Adhyaya 201
या अध्यायात ईश्वर (शिव) प्रभासक्षेत्रातील एक विशिष्ट स्थानाचे माहात्म्य सांगतात—कालभैरवाशी संबंधित महाश्मशान आणि त्याच्या जवळचे ब्रह्मकुंड. तसेच मङ्कीश्वराच्या सान्निध्यामुळे या क्षेत्राची शैव महिमा अधिक प्रभावी होते, असे ते स्पष्ट करतात। अध्यायाचा मुख्य आशय मोक्षाशी निगडित आहे: जे प्राणी तेथे मृत्युमुखी पडतात किंवा ज्यांचा दहनसंस्कार तेथे होतो, ते कालविपर्यय, अकाली मृत्यू इत्यादी प्रतिकूल परिस्थितीतही मुक्ती प्राप्त करतात। ग्रंथातील नैतिक वर्गीकरणानुसार ‘महापातकी’ मानले गेलेलेही या स्थानप्रभावाने उद्धरले जातात, अशी प्रतिज्ञा येथे आहे। शिव ‘कृतस्मरता’—ईश्वरस्मरणात स्थिरता—याला फलप्राप्तीचे कारण सांगून या श्मशानाला ‘अपुनर्भवदायक’ (पुनर्जन्ममुक्ती देणारे) क्षेत्र म्हणतात। विषुवकाळ हा विशेष पुण्यकाल म्हणून नमूद होतो, आणि शेवटी शिव या प्रिय क्षेत्राविषयी आपली नित्य आसक्ती जाहीर करतात, या प्रसंगात अविमुक्तापेक्षाही अधिक प्रिय असे वर्णन करतात।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । तस्मिन्स्थाने महादेवि स्मशानं कालभैरवम् । ब्रह्मकुण्डं वरारोहे यावद्देवः कृतस्मरः
ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी, हे वरारोहे! त्या ठिकाणी कालभैरवाचे स्मशान आणि ब्रह्मकुंड आहे, जिथपर्यंत कृतस्मर देवाचे क्षेत्र विस्तारलेले आहे.
Verse 2
तत्र ये प्राणिनो दग्धा मृताः कालविपर्ययात् । ते सर्वे मुक्तिमायांति महापातकिनोऽपि वा
जे प्राणी तेथे दग्ध होऊन काळाच्या विपर्ययाने (मृत्यूच्या अधीन होऊन) मरतात, ते सर्व मुक्तीला पोहोचतात—महापातकी असले तरीही.
Verse 3
कृतस्मरान्महादेवि यावन्मंकीश्वरः स्थितः । महास्मशानं तद्देवि अपुनर्भवदायकम्
हे महादेवी! कृतस्मरापासून जिथपर्यंत मंकीश्वर स्थित आहेत, ते महा-स्मशान, हे देवी, अपुनर्भव (पुनर्जन्म-निवृत्ती) देणारे आहे.
Verse 4
तस्मिन्स्थाने वहेद्यत्र विषुवं प्राणिनां प्रिये । तत्रोषरं स्मृतं क्षेत्रं तन्मे प्रियतरं सदा
प्रिये, ज्या स्थानी प्राण्यांचे ‘विषुव’—जीवन-मरणाचा निर्णायक संधिकाळ—घडतो, तो प्रदेश ‘उषर-क्षेत्र’ म्हणून स्मरणात आहे; तो मला सदैव अधिक प्रिय आहे।
Verse 5
कल्पांतेऽपि न मुंचामि अविमुक्तात्प्रियं मम
कल्पाच्या अंतातही मी माझ्या प्रिय अविमुक्ताला सोडत नाही।
Verse 201
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये कालभैरवस्मशानमाहात्म्यवर्णनं नामैकोत्तरद्विशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एक्याऐंशी सहस्र श्लोकांच्या संहितेत, सप्तम प्रभासखण्डातील प्रथम प्रभासक्षेत्र-माहात्म्यात ‘कालभैरव-श्मशान-माहात्म्य-वर्णन’ नामक दोनशे एकावा अध्याय समाप्त झाला।