Adhyaya 208

Verse 1

देव्युवाच । इदं देयमिदं देयमिति प्रोक्तं तु यच्छ्रुतौ । दानादानविशेषांस्तु श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

देवी म्हणाली—श्रुतीत वारंवार ‘हे द्यावे, हे द्यावे’ असे सांगितले आहे. दान व अदान (जे देऊ नये) यांचे विशेष भेद मला तत्त्वतः ऐकावयास आहेत.

Verse 2

कानि दानानि शस्तानि कस्मै देयानि कान्यपि । कालं देशं च पात्रं च सर्वमाचक्ष्व मे विभो

कोणती दाने प्रशस्त आहेत आणि कोणास कोणते दान द्यावे? तसेच योग्य काळ, देश आणि पात्र—हे सर्व मला पूर्णपणे सांगावे, हे प्रभो.

Verse 3

ईश्वर उवाच । वृथा जन्मानि चत्वारि वृथा दानानि षोडश । सुजन्मानि च चत्वारि महादानानि षोडश

ईश्वर म्हणाले—चार प्रकारची जन्मे व्यर्थ आहेत आणि सोळा प्रकारची दानेही व्यर्थ आहेत. तसेच चार प्रकारची सुजन्मे आणि सोळा प्रकारची महादानेही आहेत.

Verse 4

देव्युवाच । एतद्विस्तरतो ब्रूहि देवदेवजगत्पते

देवी म्हणाली—हे देवदेव, जगत्पते! हे सर्व विस्ताराने सांगावे.

Verse 5

ईश्वर उवाच । वृथा जन्मानि चत्वारि यानि तानि निबोध मे । कुपुत्राणां वृथा जन्म ये च धर्मबहिष्कृताः । प्रवासं ये च गच्छंति परदाररताः सदा

ईश्वर म्हणाले—माझ्याकडून ती चार व्यर्थ जन्मे जाणून घे. कुपुत्राचा जन्म व्यर्थ; तसेच जे धर्मातून बहिष्कृत आहेत त्यांचाही. आणि जे प्रवासात भटकतात व सदैव परस्त्रीसक्त असतात—त्यांचे जीवनही व्यर्थ आहे.

Verse 6

परपाकं च येऽश्नंति पर दाररताश्च ये । अप्रत्याख्यं वृथा दानं सदोषं च तथा प्रिये

जे परक्याचे शिजविलेले अन्न खातात आणि जे परस्त्रीस आसक्त असतात—त्यांचे आचरण निंद्य आहे. प्रिये, विधिपूर्वक न केलेले दान व्यर्थ; तसेच दोषयुक्त दानही व्यर्थच ठरते.

Verse 7

आरूढपतिते चैव अन्यायोपार्जितं धनम् । वृथा ब्रह्महने दानं पतिते तस्करे तथा

धर्ममार्गातून पतित झालेल्यास दिलेले दान निश्चयच निष्फळ ठरते. अन्यायाने मिळविलेले धन मलिन असते. तसेच ब्राह्मणहत्याऱ्यास किंवा पतित चोरास दिलेले दान पुण्य देत नाही.

Verse 8

गुरोश्चाप्रीतिजनने कृतघ्ने ग्रामयाजके । ब्रह्मबन्धौ च यद्दत्तं यद्दत्तं वृषलीपतौ

जो गुरूची अप्रसन्नता उत्पन्न करतो, जो कृतघ्न आहे, जो केवळ उपजीविकेसाठी ग्रामयाजन करतो, जो ‘ब्रह्मबंधु’ (नावापुरता ब्राह्मण) आहे, किंवा जो वृषलीस आसक्त आहे—अशांना दिलेले दान व्यर्थ ठरते.

Verse 9

वेदविक्रयिणे चैव यस्य चोपपतिर्गृहे । स्त्रीनिर्जिते च यद्दत्तं वृथादानानि षोडश

वेद विकणाऱ्यास, ज्याच्या घरी उपपति (परपुरुष) राहतो त्यास, आणि जो कामवश होऊन स्त्रीच्या अधीन झाला आहे त्यास दिलेले दान—अशा प्रकारची इतरही मिळून ही ‘वृथादाने’ सोळा सांगितली आहेत.

Verse 10

सुजन्म च सुपुत्राणां ये च धर्मे रता नराः । प्रवासं न च गच्छंति परदारपराङ्मुखाः

जे पुरुष सुजन्माचे आहेत, ज्यांना सुसंस्कारी पुत्र आहेत, जे धर्मात रत आहेत, जे विनाकारण प्रवासास जात नाहीत, आणि जे परस्त्रीकडे पाठ फिरवतात—हीच धर्ममय जीवनाची लक्षणे आहेत.

Verse 11

गावः सुवर्णं रजतं रत्नानि च सरस्वती । तिलाः कन्या गजोश्वश्च शय्या वस्त्रं तथा मही

गायी, सुवर्ण, रौप्य, रत्ने, सरस्वती-दान (विद्यादान), तीळ, कन्यादान, हत्ती-घोडे, शय्या, वस्त्रे व भूमिदान—ही सर्व महादाने मानली जातात।

Verse 12

धान्यं पयश्च च्छत्रं च गृहं चोपस्करान्वितम् । एतान्येव महादेवि महादानानि षोडश

धान्य, दूध, छत्र आणि आवश्यक उपस्करांनी युक्त घर—हे महादेवी, हीच सोळा महादाने होत।

Verse 13

गर्वावृतस्तु यो दद्याद्भयात्क्रोधात्तथैव च । भुंक्ते दानफलं तद्धि गर्भस्थो नात्र संशय

जो गर्वाने आच्छादित होऊन, किंवा भयाने, किंवा क्रोधाने दान देतो, तो त्या दानाचे फळ गर्भातच भोगतो—यात संशय नाही।

Verse 14

बालत्वेऽपि च सोऽश्नाति यद्दत्तं दंभकारणात् । मन्युना मंतुना चैव तथैवार्थस्य कारणात्

दंभासाठी जे दान दिले जाते, त्याचे फळ तो बालपणीही चाखतो—ते रागाने, कपटी विचाराने, किंवा लाभासाठी दिलेले असो।

Verse 15

देशे काले च पात्रे च शुद्धेन मनसा तथा । न्यायार्जितं च यो दद्याद्यौवने स तदश्नुते

जो शुद्ध मनाने, योग्य देश-कालात, योग्य पात्राला, न्यायाने मिळवलेल्या धनाचे दान करतो—तो त्या दानाचे फळ यौवनात भोगतो।

Verse 16

अन्यायेनार्जितं द्रव्यमपात्रे प्रतिपादितम् । क्लिष्टं च विधिहीनं च वृद्धभावे तदश्नुते

अन्यायाने मिळविलेले धन अपात्रास दिले, आणि तेही कष्टाने किंवा विधिविधानाविना दिले, तर त्याचे फळ मनुष्याला केवळ वार्धक्यातच भोगावे लागते—तेही क्षीण व क्लेशयुक्त होते.

Verse 17

तस्माद्देशे च काले च सुपात्रे विधिना नरः । शुभार्जितं प्रयुञ्जीत श्रद्धया शाठ्यवर्जितः

म्हणून योग्य देशी व योग्य काळी, विधिपूर्वक, मनुष्याने श्रद्धेने व कपट टाळून, शुभ रीतीने मिळविलेले धन सुपात्रास दान करावे.

Verse 18

स्वाध्यायाढ्यं योगवंतं प्रशांतं पुराणज्ञं पापभीरुं वदान्यम् । स्त्रीषु क्षान्तं धार्मिकं गोशरण्यं व्रतैः क्रान्तं तादृशं पात्रमाहुः

जो स्वाध्यायाने समृद्ध, योगयुक्त, प्रशांत, पुराणज्ञ, पापभिरू व दानशूर; स्त्रियांविषयी क्षमाशील व संयमी, धर्मनिष्ठ, गायींचा आश्रय, आणि व्रतांनी शिस्तबद्ध—अशा व्यक्तीस ‘पात्र’ म्हणतात.

Verse 19

सत्यं दमस्तपः शौचं सन्तोषोऽनैर्ष्यमार्जवम् । ज्ञानं शमो दया दानमेतत्पात्रस्य लक्षणम्

सत्य, इंद्रियनिग्रह, तप, शुचिता, संतोष, निरईर्ष्या, सरळपणा, ज्ञान, मनःशांती, दया आणि दान—ही पात्राची लक्षणे आहेत.

Verse 20

एवंविधे तु यत्पात्रे गामेकां तु प्रयच्छति । समानवत्सां कपिलां धेनुं सर्वगुणान्विताम्

अशा सुपात्रास दान देताना एकच गाय द्यावी—वत्सासह, कपिला (तांबूसवर्ण) दुधाळ धेनू, सर्वगुणसंपन्न.

Verse 21

रौप्यपादां स्वर्णशृङ्गीं रुद्रलोके महीयते । एकां गां दशगुर्दद्याद्गोशती च तथा दश

जिचे खुर रुप्याने व शिंगे सुवर्णाने अलंकृत आहेत, ती गाय रुद्रलोकी पूज्य मानली जाते. एक गाय दहा पट दक्षिणेसह द्यावी; तसेच शंभर गायींचे दानही दहा पट दक्षिणेसह करावे.

Verse 22

शतं सहस्रगुर्दद्यात्सर्वे समफलाः स्मृताः । सुशीला सोमसंपन्ना तरुणी च पयस्विनी । सवत्सा न्यायलब्धा च प्रदेया ब्राह्मणाय गौः

शतपट किंवा सहस्रपट दक्षिणेसह दान द्यावे—हे सर्व समान फल देणारे मानले आहेत. ब्राह्मणास देण्याची गाय सुशील, पुष्ट, तरुण, दूध देणारी, वासरासह आणि न्यायाने मिळवलेली असावी.

Verse 23

वंध्या सरोगा हीनांगी दुष्टा वृद्धा मृतप्रजा । अन्यायलब्धा दूरस्था नेदृशी गां प्रदापयेत्

वंध्या, रोगी, हीनांगी, दुष्ट, वृद्ध, ज्याचे वासरू मेलेले, अन्यायाने मिळवलेली किंवा दूर ठेवलेली—अशी गाय दान करू नये.

Verse 24

यो हीदृशीं गां ददाति देवोद्देशेन मानवः । प्रत्युताधोगतिं याति क्लिश्यते च महेश्वरि

जो मनुष्य देवाच्या उद्देशाने अशी अयोग्य गाय देतो, तो उलट अधोगतीला जातो आणि दुःख भोगतो, हे महेश्वरी।

Verse 25

रुष्टा क्लिष्टा दुर्बला व्याधिता च न दातव्या या च मूल्यैरदत्तैः । लेशो विप्रेभ्यो यया जायते वै तस्या दातुश्चाफलाः सर्वलोकाः

रागावलेली, क्लेशित, दुर्बल किंवा व्याधिग्रस्त गाय दान करू नये; तसेच ज्याची किंमत विधिपूर्वक दिलेली नाही अशीही नको. ज्या दानामुळे विप्रांना किंचितही खेद होतो, त्या दानाने दात्यास सर्व लोक निष्फळ ठरतात.

Verse 26

अतिथये प्रशान्ताय सीदते चाहिताग्नये । श्रोत्रियाय तथैकापि दत्ता बहुगुणा भवेत्

शांत अतिथी, दीन जन, आहिताग्नी तसेच वेदज्ञ श्रोत्रिय ब्राह्मण यांना एक जरी गाय दान दिली तरी ते दान अनेकपटींनी पुण्यदायी ठरते.

Verse 27

गां विक्रीणाति चेद्देवि ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः । नासौ प्रशस्यते पात्रं ब्राह्मणो नैव स स्मृतः

हे देवि! जो ब्राह्मण खऱ्या ज्ञानात दुर्बल होऊन गाय विकतो, तो प्रशंसनीय पात्र ठरत नाही; स्मृतीनुसार तो खरा ब्राह्मणही मानला जात नाही.

Verse 28

बहुभ्यो न प्रदेयानि गौर्गृहं शयनं स्त्रियः । विभक्ता दक्षिणा ह्येषा दातारं नोपतिष्ठति

गाय, घर, शय्या आणि पत्नी—हे दान अनेकांना वाटून देऊ नये; कारण विभागलेली ही दक्षिणा दात्याला खऱ्या अर्थाने लाभ देत नाही.

Verse 29

प्रासादा यत्र सौवर्णाः शय्या रव्रोज्ज्वलास्तथा । वराश्चाप्सरसो यत्र तत्र गच्छंति गोप्रदाः

जिथे सुवर्ण प्रासाद, रत्नांनी उजळलेल्या शय्या आणि श्रेष्ठ अप्सरा आहेत—तिथेच गोदान करणारे दाते जाऊन पोहोचतात.

Verse 30

नास्ति भूमिसमं दानं नास्ति गंगासमा सरित् । नास्ति सत्यात्परो धर्मो नान्यो देवो महेश्वरात्

भूमिदानासारखे दान नाही, गंगेसारखी नदी नाही; सत्यापेक्षा श्रेष्ठ धर्म नाही, आणि महेश्वरावाचून अन्य देव नाही.

Verse 31

उच्चैः पाषाणयुक्ता च न समा नैव चोषरा । न नदीकूलविकटा भूमिर्देया कदाचन

जी भूमी फार उंच, दगडांनी भरलेली, विषम, ऊसर/खारट किंवा नदीकाठची कठीण व दुर्गम असेल—अशी भूमी कधीही दान देऊ नये।

Verse 32

षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गे वसति भूमिदः । आच्छेत्ता चानुमंता च तान्येव नरकं व्रजेत्

भूमिदान करणारा साठ हजार वर्षे स्वर्गात वास करतो; पण जो ती भूमी हिसकावून घेतो आणि जो त्या कृत्याला अनुमती देतो—ते तितक्याच काळ नरकात जातात।

Verse 33

कुरुते पुरुषः पापं यत्किञ्चिद्वृत्तिकर्शितः । अपि गोचर्ममात्रेण भूमिदानेन शुद्ध्यति

उदरनिर्वाहाच्या ताणामुळे मनुष्य काही पाप करतो; तरीही गोचर्माएवढी भूमी दान केल्याने तो शुद्ध होतो।

Verse 34

छत्रं शय्यासनं शंखो गजाश्वाश्चामराः स्त्रियः । भूमिश्चैषां प्रदानस्य शिवलोकः फलं स्मृतम्

छत्र, शय्या-आसन, शंख, हत्ती-घोडे, चामर, सेविका स्त्रिया आणि भूमी—या दानांचे फळ शिवलोकप्राप्ती असे सांगितले आहे।

Verse 35

आदित्येऽहनि संक्रांतौ ग्रहणे चन्द्र सूर्ययोः । पारणैश्चैव गोदाने नोपोष्यः पौत्रवान्गृही

रविवारी, संक्रांतीला, चंद्र-सूर्यग्रहणकाळी, तसेच पारणाच्या वेळी व गोदान करताना—पौत्रवान गृहस्थाने उपवास करू नये।

Verse 36

इन्दुक्षये तु संक्रान्त्यामेकादश्यां शते कृते । उपवासं न कुर्वीत यदीच्छेत्संततिं ध्रुवम्

चंद्रक्षयकाळी, संक्रांतीस व एकादशीस—अशी शंभर व्रते पूर्ण झाल्यावर—ज्याला निश्चय संतती हवी, त्याने उपवास करू नये।

Verse 37

यथा शुक्ला तथा कृष्णा न विशेषोऽस्ति कश्चन । तथापि वर्धते धर्मः शुक्लायामेव सर्वदा

शुक्लपक्ष जसा तसाच कृष्णपक्ष—काहीच भेद नाही; तरीही धर्माची वाढ नेहमी विशेषतः शुक्लपक्षातच होते।

Verse 38

दशम्येकादशीविद्धा द्वादशी च क्षयं गता । नक्तं तत्र प्रकुर्वीत नोपवासो विधीयते

जेव्हा एकादशी दशमीने विद्ध होते आणि द्वादशी क्षय पावते, तेव्हा तेथे फक्त नक्त-भोजन करावे; पूर्ण उपवासाचा विधी नाही।

Verse 39

उपोष्यैकादशीं यस्तु त्रयोदश्यां तु पारणम् । करोति तस्य नश्येत्तु द्वादश दद्वादशीफलम्

जो एकादशीचा उपवास करून त्रयोदशीला पारणे करतो, त्याचे द्वादशीचे फळ नष्ट होते; द्वादशीचे पुण्य हरपते।

Verse 40

उपवासे तथा श्राद्धे न खादेद्दन्तधावनम् । दन्तानां काष्ठसंगाच्च हन्ति सप्तकुलानि वै

उपवासात तसेच श्राद्धकाळी दंतधावनाची काडी चावू नये; दातांचा काष्ठस्पर्श झाल्यास सात कुळांचे हनन होते असे सांगितले आहे।

Verse 41

दर्शं च पौर्णमासं च पितुः सांवत्सरं दिनम् । पूर्वविद्धमकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते

अमावास्येचा दर्शकर्म, पौर्णिमेचा पौर्णमासकर्म आणि पित्याचा वार्षिक श्राद्धदिन—पूर्वविद्ध तिथीचा यथोचित विचार न करता जो हे करीत नाही, तो नरकास प्राप्त होतो।

Verse 42

हानिश्च संततेः प्रोक्ता दौर्भाग्यं समवाप्नुयात् । द्रव्याभावेथ श्राद्धस्य विधिं वक्ष्यामि तत्त्वतः

संततीची हानी सांगितली आहे आणि दौर्भाग्यही प्राप्त होऊ शकते। आता द्रव्याभावात श्राद्धाची विधी मी तत्त्वतः सांगतो।

Verse 43

एकेनापि हि विप्रेण षट्पिण्डं श्राद्धमाचरेत् । षडर्घ्यान्पारयेत्तत्र तेभ्यो दद्याद्यथाविधि

एकच ब्राह्मण असला तरी सहा पिंडांचे श्राद्ध करावे। तेथे सहा अर्घ्य पूर्ण करून मग त्याला यथाविधि दान द्यावे।

Verse 44

पिता भुंक्ते द्विज करे मुखे भुंक्ते पितामहः । प्रपितामहस्तालुस्थः कण्ठे मातामहः स्मृतः

पिता द्विजाच्या हातातून भोग घेतो; पितामह त्याच्या मुखात भोग करतो. प्रपितामह तालूत स्थित मानला आहे आणि मातामह कंठात स्मृत आहे।

Verse 45

प्रमातामहस्तु हृदये वृद्धो नाभौ तु संस्थितः । अलाभे ब्राह्मणस्यैव कुशः कार्यो द्विजः प्रिये । इदं सर्वपुराणेभ्यः सारमुद्धत्य चोच्यते

प्रमातामह हृदयात स्थित असतो आणि ‘वृद्ध’ नाभीत संस्थित असतो. हे प्रिये, ब्राह्मण उपलब्ध नसेल तर कुशापासून द्विज तयार करावा. सर्व पुराणांतील सार उचलून हे सांगितले आहे।

Verse 46

न चैतन्नास्तिके देयं पिशुने वेदनिन्दके । प्रातःप्रातरिदं श्राव्यं पूजयित्वा महेश्वरम्

हे नास्तिकाला, पिशुनाला किंवा वेदनिंदकाला देऊ नये। महेश्वराची पूजा करून हे प्रातःप्रातः नित्य श्रवण/पठण करावे.

Verse 47

कुलीनं सर्वशास्त्रज्ञं यथा देवं महेश्वरम् । अस्य धर्मस्य वक्तारं छत्रं दद्यात्प्रपूजयेत्

जो कुलीन व सर्वशास्त्रज्ञ आचार्य आहे, त्याचा देव महेश्वराप्रमाणे सन्मान करावा. या धर्माचा वक्ता यास छत्र दान करून श्रद्धेने प्रपूजा करावी.

Verse 48

अपूज्याद्वाचकाद्यस्तु श्लोकमेकं शृणोति च । नासौ पुण्यमवाप्नोति शास्त्रचौरः स्मृतो हि सः

जो अपूज्य वाचकाकडून एक श्लोक जरी ऐकतो, त्याला पुण्य मिळत नाही; तो शास्त्रचोर म्हणून स्मरणात आहे.

Verse 49

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजयेद्वाचकं बुधः । अन्यथा निष्फलं तस्य पुस्तकश्रवणं भवेत्

म्हणून ज्ञानी पुरुषाने सर्व प्रयत्नांनी वाचकाचा पूजन-सत्कार करावा; अन्यथा त्याचे ग्रंथश्रवण निष्फळ ठरेल.

Verse 50

यस्यैव तिष्ठते गेहे शास्त्रमेतत्सदुर्लभम् । तस्य देवि गृहे तीर्थैः सह तिष्ठेच्छिवः स्वयम्

हे देवि! ज्याच्या घरी हे अत्यंत दुर्लभ शास्त्र असते, त्या घरी तीर्थांसह स्वयं शिव वास करतात.

Verse 51

बहुनात्र किमुक्तेन भवेन्मोक्षस्य भाजनम् । न चैतत्पिशुने देयं नास्तिके दंभसंयुते

येथे अधिक काय सांगावे? असा पुरुष मोक्षाचा पात्र होतो. पण हा उपदेश पिशुन-निंदकाला देऊ नये, तसेच दंभयुक्त नास्तिकालाही देऊ नये.

Verse 52

इदं शान्ताय दान्ताय देयं शैवद्विजन्मने

हा (उपदेश) शांत व इंद्रियनिग्रही—शैव द्विजाला द्यावा.

Verse 208

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे दानपात्रब्राह्मणमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टोत्तरद्विशततमो ऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशी-सहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डातील प्रथम ‘प्रभासक्षेत्र-माहात्म्य’ विभागात, श्राद्धकल्पांतर्गत ‘दानपात्र ब्राह्मणमाहात्म्यवर्णन’ नामक दोनशे आठवा अध्याय समाप्त झाला.