Adhyaya 347

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि लिंगं वै हाटकेश्वरम् । नलेश्वरात्पूर्वभागे शतधन्वंतरद्वये

ईश्वर म्हणाले—त्यानंतर, हे महादेवी, नलेश्वराच्या पूर्वेस दोनशे धनुष्य अंतरावर स्थित ‘हाटकेश्वर’ नामक लिंगाचे दर्शन घेण्यासाठी जावे।

Verse 2

अगस्त्याम्रवनंनाम तत्र स्थाने तु संस्थितम् । चिंतामणेस्तु पूर्वेण ईशाने त्रिशतंधनुः । तत्र पूर्वं तपस्तप्तमगस्त्येन महात्मना

तेथे ‘अगस्त्याम्रवन’ नावाचे स्थान आहे। चिंतामणीच्या ईशान (ईशान्य) दिशेस तीनशे धनुष्य अंतरावर, त्या ठिकाणी महात्मा अगस्त्यांनी पूर्वी तपश्चर्या केली होती।

Verse 3

देव्युवाच । कस्मिन्काले महादेव सर्वं विस्तरतो वद

देवी म्हणाली—हे महादेव, हे कोणत्या काळी घडले? सर्व काही विस्ताराने सांगा।

Verse 4

ईश्वर उवाच । पुरा दैत्यगणा रौद्रा बभूवुर्वरवर्णिनि । कालकेया इति ख्यातास्त्रैलोक्योच्छेदकारकाः

ईश्वर म्हणाले—हे वरवर्णिनी, पूर्वी रौद्र असे दैत्यगण उत्पन्न झाले; ते ‘कालकेय’ म्हणून प्रसिद्ध होते आणि त्रैलोक्याचा उच्छेद करणारे होते।

Verse 5

अथ ते निहताः सर्वे विष्णुना प्रभविष्णुना । दैत्यसूदननाम्ना तु प्रभासक्षेत्रवासिना

मग ते सर्व प्रभविष्णु अशा विष्णूंनी संहारले; प्रभासक्षेत्रात वास करणारे ते ‘दैत्यसूदन’ या नावाने प्रसिद्ध होते।

Verse 6

कृत्वा व्याघ्रस्य रूपं तु नाम्ना चक्रमुखीति च । हता वै तेन रूपेण ततोऽभूद्दैत्यसूदनः

त्याने व्याघ्ररूप धारण केले आणि ‘चक्रमुखी’ या नावानेही तो प्रसिद्ध झाला। त्या रूपातच त्याने त्यांचा वध केला; त्या कर्मामुळे तो ‘दैत्यसूदन’ म्हणून ओळखला गेला.

Verse 7

हतशेषाः समुद्रांते प्रविष्टा भयविह्वलाः । ततस्ते मंत्रयामासुः पीड्यंते देवताः कथम्

वधातून उरलेले, भयाने व्याकुळ होऊन, समुद्रकाठी शिरले. मग ते सल्लामसलत करू लागले—“देवतांना पुन्हा कसे पीडावे?”

Verse 9

अथ ते समयं कृत्वा रात्रौ निष्क्रम्य सागरात् । निर्जघ्नुस्तापसांस्तत्र यज्ञदानरतान्प्रिये

मग त्यांनी परस्पर करार केला; आणि रात्री सागरातून बाहेर येऊन तेथे तपस्व्यांचा संहार केला—जे यज्ञ व दानात रत होते, हे प्रिये।

Verse 10

प्रभासे तु महादेवि तत्र द्वादशयोजने । वसिष्ठस्याश्रमे तत्र महर्षीणां महात्मनाम्

हे महादेवी! प्रभासात द्वादश योजनांच्या परिघात तेथे वसिष्ठांचा आश्रम होता—महात्मा महर्षींचे निवासस्थान.

Verse 11

भक्षितानि सहस्राणि पंच सप्त च तापसान् । शतानि पंच रैभ्यस्य विश्वामित्रस्य षोडश

त्यांनी तपस्व्यांची हजारोंची भक्षणे केली—पाच हजार आणि आणखी सात. तसेच रैभ्याचे पाचशे आणि विश्वामित्राचे सोळाही त्यांनी गिळले.

Verse 12

च्यवनस्य च सप्तैव जाबालेर्द्विशतं मुनेः । वालखिल्याश्रमे पुण्ये षट्छतानि दुरात्मभिः

त्या दुरात्म्यांनी च्यवन ऋषींचे सात आणि जाबालि मुनींचे दोनशे शिष्य खाल्ले. पवित्र वालखिल्य आश्रमातही त्यांनी सहाशे जणांना भक्ष्य केले.

Verse 13

यत्र क्वचिद्भवेद्यज्ञस्तत्र गत्वा निशागमे । यज्ञदानसमायुक्तानृत्विजो भक्षयंति च

जिथे कुठे यज्ञ होत असे, तिथे रात्रीच्या वेळी जाऊन ते यज्ञ आणि दानकार्यात मग्न असलेल्या ऋत्विजांना (पुरोहितांना) खाऊन टाकत असत.

Verse 14

ततो भयाकुलाः सर्वे बभूवुर्जगती तले । न च कश्चिद्विजानाति दैत्यानां तु विचेष्टितम्

त्यानंतर पृथ्वीवरील सर्व लोक भयाने व्याकुळ झाले. परंतु दैत्यांच्या या गुप्त हालचालींबद्दल कोणालाही काहीच समजत नव्हते.

Verse 15

रात्रौ स्वपंति मुनयः सुखशय्यागताश्च ते । प्रभाते त्वध्वरे तेषामस्थिसंघाश्च केवलम्

रात्री मुनीजन सुखाने आपल्या बिछान्यावर झोपत असत, पण सकाळी यज्ञभूमीवर केवळ त्यांच्या हाडांचे ढीग शिल्लक राहिलेले दिसत.

Verse 16

ततो धर्मक्रियास्त्यक्ता भूतले सर्वमानवैः । निःस्वाध्यायवषट्कारं भूतलं समपद्यत

त्यानंतर पृथ्वीवरील सर्व मानवांनी धार्मिक क्रिया सोडून दिल्या. संपूर्ण पृथ्वी स्वाध्याय आणि वषट्कार (यज्ञीय मंत्रोच्चार) विरहित झाली.

Verse 17

अथान्ये तापसा रात्रौ संयुताश्च च धृतायुधाः । अथोच्छेदं गते धर्मे पीडितास्त्रिदिवौकसः

मग अन्य तपस्वी रात्रौ एकत्र येऊन शस्त्रधारी झाले; आणि धर्माचा उच्छेद होत असता त्रिदिवातील देवगण अत्यंत पीडित झाले।

Verse 18

किमेतदिति जल्पंतो ब्रह्माणं शरणं गताः । भगवंस्तापसाः सर्वे तथा ये ज्ञानशीलिनः

“हे काय?” असे म्हणत सर्व तपस्वी आणि ज्ञाननिष्ठ जन ‘हे भगवन्’ म्हणत ब्रह्मदेवाच्या शरण गेले।

Verse 19

भक्ष्यन्ते केनचिद्रात्रौ मृत्युमेव प्रयान्ति च । नष्टधर्मक्रियाः सर्वे भूतले प्रपितामह

“रात्री कोणीतरी अज्ञात त्यांना भक्ष्य करीत आहे आणि ते केवळ मृत्यूलाच प्राप्त होत आहेत. हे प्रपितामह! पृथ्वीवर सर्व धर्मकर्म नष्ट झाले आहेत।”

Verse 20

यो धर्ममाचरेदह्नि स रात्रौ मृत्युमेति च । न स्वाध्यायवषट्कारं समस्ते भूतले विभो

“जो दिवसा धर्माचरण करतो तोच रात्री मृत्यूस प्राप्त होतो. हे विभो! समस्त पृथ्वीवर ना स्वाध्याय आहे, ना वषट्काराचा उच्चार।”

Verse 21

धर्माभावाद्वयं सर्वे संदेहं परमं गताः । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ध्यात्वा देवः पितामहः । अब्रवीत्त्रिदशान्सर्वान्सन्देहं परमं गतान्

“धर्माच्या अभावामुळे आम्ही सर्व परम संशयात पडलो आहोत।” त्यांचे वचन ऐकून व ध्यान करून देव पितामह ब्रह्मदेव परम संशयात गेलेल्या सर्व देवांना म्हणाले।

Verse 22

कालेया इति विख्याता दानवा रौद्रकारिणः । ते समुद्रं समासाद्य तापसान्भक्षयंति च

'कालेय' नावाने प्रसिद्ध असलेले ते दानव भयानक कृत्य करणारे आहेत. ते समुद्राचा आश्रय घेऊन तपस्वींना खाऊन टाकतात.

Verse 23

युष्माकं च विनाशाय ते न शक्या निषूदितुम् । यतध्वमेषां नाशाय नो चेन्नाशो भविष्यति

ते तुमच्या विनाशाला कारणीभूत ठरतील आणि त्यांना मारणे कठीण आहे. त्यांच्या नाशासाठी प्रयत्न करा, अन्यथा तुमचाच नाश होईल.

Verse 24

व्रजध्वं भूतले शीघ्रमगस्त्यो यत्र तिष्ठति । व्रतचर्यारतो नित्यं प्रभासे क्षेत्र उत्तमे

पृथ्वीवर लवकर जा जिथे अगस्त्य ऋषी राहतात. ते उत्तम प्रभास क्षेत्रात नित्य व्रतचरनेत मग्न असतात.

Verse 25

स शक्तः सागरं पातुं मित्रावरुणसंभवः । प्रसाद्यश्च स युष्माभिः समुद्रं पिब सत्तम

मित्रावरुणांचे पुत्र (अगस्त्य) समुद्र पिण्यास समर्थ आहेत. तुम्ही त्यांना प्रसन्न करा आणि विनंती करा की 'हे सत्तम! समुद्राचे प्राशन करा'.

Verse 26

ततस्तथा कृते तेन ते सर्वे दानवाधमाः । वध्या युष्माकं भविष्यंति एवं च त्रिदिवेश्वराः

जेव्हा ते असे करतील, तेव्हा ते सर्व नीच दानव तुमच्याकडून वध करण्यास योग्य होतील. हे देवांनो! असेच होईल.

Verse 27

ईश्वर उवाच । एवमुक्ताः सुराः सर्वे ब्रह्मणा लोककारिणा । प्रभासं क्षेत्रमासाद्य अगस्त्यं शरणं गताः

ईश्वर म्हणाले—लोकहितकारी ब्रह्मदेवांनी असे सांगितल्यावर सर्व देव प्रभास-क्षेत्री येऊन अगस्त्य मुनींच्या शरण गेले।

Verse 28

देवा ऊचुः । रक्षरक्ष द्विजश्रेष्ठ त्रैलोक्यं संशयं गतम् । कालकेयैः प्रतिध्वस्तं समुद्रं समुपाश्रितैः

देव म्हणाले—रक्षा करा, रक्षा करा, हे द्विजश्रेष्ठ! त्रैलोक्य संशयात पडले आहे; समुद्राचा आश्रय घेतलेल्या कालकेयांनी सर्वत्र धुमाकूळ घातला आहे।

Verse 29

तं शोषय द्विजश्रेष्ठ हितार्थं त्रिदिवौकसाम् । नान्यः शक्तः पुमान्कश्चित्कर्तुमीदृक्क्रिया विभो

हे द्विजश्रेष्ठ, त्रिदिववासियांच्या हितासाठी तो समुद्र शोषून टाका. हे विभो, अशी क्रिया करण्यास तुमच्यावाचून दुसरा कोणी समर्थ नाही।

Verse 30

ईश्वर उवाच । एवमुक्तः सुरगणैरगस्त्यो मुनिपुङ्गवः । जगाम त्रिदशैः सार्धं समुद्रं प्रति हर्षितः

ईश्वर म्हणाले—देवगणांनी असे म्हटल्यावर मुनिपुंगव अगस्त्य आनंदित होऊन त्रिदशांसह समुद्राकडे निघाले।

Verse 31

गीयमानस्तु गंधर्वैः स्तूयमानस्तु किन्नरैः । श्लाघ्यमानस्तु विबुधैर्वाक्यमेतदुवाच ह

गंधर्वांनी गायलेला, किन्नरांनी स्तुत केलेला आणि देवांनी प्रशंसिलेला तो मग हे वचन बोलला।

Verse 32

एष त्रैलोक्यरक्षार्थं शोषयामि महार्णवम् । द्रक्ष्यध्वं कौतुकं देवाः समीनमकरैर्महत्

त्रैलोक्याच्या रक्षणासाठी मी हा महान् समुद्र शोषून टाकीन। हे देवांनो, मत्स्य-मकरांनी भरलेले हे विशाल अद्भुत कौतुक पाहा।

Verse 33

एवमुक्त्वा द्विजश्रेष्ठो ह्यगस्त्यो भगवान्मुनिः । गंडूषमकरोत्सर्वं सागरं सरितांपतिम्

असे बोलून द्विजश्रेष्ठ भगवान् मुनि अगस्त्यांनी सरितांचा स्वामी असा संपूर्ण सागर गंडूषमात्र करून प्राशन केला।

Verse 34

पीते तत्र महासिन्धावगत्स्ये न महात्मना । दानवा भयसंत्रस्ता इतश्चेतश्च बभ्रमुः

तेथे महात्मा अगस्त्यांनी महासिंधू प्राशन केल्यावर दानव भयाने त्रस्त होऊन इकडे-तिकडे धावू लागले।

Verse 35

वध्यमानाः सुरैस्तत्र शस्त्रैः सुनिशितैस्तथा । कांतारमन्ये गच्छंतः पलायनपरायणा

तेथे देवांच्या अत्यंत तीक्ष्ण शस्त्रांनी वध होत असताना काही दानव केवळ पलायनास तत्पर होऊन कांतार वनाकडे पळाले।

Verse 36

हतभूयेषु दैत्येषु विदार्य धरणीतलम् । पातालं विविशुस्तूर्णं रुधिरेण परिप्लुताः

बहुतेक दैत्य मारले गेल्यावर उरलेले रक्ताने माखलेले, धरणीचे पृष्ठ फाडून त्वरेने पाताळात शिरले।

Verse 37

अथोचुस्त्रिदशा हृष्टा अगस्त्यं मुनिसत्तमम् । सिद्धं नो वांछितं सर्वं पूर्यतां सागरः पुनः

तेव्हा हर्षित देवांनी मुनिश्रेष्ठ अगस्त्यांना म्हटले— “आमची सर्व इच्छिते सिद्ध झाली; आता सागर पुन्हा भरून निघो।”

Verse 38

अगस्त्य उवाच । जीर्णं तोयं मया देवास्तथैवामेध्यतां गतम् । उत्पत्स्यति रघूणां हि कुले नृपतिसत्तमः

अगस्त्य म्हणाले— “हे देवांनो, मी ते जल पिऊन जीर्ण केले आहे; ते तसेच अमेध्य झाले आहे, म्हणून परत देण्यास योग्य नाही. पण रघुकुलात एक श्रेष्ठ नृप उत्पन्न होईल।”

Verse 39

भगीरथेति विख्यातः सर्वशस्त्रभृतां वरः । स ज्ञातिकारणादेव गंगां तत्रानयिष्यति

तो ‘भगीरथ’ या नावाने विख्यात, सर्व शस्त्रधारकांत श्रेष्ठ असेल; तो आपल्या पितरांच्या कारणास्तव तेथे गंगेला आणील।

Verse 40

ब्रह्मलोकात्सरिच्छ्रेष्ठां तया पूर्णो भविष्यति । एवमुक्त्वा सुरैः सार्द्धं स्वस्थानं चागमन्मुनिः

ब्रह्मलोकातून नद्यांमध्ये श्रेष्ठ अशी (गंगा) येईल; तिच्यामुळे सागर पुन्हा पूर्ण होईल. असे सांगून मुनि देवांसह आपल्या स्थानी गेले।

Verse 41

ततः स्वमाश्रमं प्राप्तं देवा वाक्यमथाबुवन् । अनेन कर्मणा ब्रह्मन्परितुष्टा वयं मुने

नंतर मुनि आपल्या आश्रमात पोहोचल्यावर देव म्हणाले— “हे ब्राह्मण, हे मुने, या कर्मामुळे आम्ही अत्यंत संतुष्ट आहोत।”

Verse 42

किं कुर्मो ब्रूहि तेऽभीष्टं यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

आम्ही काय करू? तुझे अभिष्ट सांग—ते जरी अत्यंत दुर्लभ असले तरी।

Verse 43

अगस्त्य उवाच । यावद्ब्रह्मसहस्राणि पंचविंशतिकोटयः । वैमानिको भविष्यामि दक्षिणांबरमूर्द्धनि

अगस्त्य म्हणाले—पंचवीस कोटी ब्रह्मसहस्र जितका काळ टिकेल, तितका काळ मी दक्षिणांबराच्या शिखरावर वैमानिक (दिव्य विमानचारी) राहीन।

Verse 44

अत्रागत्य नरो यस्तु ममाश्रमपदे शुभे । हाटकेश्वरसांनिध्ये प्रभासक्षेत्र उत्तमे

जो मनुष्य येथे—माझ्या शुभ आश्रमस्थानी, हाटकेश्वराच्या सान्निध्यात, उत्तम प्रभासक्षेत्रात—येतो,

Verse 45

स्नानमाचरते सम्यक्स यातु परमां गतिम् । पातालादवतीर्णं तं लिंगरूपं महेश्वरम्

आणि जो विधिपूर्वक स्नान करतो, तो परम गतीला पोहोचतो। पाताळातून अवतीर्ण तो महेश्वर येथे लिंगरूपाने विराजमान आहे।

Verse 46

मया तपः प्रभावेन स्थापितं यः प्रपूजयेत् । दिनेदिने भवेत्तस्य गोशतस्य फलं ध्रुवम्

माझ्या तपःप्रभावाने स्थापित त्या देवाची जो दिवसेंदिवस पूजा करील, त्याला शंभर गायींच्या दानासमान निश्चित फल मिळते।

Verse 47

लोपामुद्रासहायं मां यो मर्त्यः संप्रपूजयेत् । अर्घ्यं दद्याद्विधानेन काश पुष्पैः समाहितः

जो मनुष्य लोपामुद्रेला सहचरी मानून माझी विधिपूर्वक पूजा करतो आणि एकाग्रचित्ताने काशफुलांनी अर्घ्य अर्पितो,

Verse 48

प्राप्ते शरदि काले च स यातु परमां गतिम् । लोपामुद्रासहायं मां हाटकेश्वरसंयुतम्

शरद् ऋतू आल्यावर तो परम गतीला पोहोचतो, लोपामुद्रासह आणि हाटकेश्वरसंयुक्त अशा माझी भक्तिभावाने पूजा करीत।

Verse 49

अयने चोत्तरे पूज्य गोलक्ष फलमाप्नुयात् । यः श्राद्धं कुरुते चात्र अयने चोत्तरे द्विजः । भूयात्तस्य फलं कृत्स्नं गयाश्राद्धस्य सत्तमाः

उत्तरायणात पूजा केल्यास तो लक्ष गोदानाचे फळ मिळवितो. आणि जो द्विज येथे उत्तरायणात श्राद्ध करतो, हे सत्पुरुषांनो, त्याला गयाश्राद्धाचे संपूर्ण पुण्य प्राप्त होते.

Verse 50

ईश्वर उवाच । बाढमित्ये व ते चोक्त्वा सर्वे देवाः सवासवाः । स्वस्थानं तु गताः सर्वे संहृष्टमनसस्तदा

ईश्वर म्हणाले—“तथास्तु.” असे म्हणून इंद्रासह सर्व देव त्या वेळी हर्षित मनाने आपापल्या स्थानास गेले.

Verse 51

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन प्राप्ते शरदि मानवः । अगस्त्यस्याश्रमं गत्वा हाटकेशं प्रपूजयेत्

म्हणून शरद् ऋतू आल्यावर मनुष्याने सर्व प्रयत्नाने अगस्त्याच्या आश्रमात जाऊन हाटकेशाचे पूजन करावे.

Verse 52

अगस्त्येश्वरनामानं कल्पलिंगं सुरप्रियम् । यश्चैतच्छुणुयाद्भक्त्या ऋषेस्तस्य विचेष्टितम् । अहोरात्रकृतात्पापात्तत्क्षणा देव मुच्यते

हे अगस्त्येश्वर नामाचे कल्पलिंग देवांना प्रिय आहे. जो भक्तिभावाने त्या ऋषीचे चरित्र ऐकतो, तो, हे देव, अहोरात्र केलेल्या पापांतून तत्क्षणी मुक्त होतो.

Verse 346

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये हाटकेश्वरमाहात्म्य वर्णनंनाम षट्चत्वारिंशदुत्तरत्रिशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यात ‘हाटकेश्वरमाहात्म्यवर्णन’ नामक तीनशे सत्तेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला.