmya (Glory of Nārāyaṇa Tīrtha)
या अध्यायात ईश्वर महादेवीला उपदेश करतात की यात्रेकरूने ‘नारायण’ नावाच्या तीर्थाकडे पुढे जावे. त्या तीर्थाच्या ईशान (उत्तर-पूर्व) भागात ‘शाण्डिल्या’ नावाची वापी/पुष्करणी आहे—असा नेमका स्थाननिर्देश दिला आहे. विधिपूर्वक तेथे स्नान करून शाण्डिल्य ऋषींचे पूजन करावे, असा क्रम सांगितला आहे. ऋषि-पंचमीच्या दिवशी पतिव्रता स्त्रीने स्पर्श-अस्पर्शविधीचे पालन केल्यास रजो-दोष (मासिक अशौच) याची भीती निःसंशय दूर होते—अशी फलश्रुती आहे. शेवटी स्कंदपुराणातील प्रभासखण्डातील ‘नारायण-तीर्थ-माहात्म्य’ अध्याय म्हणून उपसंहार केला आहे.
Adhyaya 360
Śṛṅgāreśvara Māhātmya (Glory of Śṛṅgāreśvara at Śṛṅgasara)
या अध्यायात ईश्वर महादेवीला संबोधून ‘शृंगसार’ नावाच्या पवित्र तीर्थस्थळाचे महत्त्व सांगतो. तेथे वास करणारे लिंग ‘शृंगारेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. या क्षेत्राची पावनता एका प्राचीन दैवी प्रसंगाशी जोडली आहे—हरि गोपींसह तेथे शृंगार-लीला करीत होता; म्हणूनच स्थान व देव-लिंगाला हे नाव प्राप्त झाले. पुढे, ठरलेल्या विधी-विधानानुसार त्या ठिकाणी भव (शिव) याची पूजा केल्यास पापसमूहाचा नाश होतो असे प्रतिपादन केले आहे. फलश्रुतीत स्पष्ट सांगितले आहे की दारिद्र्य व शोकाने पीडित भक्ताने तेथे आराधना केल्यास पुढे पुन्हा अशी दीनता व दुःख भोगावे लागत नाही; म्हणून हे तीर्थ उपायकारी भक्ती व धर्माचरणासाठी सिद्ध मानले आहे।
Adhyaya 361
मार्कण्डेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Mārkaṇḍeśvara (Narrative Description)
अध्याय ३६१ मध्ये ईश्वर–देवी संवादातून संक्षिप्त तीर्थोपदेश दिला आहे. साधकाने हिरण्यातटाकडे जावे असे सांगून, तेथे ‘घटिकास्थान’ नावाचे विशिष्ट स्थान दर्शविले आहे; हे स्थान पूर्वी एका सिद्ध-ऋषीशी संबंधित होते असे वर्णन येते. या तीर्थाची पवित्रता मृकंडूच्या योगसिद्धीमुळे प्रकट झाली असे सांगितले आहे. त्यांनी ध्यान-योगाने—एक नाडी-परिमाणात फलसिद्धी झाल्याचा उल्लेख करत—त्याच ठिकाणी शिवलिंगाची स्थापना केली. हे लिंग ‘मार्कंडेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध असून, त्याचे दर्शन व पूजन केवळ केले तरी सर्व पापांचे उपशमन/नाश होतो असे प्रतिपादन आहे. अंतर्मुख तपश्चर्या आणि लोकांना सुलभ भक्ती-सेवा यांचा संबंध दाखवत प्रभासक्षेत्रातील सूक्ष्म तीर्थ-नकाशा यात्राविधी म्हणून येथे उलगडतो.
Adhyaya 362
Koṭihrada–Maṇḍūkeśvara Māhātmya (कोटिह्रद-मण्डूकेश्वरमाहात्म्य)
ईश्वर देवीला प्रभास-क्षेत्रातील क्रमवार तीर्थयात्रेचा उपदेश करतात. प्रथम मण्डूकेश्वर येथे जाण्याचे सांगून, माण्डूक्यायनाच्या संबंधाने प्रतिष्ठित असलेल्या शिवलिंगाचे वर्णन करतात. त्याच्या शेजारी कोटिह्रद हे पवित्र जलस्थान असून तेथे कोटीश्वर शिव अधिष्ठाता आहेत; तसेच मातृगण तेथे स्थित असून इच्छित फल देणारे म्हणून सांगितले आहेत. विधी असा—कोटिह्रद-तीर्थात स्नान करून लिंगपूजन करावे आणि मातृदेवतांचीही आराधना करावी; यामुळे दुःख व शोक यांपासून मुक्ती मिळते असे फल सांगितले आहे. पुढे पूर्वेस एक योजन अंतरावर त्रितकूप नावाचे तीर्थ दर्शविले आहे—ते अत्यंत शुद्ध, सर्व पापांचा नाश करणारे, आणि अनेक तीर्थांची प्रभावशक्ती जणू तेथेच संचित/स्थित आहे असे प्रतिपादन केले आहे. कोलोफनमध्ये हा प्रभासखण्डातील या विभागाचा ३६२वा अध्याय असल्याचे नमूद आहे।
Adhyaya 363
एकादशरुद्रलिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Eleven Rudra-Liṅgas
या अध्यायात प्रभासक्षेत्रातील यात्रामार्ग व विधी यांचे संक्षिप्त मार्गदर्शन आहे. ईश्वर देवीला सांगतात की गोष्पद नावाच्या स्थळाच्या उत्तरेस दोन गव्युती अंतरावर ‘वलाय’ हे प्रसिद्ध तीर्थ आहे; तेथे भक्तिभावाने जावे. वलाय येथे ‘एकादश रुद्र’ त्यांच्या-त्यांच्या स्थानलिंगांच्या रूपाने वर्णिले आहेत; त्यांत अजैकपाद व अहिर्बुध्न्य इत्यादी नावे येतात. या लिंगांची विधिवत पूजा केल्यास सर्व पातकांचा नाश होऊन पूर्ण शुद्धी प्राप्त होते.
Adhyaya 364
Hiraṇya-taṭa–Tuṇḍapura–Gharghara-hrada–Kandeśvara Māhātmya (हिरण्यातुण्डपुर-घर्घरह्रद-कन्देश्वर माहात्म्यम्)
ईश्वर महादेवीला सांगतो की हिरण्य-तटावर तुण्डपुर नावाचे स्थान आहे आणि तेथे घर्घर-ह्रद नावाचा पवित्र जलाशय आहे. त्या क्षेत्राचा अधिष्ठाता देव कन्देश्वर असल्याचे वर्णन येते. शिव म्हणतो की त्या ठिकाणी त्याच्या जटा बांधल्या गेल्या होत्या; या दैवी स्मृतीमुळे त्या स्थळाचे माहात्म्य व अधिकार सिद्ध होतो. म्हणून भक्ताने तेथे जाऊन तीर्थस्नान करावे आणि विधिपूर्वक कन्देश्वराची पूजा करावी. या उपासनेचे फळ धर्म व मोक्षाशी निगडित आहे—घोर पातकांचा नाश होतो आणि ‘शासन’ प्राप्त होते, म्हणजे ईश्वरी संरक्षण/आज्ञा-आशीर्वादरूप मान्यता।
Adhyaya 365
संवर्तेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Saṃvarteśvara Māhātmya (Glorification of Saṃvarteśvara)
या अध्यायात ईश्वर देवीला उपदेश देतात आणि यात्रिक-साधकाला ‘उत्तम’ संवर्तेश्वर तीर्थाकडे मार्गदर्शन करतात. संवर्तेश्वराचे स्थान इंद्रेश्वराच्या पश्चिमेस व अर्कभास्कराच्या पूर्वेस असे सांगितले असून, शेजारच्या पवित्र स्थळांच्या संदर्भात दिशानिर्देश स्पष्ट केला आहे. येथे अल्प विधी सांगितला आहे—प्रथम महादेवाचे दर्शन, नंतर पुष्करिणीच्या जलात स्नान; हाच मुख्य भक्तिकर्म मानला आहे. फलश्रुतीनुसार असे करणाऱ्यास दहा अश्वमेध यज्ञांचे फळ प्राप्त होते. शेवटी हा स्कंदपुराणातील प्रभासखंड, प्रभासक्षेत्रमाहात्म्याच्या प्रथम विभागातील ३६५वा अध्याय ‘संवर्तेश्वरमाहात्म्यवर्णनम्’ म्हणून निर्देशित आहे।
Adhyaya 366
प्रकीर्णस्थानलिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् — Discourse on the Māhātmya of Liṅgas in Dispersed Sacred Sites
ईश्वर महादेवीला सांगतात की हिरण्याच्या उत्तरेस असलेल्या ‘सिद्धि-स्थान’ प्रदेशांकडे जावे, जिथे सिद्ध महर्षी निवास करतात. पुढे अध्यायात प्रकीर्ण तीर्थांतील लिंगांचे माहात्म्य संख्यांसह मांडले आहे—लिंगे असंख्य असली तरी काही प्रमुख गणना दिल्या आहेत: एका समूहात शंभराहून अधिक प्रसिद्ध लिंगे, वज्रिणीच्या तीरावर एकोणीस, न्यङ्कुमतीच्या तीरावर बाराशेहून अधिक, कपिलाच्या तीरावर साठ श्रेष्ठ लिंगे, आणि सरस्वतीशी संबंधित लिंगे अगणित। प्रभास-क्षेत्र सरस्वतीच्या पाच प्रवाहांनी (पञ्चस्रोत) निश्चित होते; त्या प्रवाहांमुळे बारा योजनांचे पवित्र क्षेत्र ठरते. सर्वत्र तलाव-कूपांतून जल प्रकट होते; ते ‘सारस्वत’ जल म्हणून ओळखावे, आणि त्याचे पान प्रशंसनीय आहे. योग्य श्रद्धेने कुठेही स्नान केले तरी सारस्वत-स्नानाचे फळ मिळते असे सांगितले आहे। अखेरीस ‘स्पर्श-लिंग’ हे श्री सोमेश असल्याचे सांगून, क्षेत्रातील मध्यवर्ती कोणत्याही लिंगाची पूजा—ते सोमेश म्हणून जाणले असता—प्रत्यक्ष सोमेशपूजाच ठरते, असा एकात्म शैव अर्थ प्रतिपादित केला आहे।
FAQs about Prabhasa Kshetra Mahatmya
Prabhāsa is presented as a spiritually efficacious kṣetra where tīrtha-contact, devotion, and disciplined listening to purāṇic discourse are said to remove fear of saṃsāra and confer elevated destinies.
Merits are framed in yajña-like terms: purification, removal of sins, freedom from afflictions, and attainment of higher states—often conditioned by faith (śraddhā), tranquility, and proper eligibility.
The opening chapter emphasizes transmission-legends (Śiva → Pārvatī → Nandin → Kumāra → Vyāsa → Sūta) and the Naimiṣa inquiry setting, establishing Prabhāsa’s māhātmya within an authoritative purāṇic lineage.