Adhyaya 45
या अध्यायात ईश्वर प्रभास-क्षेत्रातील अङ्गारेश्वराची उत्पत्ती व पूजाफळ सांगतात. त्रिपुर दहनाचा संकल्प करताना शिवाच्या तीव्र क्रोधातून त्यांच्या त्रिनेत्रांतून अश्रुधारा प्रकट झाली; ते दिव्य तत्त्व पृथ्वीवर पडून भूसुत झाला—तोच भोम/मंगळ (मंगळग्रह) म्हणून प्रसिद्ध आहे. बालपणापासून भोम प्रभासात येऊन शंकराची दीर्घ तपश्चर्या करतो; शिव प्रसन्न होऊन त्याला वर देतात. भोम ग्रहत्व मागतो; शिव ते मान्य करतात आणि भक्तांसाठी रक्षणवचन देतात—जो कोणी भक्तिभावाने तेथे अङ्गारेश्वराची पूजा करील तो संकटांपासून सुरक्षित राहील. लाल फुलांनी अर्चना, मधु-तूप मिश्रित आहुतींसह लक्षसंख्येचा होम, तसेच पञ्चोपचार पूजा यांचे विधान दिले आहे. फलश्रुतीत या संक्षिप्त माहात्म्याच्या श्रवणाने पापनाश व आरोग्यलाभ होतो; विद्रुम (मूंगा) इत्यादी दानाने इच्छित फल मिळते, आणि भोम ग्रहांमध्ये दिव्य विमानात तेजस्वी दिसतो असे वर्णन आहे।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि अंगारेश्वरमुत्तमम् । स्थापितं भूमिपुत्रेण सोमेशादीश गोचरे
ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी! त्यानंतर सोमेश्वर-ईशाच्या पवित्र परिसरात भूमिपुत्राने स्थापित केलेल्या उत्तम अङ्गारेश्वराकडे जावे।
Verse 2
त्रिपुरं दग्धुकामस्य पुरा मम वरानने । क्रोधादश्रु विनिष्क्रांतं लोचनत्रितयेन तु
हे वरानने! पूर्वी मी त्रिपुर दग्ध करण्याची इच्छा केली असता, क्रोधामुळे माझ्या त्रिनेत्रांतून एक अश्रू बाहेर पडला.
Verse 3
तच्च भूमौ निपतितं ततो भूभिसुतोऽभवत् । स प्रभासं ततो गत्वा बाल्यात्प्रभृति शंकरम्
तो अश्रू भूमीवर पडला आणि त्यातून भूमिपुत्र उत्पन्न झाला. तो प्रभासास गेला व बाल्यापासून शंकराची भक्ती करू लागला.
Verse 4
तपसाऽराधयामास बहून्वर्षगणान्प्रिये । तस्य तुष्टो महादेवः सुप्रीतात्मा वरं ददौ
हे प्रिये! त्याने तपश्चर्येने अनेक वर्षे (शिवाची) आराधना केली. त्याच्यावर तुष्ट होऊन महादेवांनी अंतःकरणाने अत्यंत प्रसन्न होऊन वर दिला.
Verse 5
सोऽब्रवीद्यदि मे देव तुष्टोसि वृषभध्वज । ग्रहत्वं देहि सर्वेश न चान्यं वरमुत्सहे
तो म्हणाला—“हे देव, हे वृषभध्वज! आपण माझ्यावर प्रसन्न असाल, हे सर्वेश्वर, तर मला ‘ग्रह’पद द्या; दुसरा वर मला नको.”
Verse 6
स तथेति प्रतिज्ञाय पुनस्तं वाक्यमब्रवीत् । इहागत्य नरो यो मां पूजयिष्यति भक्तितः
शिवांनी “तथास्तु” असे म्हणून प्रतिज्ञा केली आणि पुन्हा म्हणाले—“जो मनुष्य येथे येऊन भक्तिभावाने माझी पूजा करील…”
Verse 7
न भविष्यति वै पीडा तावकी तस्य कुत्रचित् । पुष्पाणि रक्तवर्णानि मध्वाज्याक्तानि भूरिशः
त्याच्यासाठी तुझ्यामुळे कुठेही पीडा होणार नाही। त्याने मधु व तूप लावलेली रक्तवर्ण पुष्पे विपुल अर्पण करावीत।
Verse 8
होमयिष्यति यो भक्त्या लक्षमेकं तदग्रतः । पंचोपचारविधिना त्वां तु संपूज्य यत्नतः
जो भक्तीने त्याच्या समोर एक लक्ष आहुतींचा होम करील आणि पंचोपचार-विधीने तुझी यत्नपूर्वक पूजा करील, तो इष्ट फल प्राप्त करील।
Verse 9
तस्य जन्मावधिर्नैव तव पीडा भविष्यति । तथा विद्रुमदानेन लप्स्यते फलमीप्सितम्
त्याच्या जन्मापासून आयुष्यभर तुझी पीडा कधीच होणार नाही। तसेच विद्रुम (पोवळे) दान केल्याने तो इच्छित फल मिळवील।
Verse 10
एवमुक्त्वा स भगवानत्रैवांतरधीयन । भौमोऽपि ग्रहमध्यस्थो विमानेन विराजते
असे बोलून ते भगवान तेथेच अंतर्धान पावले। आणि भौम (मंगळ)ही ग्रहांच्या मध्ये स्थित होऊन आपल्या विमानात तेजस्वी दिसतो।
Verse 11
एवं संक्षेपतः प्रोक्तं भौममाहात्म्यमुत्तमम् । श्रुतं हरति पापानि तथारोग्यं प्रयच्छति
अशा रीतीने संक्षेपाने भौमाचे उत्तम माहात्म्य सांगितले. ते ऐकल्याने पापे नष्ट होतात आणि आरोग्यही प्राप्त होते.
Verse 45
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्येंऽगारेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम पञ्चचत्वारिंशोध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यात ‘अंगारेश्वरमाहात्म्यवर्णन’ नामक पंचेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।