Adhyaya 237

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि यादवस्थलमुत्तमम् । यादवा यत्र नष्टा वै षट्पंचाशच्च कोटयः

ईश्वर म्हणाले—हे महादेवि! त्यानंतर ‘यादवस्थल’ नावाच्या परम पवित्र स्थानी जावे, जिथे खरोखर छप्पन्न कोटी यादव नष्ट झाले.

Verse 2

यत्र वज्रेश्वरो देवो वज्रेणाराधितः सदा । यत्राभूद्दिव्यदृष्टीनामृषीणामाश्रमं कुलम्

जिथे वज्रेश्वर देवाची सदैव वज्राने आराधना होते; आणि जिथे दिव्यदृष्टीयुक्त ऋषींचा कुल-आश्रम होता.

Verse 3

देव्युवाच । कथं विनष्टा भगवन्नन्धका वृष्णिभिः सह । पश्यतो वासुदेवस्य भोजाश्चैव महारथाः

देवी म्हणाली—हे भगवन्! वृष्णींंसह अंधक कसे नष्ट झाले? आणि वासुदेव पाहत असताना ते महा-रथी भोजही कसे विनाश पावले?

Verse 4

केन शप्तास्तु ते वीरा नष्टा वृष्ण्यन्धकादयः । भोजाश्चैव महादेव विस्तरेण वदस्व मे

त्या वीरांना कोणाचा शाप लागला, ज्यामुळे वृष्णि-अंधकादी आणि भोजही नष्ट झाले? हे महादेव, मला सविस्तर सांगावे.

Verse 5

ईश्वर उवाच । षट्त्रिंशे च कलौ वर्षे संप्राप्तेऽन्धकवृष्णयः । अन्योन्यं मुशलैस्ते हि निजघ्नुः कालनोदिताः

ईश्वर म्हणाले—कलीच्या छत्तीसाव्या वर्षी अंधक व वृष्णि, काळाने प्रेरित होऊन, मूसळांनी परस्परांना ठार मारू लागले.

Verse 6

विश्वामित्रं च कण्वं च नारदं च यशस्विनम् । सारणप्रमुखान्भोजान्ददृशुर्द्वारकां गतान्

त्यांनी विश्वामित्र, कण्व आणि यशस्वी नारद यांना पाहिले; तसेच सारणप्रमुख द्वारकेस आलेले भोजही पाहिले.

Verse 7

ते वै सांबं समानिन्युर्भूषयित्वा स्त्रियं यथा । अब्रुवन्नुपसंगम्य देवदंडनिपीडिताः

त्यांनी सांबाला स्त्रीसारखे अलंकृत करून पुढे आणले; आणि देवदंडाने दडपलेले होऊन ऋषींना जवळ जाऊन बोलले.

Verse 8

इयं स्त्री पुत्रकामस्य बभ्रोरमिततेजसः । ऋषयः साधु जानीत किमियं जनयिष्यति

ही स्त्री अमिततेजस्वी बभ्रूची आहे, जो पुत्रकामना करीत आहे. हे ऋषींनो, नीट जाणून सांगा—ही काय प्रसवेल?

Verse 9

इत्युक्तास्ते तदा देवि विप्रलंभप्रधर्षिताः । प्रत्यब्रुवंस्तान्मुनयस्तच्छृणुष्व यथातथम्

हे देवी, असे ऐकून उपहास व अपमानाने संतप्त झालेले मुनि त्यांना प्रत्युत्तर देऊ लागले. आता ऐक—जसे घडले तसेच.

Verse 10

ऋषय ऊचुः । वृष्ण्यन्धकविनाशाय मुशलं घोरमायसम् । वासुदेवस्य दायादः सांबोऽयं जनयिष्यति

ऋषी म्हणाले—वृष्णी व अंधकांच्या विनाशासाठी, वासुदेवाचा दायाद हा सांब भयंकर लोखंडी मुसळ उत्पन्न करील.

Verse 11

येन यूयं सुदुर्वृत्ता नृशंसा जातमन्यवः । उच्छेत्तारः कुलं सर्वमृते रामाज्जनार्द्दनात्

कारण तुम्ही अत्यंत दुष्ट, क्रूर व अहंकाराने पेटलेले झाला आहात; म्हणून राम व जनार्दन यांना वगळता तुम्ही सर्व कुलाचा उच्छेद कराल.

Verse 12

त्यक्त्वा यास्यति वः श्रीमांत्यक्त्वा भूमिं हलायुधः । जरा कृष्णं महाभागं शयानं तु निवेत्स्यति

श्री तुमचा त्याग करून निघून जाईल. हलायुध (बलराम) पृथ्वीचा त्याग करील. आणि जरा, शयन करणाऱ्या महाभाग कृष्णावर प्रहार करील.

Verse 13

इत्यब्रुवंस्ततो देवि प्रलब्धास्ते दुरात्मभिः । मुनयः क्रोधरक्ताक्षाः समीक्ष्याथ परस्परम्

हे देवी, असे बोलून ते मुनी दुरात्म्यांनी उपहासिले गेले. क्रोधाने त्यांचे नेत्र रक्त झाले आणि मग ते परस्परांकडे पाहू लागले.

Verse 14

तथोक्ता मुनयस्ते तु ततः केशवमभ्ययुः । अथावदत्तदा वृष्णीञ्छ्रुत्वैवं मधुसूदनः

असे बोलून ते मुनी मग केशवाकडे गेले. हे सर्व ऐकून मधुसूदनाने तेव्हा वृष्णींना संबोधून सांगितले.

Verse 15

अभिज्ञो मतिमांस्तस्य भवितव्यं तथेति तत् । एवमुक्त्वा हृषीकेशः प्रविवेश पुनर्गृहान्

सर्वज्ञ व बुद्धिमान हृषीकेशाने जाणले—‘जे होणार ते तसेच होईल.’ असे म्हणून तो पुन्हा आपल्या गृहात प्रवेशला.

Verse 16

कृतांतमन्यथाकर्त्तुं नैच्छत्स जगतः प्रभुः । श्वोभूते सततः सांबो मुसलं तदसूत वै

जगाचा प्रभू कृतांताचे विधान बदलू इच्छित नव्हता. मग दुसऱ्याच दिवशी सांबाने खरोखर ते लोखंडी मुसळ उत्पन्न केले.

Verse 17

येन वृण्ष्यन्धककुले पुरुषा भस्मसात्कृताः । वृष्ण्यन्धकविनाशाय किंकरप्रतिमं महत्

ज्यामुळे वृष्णि-अंधक कुलातील पुरुष भस्म झाले—वृष्णि व अंधकांच्या विनाशासाठी ते महान साधन जणू कृतांताचा सेवकच होते.

Verse 18

असूत शापजं घोरं तच्च राज्ञे न्यवेदयत् । विषण्णोऽथ ततो राजा सूक्ष्मं चूर्णमकारयत्

त्याने शापातून उत्पन्न झालेले ते घोर द्रव्य निर्माण करून राजास कळविले. मग राजा विषण्ण होऊन ते अतिसूक्ष्म चूर्ण करून घेऊ लागला.

Verse 19

प्राक्षिपत्सागरे तत्र पुरुषो राजशासितः । अथोवाच स्वनगरे वचनादाहुकस्य हि

तेथे राजाच्या आज्ञेने एका पुरुषाला सागरात टाकण्यात आले. मग आपल्या नगरात त्याने हे जाहीर केले, कारण ते आहुकाच्या वचनानुसार होते.

Verse 21

यश्च वो विदितं कुर्यादेवं कश्चित्क्वचिन्नरः । स जीवञ्छूलमारोहेत्स्वयं कृत्वा सबांधवः

जो कोणी मनुष्य कुठेही तुम्हाला ही गोष्ट उघड करील, तो स्वतःच्या कृत्यामुळे, बांधवांसह, जिवंतपणी शूळावर चढेल.

Verse 22

ततो राजभयात्सर्वे नियमं तत्र चक्रिरे । नराः शासनमाज्ञाय रामस्याक्लिष्टकर्मणः

मग राजभयामुळे तेथील सर्वांनी कठोर नियम स्वीकारला. अक्लिष्टकर्म रामाचे शासन समजून लोकांनी त्याचे पालन केले.

Verse 23

एवं प्रयतमानानां वृष्णीनामन्धकैः सह । कालो गृहाणि सर्वाणि परिचक्राम नित्यशः

अशा रीतीने अंधकांसह वृष्णी प्रयत्नशील राहिले; आणि काळ दररोज त्यांच्या सर्व घरांभोवती सतत फेर धरू लागला.

Verse 24

करालो विकटो मुंडः पुरुषः कृष्णपिंगलः । सम्मार्जनी महाकेतुर्जपापुष्पावतंसकः

एक पुरुष प्रकट झाला—कराळ, विकट, मुंडित-मस्तक, कृष्ण-पिंगल वर्णाचा। त्याच्या हाती झाडू व महान ध्वज होता, आणि जपा (गुड़हल) पुष्पांच्या माळेने तो विभूषित होता।

Verse 25

कृकलासवाहनश्च रत्तिकाकर्णभूषणः । गृहाण्यवेक्ष्य वृष्णीनां नादृश्यत पुनः क्वचित्

त्याचे वाहन कृकलास (पाल) होते आणि कानांत रत्तिका-आभूषणे होती. वृष्णींची घरे पाहून तो पुन्हा कुठेही दिसला नाही.

Verse 26

तस्य चासन्महेष्वासाः शरैः शतसहस्रशः । न चाशक्यत वेद्धुं स सर्वभूताप्ययं सदा

त्याच्यावर महाधनुर्धरांनी शतसहस्र बाण सोडले; तरीही तो भेदला गेला नाही—तो सदा सर्वभूतांचा अप्यय (लय) स्वरूप होता.

Verse 27

उत्पेदिरे महावाता दारुणा हि दिने दिने । वृष्ण्यन्धकविनाशाय बहवो लोमहर्षणाः

दिवसेंदिवस दारुण महावारे उठू लागले—अनेक असे की अंगावर काटा येई. ते वृष्णी व अंधकांच्या विनाशाचे पूर्वलक्षण होते.

Verse 28

विवृद्ध्य मूषिका रथ्यावितुन्नमणिकास्तथा । केशान्ददंशुः सुप्तानां नृणां युवतयो निशि

उंदीर फार वाढले, तसेच रथ्यावितुन्नमणिका नावाचे कीटकही पसरले. रात्री युवती झोपलेल्या पुरुषांचे केस दातांनी चावू लागल्या.

Verse 29

चीचीकूचीत्यवाशंत सारिका वृष्णिवेश्मसु । नोपशाम्यति शब्दश्च स दिवारात्रमेव वा

वृष्णींच्या घरांत सारिका “चीचीकूची” असे अखंड ओरडत राहिल्या; तो शब्द दिवसरात्र कधीही शांत झाला नाही.

Verse 30

अन्वकुर्वन्नुलूकाश्च वायसान्वृष्णिवेश्मसु । अजाः शिवानां च रुतमन्वकुर्वत भामिनि

वृष्णींच्या घरांत कावळ्यांच्या हाकेला उत्तर देत घुबडं ओरडू लागली; आणि हे भामिनि, कोल्ह्यांच्या अशुभ रुताचा प्रतिध्वनी शेळ्यांनीही केला—अपशकुनच तो।

Verse 31

पांडुरारक्तपादाश्च विहगाः कालप्रेरिताः । वृष्ण्यन्धकगृहेष्वेवं कपोता व्यचरंस्तदा

काळाच्या प्रेरणेने पांडुर-रक्त पायांचे पक्षी दिसू लागले; आणि त्या वेळी वृष्णी व अंधकांच्या घरांत कबुतरं सर्वत्र फिरत राहिली—अशुभ लक्षण.

Verse 32

व्यजायंत खरा गोषु करभाश्चाश्वतरीषु च । शुनीष्वपि बिडालाश्च मूषका नकुलीषु च

गायींच्या कळपात गाढवांचा जन्म झाला, खच्चरींत उंट; कुत्रींतही मांजरी, आणि मुंगूसांत उंदीर—निसर्गाचा हा उलटफेर भयावह अपशकुन ठरला.

Verse 33

तापत्रयांत पापानि कुर्वंतो वृष्णयस्तथा । अद्विषन्ब्राह्मणांश्चापि पितॄन्देवांस्तथैव च

त्रिविध तापांनी पीडित वृष्णी पापकर्म करू लागले; तरीही त्यांनी ब्राह्मणांशी, पितरांशी व देवांशी द्वेष केला नाही.

Verse 34

गुरूंश्चाप्यवमन्यंते न तु रामजनार्दनौ । भार्याः पतीन्व्युच्चरंति पत्नीश्च पुरुषास्तथा

लोक गुरुजन व आचार्य यांचाही अवमान करू लागले; पण राम व जनार्दन यांचा नाही. पत्नी पतींवर कटु वचन बोलू लागल्या आणि पतीही तसेच पत्नींवर बोलू लागले.

Verse 35

विभावसुः प्रज्वलितो वामं विपरिवर्त्तते । नीललोहितमांजिष्ठा विसृजंश्चार्चिषः पृथक्

प्रज्वलित अग्नीही वाम दिशेकडे फिरू लागला. तो निळ्या, लाल व मंजीठवर्णी अशा वेगवेगळ्या ज्वाळा सोडू लागला—अशुभ लक्षण प्रकट झाले.

Verse 36

उदयास्तमने नित्यं पर्यस्तः स्याद्दिवाकरः । व्यदृश्यत सकृत्पुंभिः कबन्धैः परिवारितः

सूर्योदय व सूर्यास्ताच्या वेळी दिवाकर नेहमीच विकृत भासत असे. कधी तो माणसांना असे दिसे की जणू तो शिरोहीन धडांनी (कबंधांनी) वेढलेला आहे—भयावह दृश्य.

Verse 37

महानसेषु सिद्धांते संस्कृतेऽन्ने तु भामिनि । उत्तार्यमाणे कृमयो दृश्यंते च वरानने

हे सुंदरी! मोठ्या स्वयंपाकघरांत अन्न पूर्ण शिजून संस्कारित झाल्यावर, हे वरानने, वाढताना त्यात कृमी दिसू लागत—अशुभ संकेत प्रकट होत असे.

Verse 38

पुण्याहे वाच्यमाने च पठत्सु च महात्मसु । अभिधावंति श्रूयंते न चादृश्यत कश्चन

पुण्याहवाचन चालू होते आणि महात्मे पाठ करीत असतानाही धावपळीचा आवाज ऐकू येई; पण कोणीही दिसत नसे.

Verse 39

परस्परस्य नक्षत्रं हन्यमानं पुनःपुनः । ग्रहैरपश्यन्सर्वैस्ते नात्मनस्तु कथञ्चन

ते परस्परांचे जन्मनक्षत्र ग्रहांनी पुन्हा पुन्हा आघातलेले पाहात होते; पण स्वतःची दैवगती त्यांना कशाही प्रकारे दिसत नव्हती।

Verse 40

न हुतं पाचयत्यग्निर्वृष्ण्यंधकपुरस्कृतम् । समंतात्प्रत्यवाशंत रासभा दारुणस्वनाः

वृष्णि व अंधकांनी अर्पिलेल्या हवनाला अग्नी नीट पचवत नव्हता; आणि सर्व बाजूंनी गाढवे कठोर, भयंकर स्वराने ओरडून प्रत्युत्तर देत होती—विपत्तीची अपशकुने।

Verse 41

एवं पश्यन्हृषीकेशः संप्राप्तान्कालपर्ययान् । त्रयोदशीं ह्यमावास्यां तां दृष्ट्वा प्राब्रवीदिदम्

अशा रीतीने हृषीकेशाने आलेले काळपरिवर्तन पाहिले; आणि त्रयोदशी अमावास्येसारखी अंधारमय झालेली पाहून तो हे वचन बोलला।

Verse 42

त्रयोदशी पंचदशी कृतेयं राहुणा पुनः । तदा च भारते युद्धे प्राप्ता चाद्य क्षयाय नः

राहूच्या प्रभावाने ही त्रयोदशी पुन्हा पंचदशीसारखी, अमावास्येसारखी झाली आहे; जशी ती भारतयुद्धाच्या वेळी आली होती, तशीच आजही आपल्या क्षयासाठी आली आहे।

Verse 43

धिग्धिगित्येवकालं तं परिचिंत्य जनार्दनः । मेने प्राप्तं स षट्त्रिंशं वर्षं केशिनिषूदनः । पुत्रशोकाभिसंतप्ता गांधारी यदुवाच ह

त्या काळाचा विचार करून जनार्दन ‘धिक् धिक्’ असे उद्गारला; केशिनिषूदनाने जाणले की छत्तीसावे वर्ष आले आहे—जसे पुत्रशोकाने संतप्त गांधारीने पूर्वी म्हटले होते।

Verse 44

एवं पश्यन्हृषीकेशस्तदिदं समुपस्थितम् । इदं च समनुप्राप्तमब्रवीद्यद्युधिष्ठिरः

अशा प्रकारे हृषीकेशांनी तो समोर उभा राहिलेला निर्णायक क्षण पाहिला; आणि त्या प्रसंगात युधिष्ठिराने सांगितलेले वचन स्मरून ते बोलले।

Verse 45

पुरा व्यूढेष्वनीकेषु दृष्ट्वोत्पातान्सुदारुणान् । पुण्यग्रन्थस्य श्रवणाच्छांतिहोमाद्विशोधनात्

पूर्वी, सैन्यरचना झाल्यावर आणि अत्यंत भयंकर उत्पात दिसल्यावर, पुण्यग्रंथांचे श्रवण, शांतीहोम आणि शोधनकर्म यांद्वारे शुद्धी प्राप्त होत असे।

Verse 46

पूततीर्थाभिषेकांच्च नान्यच्छ्रेयो भवेदिति । इत्युक्त्वा वासुदेवस्तच्चिकीर्षन्सत्यमेव च । आज्ञापयामास तदा तीर्थयात्रामरिंदमः

“पवित्र तीर्थांत अभिषेक-स्नानापेक्षा अधिक कल्याण दुसरे नाही।” असे म्हणत, सत्य आचरावयास दृढ वासुदेवांनी तेव्हा शत्रुदमन होऊन तीर्थयात्रेची आज्ञा दिली।

Verse 47

अघोषयंत पुरुषास्तत्र केशवशासनात् । तीर्थयात्रा प्रभासे वै कार्येति वरवर्णिनि

तेव्हा केशवाच्या आज्ञेने तेथील पुरुषांनी घोषणा केली—“हे सुंदरी, प्रभास येथे तीर्थयात्रा नक्की करावी.”

Verse 48

अथारिष्टानि वक्ष्यामि पुरीं द्वारवतीं प्रति । काली स्त्री पांडुरैर्दंतैः प्रविश्य नगरीं निशि

आता मी द्वारवती पुरीकडे दिसलेली अरिष्ट-लक्षणे सांगतो—रात्री पांढुर दातांची एक काळी स्त्री नगरात प्रवेशली।

Verse 49

स्त्रियः स्वप्नेषु मुष्णन्ती द्वारकां प्रति धावति । अग्निहोत्रनिकेतं च सुमेध्येषु च वेश्मसु

स्त्रियांच्या स्वप्नांत ती चोरी करीत द्वारकेकडे धावत असे; अग्निहोत्राच्या निकेतनांत व सुमेध्यांच्या घरांतही वेगाने शिरत असे—हे अत्यंत भयावह अपशकुन होते।

Verse 50

वृष्ण्यंधकांश्च खादंती स्वप्ने दृष्टा भयानका । कुर्वंती भीषणं नादं कुर्कुटश्वानसंयुता

स्वप्नात एक भयानक प्रेतस्त्री दिसे, जी वृष्णी व अंधकांना खात असे; कोंबडे व कुत्र्यांसह ती भीषण नाद करी—आसन्न अनर्थाचे अपशकुन।

Verse 51

तथा सहस्रशो रौद्राश्चतुर्बाहव एव च । स्त्रीणां गर्भेष्वजायंत राक्षसा गुह्यकास्तथा

तसेच हजारोंच्या संख्येने उग्र जीव—काही तर चतुर्भुजही—स्त्रियांच्या गर्भातून जन्मू लागले; राक्षस व गुह्यक—हेही घोर अपशकुन होते।

Verse 52

अलंकाराश्च च्छत्राणि ध्वजाश्च कवचानि च । ह्रियमाणानि दृश्यंते रक्षोभिस्तु भयानकैः

अलंकार, छत्रे, ध्वज आणि कवचे—हे सर्व भयानक राक्षसांकडून हिरावले जाताना दिसत होते; हा विनाशाचा अपशकुन होता।

Verse 53

यच्चाग्निदत्तं कृष्णस्य वज्रनाभमयस्मयम् । दिवमाचक्रमे चक्रं वृष्णीनां पश्यतां तदा

आणि अग्नीने कृष्णाला दिलेले वज्रनाभ, लोखंडासारखे कठोर ते चक्र—तेव्हा वृष्णी पाहत असतानाच आकाशात उडून स्वर्गास गेले।

Verse 54

युक्तं रथं दिव्यमादित्यवर्णं भयावहं पश्यतो दारुकस्य । ते सागरस्योपरिष्टाद्वर्तमानान्मनोजवांश्चतुरो वाजिमुख्यान्

दारुक पाहत असता सूर्यवर्ण दिव्य व भयावह असा रथ प्रकट झाला. तो समुद्राच्या वरून धावत, मनासारख्या वेगाचे चार श्रेष्ठ घोडे जुंपलेला होता.

Verse 55

तालः सुपर्णश्च महाध्वजौ तौ सुपूजितौ रामजनार्दनाभ्याम् । उच्चैर्जगुः स्वप्सरसो दिवानिशं वाचं चोचुर्गम्यतां तीर्थयात्राम्

ते दोन महाध्वज—ताल व सुपर्ण—राम व जनार्दन यांनी उत्तम रीतीने पूजिलेले होते. ते मोठ्या स्वराने निनादले; आणि दिव्य अप्सरा दिवसरात्र म्हणाल्या—“तीर्थयात्रेस निघा।”

Verse 56

ततो जिगमिषंतस्ते वृष्ण्यंधकमहारथाः । सांतःपुरास्तीर्थयात्रामीहंते स्म नरर्षभाः

मग वृष्णि व अंधक कुलातील ते महारथी—नरांतील वृषभ—अंतःपुरासह तीर्थयात्रा करण्याच्या इच्छेने निघाले.

Verse 57

ततो मांसपरा हृष्टाः पेयं वेश्मसु वृष्णयः । बहु नानाविधं चक्रुर्मांसानि विविधानि च

मग वृष्णि लोक आनंदित होऊन घरांत मांस व पेय यांत आसक्त झाले; त्यांनी पुष्कळ, नानाविध पेये आणि विविध मांस भरपूर तयार केले.

Verse 58

तथा सीधुषु बद्धेषु निर्ययुर्नगराद्बहिः । यानैरश्वैर्गजैश्चैव श्रीमंतस्तिग्मतेजसः

आणि सीधूचे घडे बांधून ठेवताच ते श्रीमंत, तीक्ष्णतेज पुरुष वाहने, घोडे व हत्ती यांसह नगराबाहेर निघाले.

Verse 59

ततः प्रभासे न्यवसन्यथोद्देशं यथागृहम् । प्रभूतभक्ष्यपेयास्ते सदारा यादवास्तदा

मग प्रभासक्षेत्री यादव आपापल्या नेमलेल्या ठिकाणी, जणू आपल्या घरातच, स्त्रियांसह राहिले. त्या वेळी त्यांच्याकडे भरपूर अन्न व पेयाची समृद्धी होती.

Verse 60

निर्विष्टांस्तान्निशम्याथ समुद्रांते स योगवित् । जगामामंत्र्य तान्वीरानुद्धवोर्थविशारदः

ते तेथे स्थिरावले हे ऐकून, योगविद् व अर्थविशारद उद्धव त्या वीरांचा निरोप घेऊन समुद्रकिनाऱ्याकडे निघून गेला.

Verse 61

प्रस्थितं तं महात्मानमभिवाद्य कृतांजलिम् । जानन्विनाशं भोजानां नैच्छद्वारयितुं हरिः

प्रस्थान करणाऱ्या त्या महात्म्यास हरिने हात जोडून नमस्कार केला. भोजांचा नियत विनाश जाणून तो थांबवावा असे त्याला वाटले नाही.

Verse 62

ततः कालपरीतास्ते वृष्ण्यंधकमहारथाः । अपश्यन्नुद्धवं यांतं तेजसाऽदीप्य रोदसी

मग काळाच्या प्रभावाने ग्रासलेले वृष्णि व अंधक कुलातील ते महारथी, आकाश-पृथ्वी उजळविणाऱ्या तेजाने दीप्त होत असलेल्या उद्धवाला जाताना पाहू लागले.

Verse 63

ब्राह्मणार्थेषु यत्क्लृप्तमन्नं तेषां वरानने । तद्वाहनेभ्यः प्रददुः सुरागंधरसान्वितम्

हे वरानने! ब्राह्मणांसाठी जे अन्न ठरविले होते, तेच त्यांनी आपल्या वाहनेांना दिले—सुरेच्या सुगंध व रसाने युक्त असे ते अन्न.

Verse 64

ततस्तूर्यशताकीर्णं नटनर्त्तकसंकुलम् । प्रावर्त्तत महापानं प्रभासे तिग्मतेजसाम्

तेव्हा प्रभासात शेकडो वाद्यांच्या निनादात व नट-नर्तकांच्या गर्दीत, तीव्र तेजस्वी वीरांचे महापान सुरू झाले।

Verse 65

कृष्णस्य संनिधौ रामः सहितः कृतवर्मणा । अपिबद्युयुधानश्च गदो बभ्रुस्तथैव च

कृष्णाच्या सान्निध्यात राम कृतवर्म्यासह मद्यपान करू लागला; युयुधान, गद आणि बभ्रू यांनीही तसेच पिले।

Verse 66

ततः परिषदो मध्ये युयुधानो मदोत्कटः । अब्रवीत्कृतवर्माणमवहस्यावमन्य च

मग सभेमध्ये मदाने उन्मत्त झालेला युयुधान कृतवर्म्याला हसत-तिरस्कारत बोलू लागला।

Verse 67

कः क्षत्रियो मन्यमानः सुप्तान्हन्यान्मृतानिव । न तन्मृष्यत हार्दिक्यस्त्वया तत्साधु यत्कृतम्

‘स्वतःला श्रेष्ठ मानणारा कोणता क्षत्रिय झोपलेल्या पुरुषांना जणू मेलेलेच आहेत असे समजून मारेल? हार्दिक्य, तुझे ते कृत्य न सहन होणारे, न धर्म्य आहे।’

Verse 68

इत्युक्ते युयुधानेन पूजयामास तद्वचः । प्रद्युम्नो रथिनां श्रेष्ठो हार्दिक्यमथ भर्त्सयन्

युयुधान असे बोलताच, रथीश्रेष्ठ प्रद्युम्नाने त्या वचनांना अनुमोदन दिले आणि मग हार्दिक्याला धारेवर धरले।

Verse 69

ततः पुनरपि क्रुद्धः कृतवर्मा तमब्रवीत् । निर्विशन्निव सावज्ञं तदा सव्येन पाणिना

मग पुन्हा क्रोधाने कृतवर्मा त्याला अवमानपूर्वक बोलला आणि त्या वेळी डाव्या हाताने जणू प्रहार करणार असा इशारा केला।

Verse 70

भूरिश्रवाश्छिन्नबाहुर्युद्धे प्रायोगतस्त्वया । व्याधेनेव नृशंसेन कथं वैरेण घातितः

युद्धात तू अनुचित उपायाने भूरिश्रवाची भुजा छाटलीस; मग वैराने तो कसा मारला गेला—जणू क्रूर शिकाऱ्याने शिकार पाडावा तसा?

Verse 71

इति तस्य वचः श्रुत्वा केशवः परवीरहा । तिर्यक्सरोषया दृष्ट्या वीक्षांचक्रे समः पुमान्

ते शब्द ऐकून परवीरहंता केशव बाहेरून शांत दिसला, पण आवरलेल्या रोषाने भरलेल्या तिरक्या नजरेने पाहू लागला।

Verse 72

मणिं स्यमंतकं चैव यः स सत्राजितोऽभवत् । स कथं स्मारयामास सात्यकिर्मधुसूदनम्

ज्याच्याकडे स्यमंतक मणी होता तो सत्राजित; त्याने सात्यकीकडून मधुसूदनाला त्या प्रसंगाची आठवण कशी करून दिली?

Verse 73

तच्छ्रुत्वा केशवस्यांकमगमद्रुदती सती । सत्यभामा प्रक्षुभिता कोपयन्ती जनार्द्दनम्

ते ऐकून सती सत्यभामा व्याकुळ झाली; जनार्दनाला कोप आणीत रडत-रडत केशवाच्या मांडीवर येऊन बसली।

Verse 74

तत उत्थाय स क्रोधात्सात्यकिर्वाक्यमब्रवीत् । पंचानां द्रौपदेयानां धृष्टद्युम्नशिखंडिनः

त्यानंतर सात्यकीने रागाने उठून द्रौपदीचे पाच पुत्र, धृष्टद्युम्न आणि शिखंडी यांच्याविषयी हे वचन बोलले.

Verse 75

एष गच्छामि पदवीं सत्ये तव पथे सदा । सौप्तिके निहता ये च सुप्तास्तेन दुरात्मना

हे सत्ये! मी नेहमी तुझ्याच मार्गावर चालणार आहे. त्या दुरात्म्याने रात्रीच्या वेळी (सौप्तिक पर्वात) झोपलेल्या ज्यांना ठार मारले होते.

Verse 76

द्रोणपुत्रसहायेन पापेन कृतवर्मणा । समाप्तं चायुरस्याद्य यशश्चापि सुमध्यमे

द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) चा साहाय्यक असलेल्या पापी कृतवर्माने (हे केले). हे सुमध्यमे! आज याचे आयुष्य आणि यश संपले आहे.

Verse 77

इतीदमुक्त्वा खङ्गेन केशवस्य समीपतः । अभिहत्य शिरः क्रुद्धश्चिच्छेद कृतवर्मणः

असे म्हणून केशवाच्या जवळच, रागाने त्याने तलवारीच्या घावाने कृतवर्माचे मस्तक छाटले.

Verse 78

तथान्यानपि निघ्नंतं युयुधानं समंततः । अन्वधावद्धृषीकेशो विनिवारयिषुस्तथा

तसेच चोहोबाजूंनी इतरांनाही मारणाऱ्या युयुधान (सात्यकी) च्या मागे, त्याला अडवण्यासाठी हृषीकेश (कृष्ण) धावले.

Verse 79

एकीभूतास्ततस्तस्य कालपर्यायप्रेरिताः । भोजांधका महाराजं शैनेयं पर्यवारयन्

तेव्हा काळाच्या परिवर्तनाने प्रेरित होऊन भोज व अंधक एकवटले आणि महाराज शैनेय (सात्यकी) यांना सर्व बाजूंनी वेढून टाकले।

Verse 80

तान्दृष्ट्वाऽपततस्तूर्णमभिक्रुद्धाञ्जनार्द्दनः । न चुक्रोध महातेजा जानन्कालस्य पर्ययम्

त्यांना वेगाने धावत येताना पाहून जनार्दन क्रुद्ध झाले, तरी महातेजस्वी असूनही क्रोधाला वश झाले नाहीत; कारण त्यांना काळाचा नियत-पर्याय ज्ञात होता।

Verse 81

ते च पानमदाविष्टाश्चोदिताश्चैव मन्युना । युयुधानमथाजघ्नुरुच्छिष्टै र्भोजनैस्तथा

ते मद्यपानाच्या मस्तीत आणि क्रोधाने प्रेरित झाले होते; मग त्यांनी युयुधानावर प्रहार केला आणि त्याच्यावर उष्टे अन्न व उरलेले तुकडेही फेकले।

Verse 82

हन्यमाने तु शैनेये कुद्धो रुक्मिणिनंदनः । तदंतरमथाधावन्मोक्षयिष्यञ्छिनेः सुतम्

शैनेयावर घाव होताना पाहून रुक्मिणीनंदन क्रुद्ध झाला; शिनिपुत्राला सोडवण्यासाठी तो मध्येच धावून गेला।

Verse 83

स भोजैः सह संयुक्तः सात्यकिश्चांधकैः सह । बहुत्वात्तु हतौ वीरावुभौ कृष्णस्य पश्यतः

सात्यकी भोजांशी आणि अंधकांशीही युद्धात गुंतला होता; पण त्यांच्या प्रचंड संख्येमुळे ते दोन्ही वीर कृष्णाच्या पाहता पाहता मारले गेले।

Verse 84

हतं दृष्ट्वा तु शैनेयं पुत्रं च यदुनंदनः । एरकाणां तदा मुष्टिं कोपाज्जग्राह केशवः

शैनेय मारलेला आणि आपला पुत्रही तसाच पडलेला पाहून यदुनंदन केशव क्रोधाने तेथे एरकाच्या काड्यांची एक मूठ उचलून धरली।

Verse 86

ततोंऽधकाश्च भोजाश्च शिनयो वृष्णयस्तदा । न्यघ्नन्नन्योन्यमाक्रन्दैर्मुशलैः कालप्रेरिताः

मग अंधक, भोज, शिनि आणि वृष्णि—काळाच्या प्रेरणेने—आक्रोश व कोलाहलात मुशलासारख्या शस्त्रांनी परस्परांना ठार करू लागले।

Verse 87

यश्चैकामेरकां कश्चिज्जग्राह रुषितो नरः । वज्रभूता च सा देवि ह्यदृश्यत तदा प्रिये

आणि जो कोणी रागावलेला पुरुष एरकाचे एकच काडे उचलत असे, हे प्रिये देवि, ते तेव्हा वज्ररूप झालेले दिसून येई।

Verse 88

तृणं च मुशलीभूतमण्वपि तत्र दृश्यते । ब्रह्मदंडकृतं सर्वमिति तद्विद्धि भामिनि

तेथे गवताचा काडीभर तुकडाही मुशल झालेला दिसे; हे भामिनि, जाण—ते सर्व ब्रह्माच्या दंडविधानाने घडले होते।

Verse 89

तदभून्मुशलं घोरं वज्रकल्पमयस्मयम् । जघान तेन कृष्णोपि ये तस्य प्रमुखे स्थिताः

ते भयंकर मुशल वज्रासारखे, लोखंडी झाले; त्याच्याच साहाय्याने श्रीकृष्णानेही समोर उभे असलेल्यांना घायाळ करून पाडले।

Verse 90

अवधीत्पितरं पुत्रः पिता पुत्रं च भामिनि । मत्तास्ते पर्यटंति स्म योधमानाः परस्परम्

हे भामिनि! पुत्राने पित्याचा वध केला आणि पित्याने पुत्राचा. मदोन्मत्त होऊन ते इकडे-तिकडे फिरत परस्परांशी युद्ध करीत होते.

Verse 91

पतंगा इव चाग्नौ तु न्यपतन्यदुपुंगवाः । नासीत्पलायने बुद्धिर्वध्यमानस्य कस्यचित्

जसे पतंग अग्नीत झेपावतात तसे श्रेष्ठ यादव धडाधड कोसळले. ज्यांचा वध होत होता त्यांपैकी कोणालाही पळून जाण्याची बुद्धी झाली नाही.

Verse 92

तं तु पश्यन्महाबाहुर्जानन्कालस्यपर्ययम् । मुशलं समवष्टभ्य तस्थौ स मधुसूदनः

ते दृश्य पाहून, काळाचा फेर जाणून, महाबाहु मधुसूदन मूसळ घट्ट धरून स्थिर उभा राहिला.

Verse 93

सांबं च निहतं दृष्ट्वा चारुदेष्णं च माधवः । प्रद्युम्नमनिरुद्धं च ततश्चुक्रोध भामिनि

हे भामिनि! सांब, चारुदेष्ण, प्रद्युम्न आणि अनिरुद्ध हे निहत झालेले पाहून माधव तेव्हा क्रोधाने जळून उठला.

Verse 94

यादवान्क्ष्माशयानांश्च भृशं कोपसमन्वितः । स निःशेषं तदा चक्रे शार्ङ्गचक्रगदाधरः

अत्यंत क्रोधाने भरून, शार्ङ्गधनुष्य, चक्र व गदा धारण करणाऱ्या प्रभूने तेव्हा भूमीवर पडलेल्या यादवांचाही निःशेष संहार केला.

Verse 95

एवं तत्र महादेवि अभवद्यादव स्थलम् । गव्यूतिमात्रं तद्देवि यादवानां चिताः स्मृताः

अशा रीतीने, हे महादेवी, तो प्रदेश ‘यादव-स्थळ’ म्हणून प्रसिद्ध झाला. हे देवी, तेथे यादवांच्या चिता गव्यूति-पर्यंत विस्तारलेल्या म्हणून स्मरणात आहेत.

Verse 96

तेषां किलास्थिनिचयैः स्थलरूपं बभूव तत् । भस्मपुंजनिभाकारं तेनाभूद्यादव स्थलम्

म्हणतात, त्यांच्या अस्थिसंचयांमुळे ती भूमी एक विशेष स्वरूप धारण करू लागली. भस्माच्या ढिगाऱ्यासारखा आकार झाल्याने ते ‘यादव-स्थळ’ झाले.

Verse 97

दिव्यरत्नसमायुक्तं मणिमाणिक्यपूरितम् । यादवानां किरीटैश्च दिव्यगन्धैः सुपूरितम्

ते दिव्य रत्नांनी अलंकृत, मणी-माणिक्यांनी परिपूर्ण, आणि यादवांच्या किरीटांनी विखुरलेले होते—दिव्य सुगंधांनी सर्वत्र भरलेले.

Verse 98

तेषां रक्षानिमित्तं हि गंगा गणपतिस्तथा । यादवानां तु सर्वेषां जीवितो वज्र एव हि

त्यांच्या रक्षणासाठी खरोखर गंगा आणि तसेच गणपती (होते); आणि सर्व यादवांसाठी जीवनाचा आधार निश्चयच वज्रच होता.

Verse 99

वयसोंते ततः सोऽपि प्रभासं क्षेत्रमागतः । निषिच्य स्वसुतं राज्ये नाम्ना ख्यातं महद्बलम्

नंतर आयुष्याच्या शेवटी तोही प्रभासाच्या पवित्र क्षेत्रात आला. आपल्या पुत्राला राज्यावर अभिषिक्त करून—जो ‘महाबल’ या नावाने प्रसिद्ध होता.

Verse 100

तेनापि स्थापितं लिंगं यादवेन्द्रेण धीमता । वज्रेश्वरमिति ख्यातं तत्स्थितं यादवस्थले

त्या धीमान यादवश्रेष्ठानेही तेथे एक लिंग प्रतिष्ठापिले; ते ‘वज्रेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध असून यादवस्थळात स्थित आहे।

Verse 101

तत्रैव सुचिरं कालं तपस्तप्तं सुपुष्कलम् । नारदस्योपदेशेन प्रभासे पापनाशने

तेथेच पापनाशक प्रभासक्षेत्री नारदांच्या उपदेशाने त्याने फार दीर्घकाळ विपुल व कठोर तप केले।

Verse 102

प्राप्तवान्परमां सिद्धिं स राजा यादवोत्तमः । तत्रैव यो नरः सम्यक्स्नात्वा जांबवती जले

तो राजा यादवांतील श्रेष्ठ परमार्थसिद्धीला प्राप्त झाला. आणि जो मनुष्य तेथे जांबवतीच्या जळात विधिपूर्वक स्नान करतो, तोही त्या पुण्यफळाचा भागी होतो।

Verse 103

वज्रेश्वरं तु संपूज्य ब्राह्मणांस्तत्र भोजयेत् । यादवस्थलसामीप्ये गोसहस्रफलं लभेत्

वज्रेश्वराचे विधिपूर्वक पूजन करून तेथे ब्राह्मणांना भोजन घालावे. यादवस्थळाच्या सान्निध्यात असे केल्यास सहस्र गोदानासमान पुण्यफळ मिळते।

Verse 104

षट्कोणं तत्र दातव्यमंगुल्या यादवस्थले । यात्राफलमवाप्नोति सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः

यादवस्थळी तेथे बोटाने षट्कोणाचे चिन्ह काढावे (अर्पण करावे). योग्य श्रद्धायुक्त मनुष्य यात्रेचे पूर्ण फळ प्राप्त करतो।

Verse 237

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमेप्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये यादवस्थलोत्पत्तौ वज्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा रीतीने श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशी-साहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम ‘प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य’ मध्ये ‘यादवस्थलोत्पत्ती व वज्रेश्वरमाहात्म्यवर्णन’ नावाचा २३७वा अध्याय समाप्त झाला।