Adhyaya 203

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि मंकीश्वर महालयम् । रामेशादुत्तरे भागे देवमातुः समीपगम्

ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी! त्यानंतर रामेशाच्या उत्तरेकडे, देवमातेच्या समीप असलेल्या मंकीश्वराच्या महानालयास जावे।

Verse 2

अर्कस्थलात्ततो याम्ये पूर्वतश्च कृतस्मरात् । लिंगं महाप्रभावं तु मंकिना स्थापितं पुरा

अर्कस्थळाच्या दक्षिणेस आणि कृतस्मराच्या पूर्वेस, मंकीने प्राचीनकाळी स्थापलेले महाप्रभावी लिंग आहे।

Verse 3

तं दृष्ट्वा मानवः सम्यगश्वमेधफलं लभेत्

त्याचे सम्यक् दर्शन केल्यास मनुष्याला अश्वमेध यज्ञाचे फळ प्राप्त होते।

Verse 4

देव्युवाच । कोऽसौ मंकिर्महादेव कथं लिंगं प्रतिष्ठितम् । किं प्रभावं च तल्लिंगमेतन्मे वद विस्तरात्

देवी म्हणाली—हे महादेव! हा मंकि कोण आहे? लिंगाची प्रतिष्ठा कशी झाली? आणि त्या लिंगाचा प्रभाव काय आहे? हे मला सविस्तर सांगा।

Verse 5

ईश्वर उवाच । मंकिर्नामाभवत्पूर्वं कुब्जकायो द्विजोत्तमः । प्रभासं क्षेत्रमासाद्यतपस्तेपे महत्तमम्

ईश्वर म्हणाले—पूर्वी मंकि नावाचा एक श्रेष्ठ ब्राह्मण होता; त्याचे शरीर कुबडे होते. तो प्रभास-क्षेत्री येऊन अत्यंत महान तप करू लागला।

Verse 6

प्रतिष्ठाप्य महादेवं शिवभक्तिपरायणः । न तुतोष हरस्तस्य वहुवर्षगणार्चितः

त्याने महादेवाची प्रतिष्ठा करून शिवभक्तीत पूर्ण तल्लीन होऊन अनेक वर्षे पूजा केली; तरीही हर त्याच्यावर संतुष्ट झाला नाही।

Verse 7

तस्यैवं तप्यमानस्य सिद्धिं प्राप्ता ह्यनेकशः । तत्राराध्य महादेवं स्वर्गलोकमितो गताः

तो अशा प्रकारे तप करत असताना अनेकांना सिद्धी प्राप्त झाली; तेथे महादेवाची आराधना करून ते या लोकातून स्वर्गलोकास गेले।

Verse 8

ततो दुःखं समभवन्मंकेस्तत्र वरानने । कस्मान्मे भगवांस्तुष्टिं न गच्छति महेश्वरः

मग, हे वरानने! तेथे मंकि दुःखी झाला—“माझ्यावर भगवान महेश्वर का प्रसन्न होत नाहीत?”

Verse 9

ततस्तीव्ररतिं चक्रे कृत्वा तीव्रनिवर्तनम् । एवं वृद्धत्वमापन्नो जपध्यानपरायणः

त्यानंतर त्याने अधिक तीव्र संकल्प करून कठोर संयम स्वीकारला। अशा रीतीने वृद्धावस्थेतही तो जप व ध्यान यांत पूर्णतः परायण राहिला।

Verse 10

तस्य तुष्टो महादेवो वयसोऽन्ते वरं ददौ । परितुष्टोऽस्मि ते मंके ब्रूहि किं करवाणि ते

त्याच्या तपाने प्रसन्न होऊन महादेवाने आयुष्याच्या शेवटी वर दिला—“मंके, मी तुझ्यावर पूर्ण संतुष्ट आहे; सांग, तुझ्यासाठी मी काय करू?”

Verse 11

मंकिरुवाच । किं वरेण सुरश्रेष्ठ मम वृद्धस्य सांप्रतम् । किञ्चिन्मे परमं दुःखं स्थितस्यात्र परं प्रभो

मंकी म्हणाला—“हे देवश्रेष्ठ, आता माझ्या वृद्धावस्थेत वराचा काय उपयोग? तरीही, हे परम प्रभो, येथे राहणाऱ्या मला एक मोठे दुःख सतावत आहे.”

Verse 12

शिव उवाच । शृणु यत्कारणं तत्र तेषां तव तपस्विनाम् । व्रतचर्याप्तये विप्राः पूजयन्त्यधिकं हि ते

शिव म्हणाला—“ऐक, तेथील त्या तपस्व्यांविषयी कारण सांगतो. व्रतचर्येची सिद्धी व्हावी म्हणून ते विप्र तुझ्यापेक्षा अधिक पूजन करतात.”

Verse 13

ते पुष्पाणि समानीय नानावर्णानि सर्वशः । वृक्षाणामतिगंधीनि न तेषां हर्षकारणम्

ते सर्वत्रून नानावर्णांची, वृक्षांवरची अतिशय सुगंधी फुले आणतात; तरीही तेच त्यांच्या हर्षाचे खरे कारण नाही.

Verse 14

त्वं पुनः कुब्जरूपश्च यज्ञपूजापरायणः । न च प्राप्नोषि वृक्षाणां शाखाग्राण्यतियत्नवान्

परंतु तू कुब्जरूप आहेस; यज्ञ व पूजा यांत परायण असूनही, अतिशय प्रयत्न केला तरी वृक्षांच्या फांद्यांच्या टोकांपर्यंत पोहोचू शकत नाहीस।

Verse 15

एकेनापि प्रदत्तेन पुष्पेण द्विजसत्तम । भक्त्या शिरसि लिंगस्य लभ्यते याज्ञिकं फलम्

हे द्विजश्रेष्ठ! भक्तीने लिंगाच्या शिरावर केवळ एकच पुष्प अर्पण केले तरी यज्ञकर्मांनी मिळणारे फळ प्राप्त होते।

Verse 16

लिंगस्य दक्षिणे ब्रह्मा स्वयमेव व्यवस्थितः । वामे च भगवान्विष्णुर्मध्येहं वै प्रतिष्ठितः

लिंगाच्या दक्षिणेस स्वयं ब्रह्मा स्थित आहेत; वामेस भगवान विष्णू आहेत; आणि मध्यभागी मी स्वतः प्रतिष्ठित आहे।

Verse 17

त्रयोऽपि पूजितास्तेन येन लिंगं प्रपूजितम्

ज्याने विधिपूर्वक लिंगाची पूजा केली, त्याच्यामुळे तिन्ही देवतांची पूजा झालेली असते।

Verse 18

बिल्वपत्रं शमीपत्रं करवीरं च मालतीम् । उन्मत्तकं चम्पकं च सद्यः प्रीतिकरं भवेत्

बिल्वपत्र, शमीपत्र, करवीर, मालती, उन्मत्तक आणि चंपक—यांचे अर्पण केल्याने (भगवान) तत्क्षणी प्रसन्न होतात।

Verse 19

चंपकाशोक कह्लारैः करवीरैस्तथा मम । पूजेष्टा द्विजशार्दूल ये चान्ये वहुगंधिनः । एतैर्हि पूजितो नित्यं शीघ्रं तुष्टिं प्रयाम्यहम्

हे द्विजशार्दूल! चंपक, अशोक, कह्लार व करवीर ही माझ्या पूजेस अत्यंत प्रिय आहेत; तसेच इतरही बहुसुगंधी पुष्पे. यांद्वारे नित्य पूजिल्यास मी शीघ्र प्रसन्न होतो.

Verse 20

ब्राह्मण उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । इहागत्य नरः स्नात्वा यो जलेनापि सिञ्चति

ब्राह्मण म्हणाला—हे देव! जर आपण माझ्यावर प्रसन्न असाल आणि मला वर द्यावयाचा असेल, तर जो मनुष्य येथे येऊन स्नान करील आणि पाण्यानेही (लिंगावर) सिंचन करील…

Verse 21

लिंगमेतद्धि सर्वासां पूजानां फलमाप्नुयात् । अद्यप्रभृति ये वृक्षा दैविकाः पार्थिवाश्च ये । तेषां सान्निध्यमत्रास्तु प्रसादात्तव शंकर

हेच लिंग सर्व प्रकारच्या पूजांचे फळ प्रदान करो. आणि आजपासून जे वृक्ष दैवी आहेत व जे पार्थिव आहेत, त्या सर्वांचे सान्निध्य येथे तुमच्या प्रसादाने असो, हे शंकर।

Verse 22

भगवानुवाच । सलिलेनापि यः पूजामस्मिंल्लिंगे विधास्यति । तस्य पूजाफलं सर्वं भविष्यति द्विजोत्तम

भगवान म्हणाले—हे द्विजोत्तम! जो या लिंगाची केवळ पाण्यानेही पूजा करील, त्याला पूजेचे सर्व फळ निश्चित मिळेल।

Verse 23

वृक्षाणामत्रसान्निध्यं सर्वेषां च भविष्यति । अद्यप्रभृति नाम्नैतन्नागस्थानं भविष्यति

येथे सर्व वृक्षांचे सान्निध्य होईल. आणि आजपासून हे स्थान ‘नागस्थान’ या नावाने प्रसिद्ध होईल.

Verse 24

यतस्तु सर्वनागानां सांनिध्य मत्र संस्थितम् । त्वमपि द्विजशार्दूल प्रयास्यसि ममान्तिकम्

येथे सर्व नागांचे सान्निध्य स्थिर झाले आहे; म्हणून हे द्विजशार्दूल, तूही माझ्या निकट, माझ्या साक्षात् दर्शनास येशील।

Verse 25

एवमुक्त्वा तु भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत । मंकिस्तु देहमुत्सज्य शिवलोकं ततो गतः

असे सांगून भगवान् त्याच ठिकाणी अंतर्धान पावले. मग मंकीने देहत्याग करून त्यानंतर शिवलोकास गमन केले.

Verse 26

इत्येवं कथितं देवि मंकीशोद्भवमुत्तमम् । श्रुतं हरति पापानि सम्यक्छ्रद्धासमन्वितैः

हे देवी, अशा रीतीने मंकीश्वराच्या उत्तम उद्भवाची कथा सांगितली. जी कोणी सम्यक् व दृढ श्रद्धेने ऐकतात, त्यांची पापे नष्ट होतात.

Verse 203

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मंकीश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्र्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डात, प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यातील ‘मंकीश्वरमाहात्म्यवर्णन’ नामक दोनशे तिसरा अध्याय समाप्त झाला.