Adhyaya 207

Verse 1

ईश्वर उवाच । ईश्वर उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि श्राद्धदानान्यनुक्रमात् । तारणाय च भूतानां सरस्वत्यब्धिसंगमे

ईश्वर म्हणाले—आता पुढे मी श्राद्धकर्मातील दानांचा क्रम सांगतो; सरस्वती–समुद्रसंगमावर भूतप्राण्यांच्या तारणासाठी।

Verse 2

लोके श्रेष्ठतमं सर्वं ह्यात्मनश्चापि यत्प्रियम् । सर्वं पितॄणां दातव्यं तदेवाक्षय्यमिच्छताम्

या लोकी जे सर्वश्रेष्ठ आणि जे स्वतःच्या मनास अत्यंत प्रिय—ते सर्व पितरांसाठी द्यावे; अक्षय पुण्य इच्छिणाऱ्यांस तेच दान अक्षय फल देते।

Verse 3

जांबूनदमयं दिव्यं विमानं सूर्यसन्निभम् । दिव्याप्सरोभिः संकीर्णमन्नदो लभतेऽक्षयम्

जो अन्नदान करतो तो अक्षय फल मिळवतो—जांबूनद सुवर्णाचे दिव्य विमान, सूर्यसमान तेजस्वी, आणि दिव्य अप्सरांनी परिपूर्ण।

Verse 4

आच्छादनं तु यो दद्यादहतं श्राद्धकर्मणि । आयुः प्रकाशमैश्वर्यं रूपं तु लभते च सः

जो श्राद्धकर्मात अहत (निर्मळ) वस्त्राचे आच्छादन-दान करतो, तो आयुष्य, तेज, ऐश्वर्य आणि रूपलावण्य प्राप्त करतो।

Verse 5

कमण्डलुं च यो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे । मधुक्षीरस्रवा धेनुर्दातारमनुगच्छति

जो वेदपारंगत ब्राह्मणाला कमंडलू दान देतो, त्याच्या मागे मधु व क्षीर स्रवणारी धेनू (पुण्यरूपे) अनुगमन करते।

Verse 6

यः श्राद्धे अभयं दद्यात्प्राणिनां जीवितैषिणाम् । अश्वदानसहस्रेण रथदानशतेन च । दन्तिनां च सहस्रेण अभयं च विशिष्यते

जो श्राद्धकाळी जीविताची इच्छा असलेल्या प्राण्यांना अभयदान देतो, ते रक्षणदान श्रेष्ठ ठरते—हजार अश्वदान, शंभर रथदान आणि हजार गजदान यांहूनही अधिक।

Verse 7

यानि रत्नानि मेदिन्यां वाहनानि स्त्रियस्तथा । क्षिप्रं प्राप्नोति तत्सर्वं पितृभक्तस्तु मानवः

पृथ्वीवरील जी जी रत्ने आहेत, तसेच वाहने आणि स्त्री-सौभाग्यही—पितृभक्त मनुष्य ते सर्व लवकर प्राप्त करतो।

Verse 8

पितरः सर्वलोकेषु तिथिकालेषु देवताः । सर्वे पुरुषमायांति निपानमिव धेनवः

सर्व लोकांत तिथीकाळी पितर देवतास्वरूप असतात; ते सर्व पुरुषाकडे येतात—जसे गायी पाणवठ्यावर जमतात।

Verse 9

मा स्म ते प्रतिगच्छेयुः पर्वकाले ह्यपूजिताः । मोघास्तेषां भवन्त्वाशाः परत्रेह च मा क्वचित्

पर्वकाळी पितर अपूजित राहून तुमच्याकडून परत जाऊ नयेत; त्यांच्या आशा निष्फळ ठरू नयेत—परलोकीही नाही आणि इहलोकीही नाही—असे कधीही होऊ नये।

Verse 10

सरस्वत्यास्तु सान्निध्यं यस्त्वेकं भोजयेद्द्विजम् । कोटिभोज्यफलं तस्य जायते नात्र संशयः

सरस्वतीच्या सान्निध्यात जो एकाही द्विजाला (ब्राह्मणाला) भोजन घालतो, त्याला कोटी जणांना भोजन घातल्याचे फळ मिळते—यात संशय नाही।

Verse 11

अमावास्यां नरो यस्तु परान्नमुपभुञ्जते । तस्य मासकृतं पुण्यमन्नदातुः प्रजायते

अमावास्येच्या दिवशी जो पुरुष दुसऱ्याचे दिलेले अन्न खातो, त्याचे एका महिन्याचे संचित पुण्य त्या अन्नदात्यास प्राप्त होते।

Verse 12

षण्मासमयने भुंक्ते त्रीन्मासान्विषुवे स्मृतम् । वर्षैर्द्वादशभिश्चैव यत्पुण्यं समुपार्जितम् । तत्सर्वं विलयं याति भुक्त्वा सूर्येन्दुसंप्लवे

अयनपरिवर्तनकाळी भोजन केल्यास सहा महिन्यांचे पुण्य नष्ट होते; विषुवकाळी तीन महिन्यांचे. आणि बारा वर्षांत संचित झालेले सर्व पुण्य सूर्य-चंद्रग्रहणकाळी भोजन केल्याने नाश पावते।

Verse 13

साग्रं मासं रवेः क्रान्तावाद्यश्राद्धे त्रिवत्सरम् । मासिकेऽप्यथ वर्षस्य षण्मासे त्वर्धवत्सरम्

सूर्यसंक्रांतीला त्याचा परिणाम सव्वा महिन्यापर्यंत राहतो; आद्य श्राद्धात तीन वर्षे. मासिक कर्मात एक वर्ष, आणि षण्मासिक कर्मात अर्धवर्ष टिकतो।

Verse 14

तथा संचयनश्राद्धे जातिजन्मकृतं नृणाम् । मृत शय्याप्रतिग्राही वेदस्यैव च विक्रयी । ब्रह्मस्वहारी च नरस्तस्य शुद्धिर्न विद्यते

तसेच संचयन-श्राद्धात जाति व जन्मजन्य दोषांचा विचार होतो. परंतु जो मृताची शय्या स्वीकारतो, जो वेद विकतो, आणि जो ब्राह्मणस्व हरण करतो—त्याची शुद्धी होत नाही।

Verse 15

तडागानां सहस्रेण ह्यश्वमेधशतेन च । गवां कोटि प्रदानेन भूमिहर्ता न शुद्ध्यति

हजार तळे बांधून, शंभर अश्वमेध यज्ञ करून, आणि कोटी गायी दान दिल्या तरीही—भूमी हरण करणारा शुद्ध होत नाही।

Verse 16

सुवर्णमाषं गामेकां भूमेरप्यर्धमंगुलम् । हरन्नरकमाप्नोति यावदाभूतसंप्लवम्

जो सुवर्णाचा माषमात्रही, एक गाय, किंवा भूमीचा अर्धा अंगुळभरही चोरतो, तो भूतसंहाराच्या प्रलयापर्यंत नरकास प्राप्त होतो.

Verse 17

ब्रह्महत्या सुरापानं दरिद्रस्य तु यद्धनम् । गुरोः पत्नी हिरण्यं च स्वर्गस्थमपि पातयेत्

ब्रह्महत्या, सुरापान, दरिद्राचे धन हरण, गुरुपत्नीचा अधर्म, आणि सुवर्णचोरी—ही पापे स्वर्गस्थालाही पतन पावू देतात.

Verse 18

सहस्रसंमिता धेनुरनड्वान्दश धेनवः । दशानडुत्समं यानं दशयानसमो हयः

एक धेनूचे मूल्य हजारासमान; एक बैल दहा धेनूंइतका. एक वाहन दहा बैलांइतके, आणि एक घोडा दहा वाहनांइतका मानला आहे.

Verse 19

दशहयसमा कन्या भूमिदानं ततोऽधिकम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन विक्रयं नैव कारयेत्

कन्या (कन्यादान) दहा घोड्यांइतकी; पण भूमिदान त्याहून अधिक. म्हणून सर्व प्रयत्नांनी (वेद वा पवित्र वस्तूंचा) विक्रय कधीही करू नये.

Verse 20

विशेषतो महाक्षेत्रे सर्वपातकनाशने । चितिकाष्ठं च वै स्पृष्ट्वा यज्ञयूपांस्तथैव च । वेदविक्रयकर्तारं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते

विशेषतः या महाक्षेत्रात, जे सर्व पातकांचा नाश करते—चितेचे लाकूड स्पर्श केल्यास, यज्ञयूप स्पर्श केल्यास, किंवा वेदविक्रेता स्पर्श केल्यास स्नान करण्याचा विधी आहे.

Verse 21

आदेशं पठते यस्तु आदेशं च ददाति यः । द्वावेतौ पापकर्माणौ पातालतलवासिनौ

जो ‘आदेश’ वाचतो आणि जो असा ‘आदेश’ देतो—हे दोघेही पापकर्मी; त्यांचा वास पाताळतळात होतो.

Verse 22

आदेशं पठते यस्तु राजद्वारे तु मानवः । सोऽपि देवि भवेद्वृक्ष ऊषरे कंटकावृतः । स्थितो वै नृपतिद्वारि यः कुर्याद्वेदविक्रयम्

हे देवि! जो मनुष्य राजद्वारी ‘आदेश’ वाचतो, तो काट्यांनी वेढलेल्या ऊसर भूमीत वृक्ष होतो. तसेच जो राजद्वारी उभा राहून वेदाचा विक्रय करतो, त्यालाही तशीच गती प्राप्त होते.

Verse 23

ब्रह्महत्यासमं पापं न भूतं न भविष्यति । वरं कुर्वन्ध्रुवं देवि न कुर्याद्वेदविक्रयम्

ब्रह्महत्येसमान पाप ना कधी झाले, ना पुढे होईल. म्हणून, हे देवि, स्वार्थ साधत असतानाही निश्चयाने वेदाचा विक्रय करू नये.

Verse 24

हत्वा गाश्च वरं मांसं भक्षयीत द्विजाधमः । वरं जीवेत्समं म्लेच्छैर्न कुर्याद्वेदविक्रयम्

गायी मारूनही तो अधम द्विज त्यांचे मांस खाणे बरे समजावे; म्लेच्छांसारखे समत्वाने जगणेही बरे—पण वेदाचा विक्रय करणे नाही.

Verse 25

प्रत्यक्षोक्तिः प्रत्ययश्च प्रश्नपूर्वः प्रतिग्रहः । याजनाऽध्यापने वादः षड्विधो वेदविक्रयः

प्रत्यक्ष शुल्क सांगणे, सौदा/हमी करणे, प्रश्नानंतर अटीवर दान घेणे, पैशासाठी याजन करणे, पैशासाठी अध्यापन करणे, आणि लाभासाठी वाद घालणे—हे वेदविक्रयाचे सहा प्रकार सांगितले आहेत.

Verse 26

वेदाक्षराणि यावन्ति नियुंक्ते स्वार्थकारणात् । तावतीर्भ्रूणहत्या वै प्राप्नुयाद्वेदविक्रयी

वेदाचा विक्रेता स्वार्थासाठी जितकी वेदाक्षरे वापरतो, तितक्याच भ्रूणहत्येचे पाप तो निश्चयाने प्राप्त करतो।

Verse 27

वेदानुयोगाद्यो दद्याद्ब्राह्मणाय प्रतिग्रहम् । स पूर्वं नरकं याति ब्राह्मणस्तदनन्तरम्

जो वेदकार्याच्या मोबदल्यात व्यवहाररूपाने ब्राह्मणाला दान देतो, तो प्रथम नरकात जातो; ते स्वीकारणारा ब्राह्मण त्यानंतर जातो।

Verse 28

वैश्वदेवेन हीना ये हीनाश्चातिथ्यतोऽपि ये । कर्मणा सर्ववृषला वेदयुक्ता ह्यपि द्विजाः

जे वैश्वदेवकर्मापासून वंचित आहेत आणि अतिथिसत्कारातही कमी पडतात, ते आचरणाने सर्वथा वृषलसमान आहेत—जरी ते द्विज असोत व वेदविद्यायुक्त असोत।

Verse 29

येषामध्ययनं नास्ति ये च केचिदनग्नयः । कुलं वाऽश्रोत्रियं येषां ते सर्वे शूद्रजातयः

ज्यांच्याकडे शास्त्राध्ययन नाही, जे पवित्र अग्नी (अग्निहोत्र) राखत नाहीत, आणि ज्यांचे कुल अश्रोत्रिय आहे—ते सर्व शूद्रजातिसमान मानले जातात।

Verse 30

मृतेऽहनि पितुर्यस्तु न कुर्याच्छ्राद्धमादरात् । मातुश्चैव वरारोहे स द्विजः शूद्रसंनिभः

जो पित्याच्या मृत्युदिनी आदराने श्राद्ध करत नाही, आणि मातेसाठीही, हे वरारोहे, तो द्विज असूनही धर्मस्थितीत शूद्रसमान आहे।

Verse 31

मृतके यस्तु भुञ्जीत गृहीतशशिभास्करे । गजच्छायासु यः कश्चित्तं च शूद्रवदाचरेत्

जो मृताशौच (सूतक) काळात भोजन करतो, किंवा चंद्र-सूर्य ग्रहणकाळी खातो, तसेच जो हत्तींच्या सावलीत भोजन करतो—अशा व्यक्तीस धर्माचारात शूद्रवत् मानावे.

Verse 32

ब्रह्मचारिणि यज्ञे च यतौ शिल्पिनि दीक्षिते । यज्ञे विवाहे सत्रे च सूतकं न कदाचन

ब्रह्मचारी, यज्ञकर्मात प्रवृत्त, यती (संन्यासी), कामात रत शिल्पी, तसेच दीक्षित—तसेच यज्ञ, विवाह व सत्रकाळी—यांना सूतक कधीच लागू होत नाही.

Verse 33

गोरक्षकान्वणिजकांस्तथा कारुकुशीलवान् । स्पृश्यान्वार्धुषिकांश्चैव विप्रान्शूद्रवदाचरेत्

गोरक्षक, वणिक (व्यापारी), कारू (कारागीर) व कुशीलव (नट-गायक), तसेच स्पृश्य असूनही हीन मानलेले व वार्धुषिक (सावकार/सूदखोर)—अशा विप्रांशीही कर्मकांडात शूद्रवत् आचरण करावे.

Verse 34

ब्राह्मणः पतनीयेषु वर्तमानो विकर्मसु । दाम्भिको दुष्कृतप्रायः स च शूद्रसमः स्मृतः

जो ब्राह्मण पतनकारक कर्मांत व निषिद्ध विकर्मांत वर्ततो, दांभिक असून बहुतेक दुष्कृत्यांत रत असतो—धर्मनिर्णयात तो शूद्रसम मानला आहे.

Verse 35

अस्नाताशी मलं भुंक्ते अजापी पूयशोणितम् । अहुत्वा तु कृमीन्भुंक्ते अदत्त्वा विषभोजनम्

जो स्नान न करता भोजन करतो तो जणू मल खातो; जो जप करत नाही तो जणू पूय व रक्त पितो; जो आहुती/नैवेद्य न देता खातो तो जणू कृमी खातो; आणि जो दान न देता खातो तो जणू विषभोजन करतो.

Verse 36

परान्नेन तु भुक्तेन मिथुनं योऽधिगच्छति । यस्यान्नं तस्य ते पुत्रा अन्नाच्छुक्रं प्रवर्तते

जो परकं अन्न खाऊन मैथुन करतो, त्याची संतती त्या अन्नदात्याची मानली जाते; कारण अन्नापासूनच शुक्राची प्रवृत्ती होते.

Verse 37

राजान्नं तेज आदत्ते शूद्रान्नं ब्रह्मवर्चसम् । आयुः सुवर्णकारान्नं यशश्चर्मावकर्तिनः

राजाचे अन्न तेज हरते, शूद्राचे अन्न ब्रह्मवर्चस नष्ट करते; सोनाराचे अन्न आयुष्य कमी करते, आणि चर्मकाराचे अन्न यश हिरावते.

Verse 38

कारुकान्नं प्रजा हन्ति बलं निर्णेजकस्य च । गणान्नं गणिकान्नं च लोकेभ्यः परिकृन्तति

कारागिराचे अन्न संततीचा नाश करते, धोब्याचे अन्न बळ नष्ट करते; आणि गणांचे व गणिकेचे अन्न माणसाला लोकांपासून तोडून टाकते.

Verse 39

पूयं चिकित्सकस्यान्नं पुंश्चल्यास्त्वन्नमिन्द्रियम् । विष्ठा वार्धुषिकस्यान्नं शस्त्रविक्रयिणो मलम्

वैद्याचे अन्न पूयसमान, वेश्येचे अन्न इंद्रियांचा अधःपात करणारे; सावकाराचे अन्न विष्ठेसमान, आणि शस्त्रविक्रेत्याचे अन्न मलासमान आहे.

Verse 40

गायत्रीसारमात्रोऽपि वरं विप्रः सुयन्त्रितः । नायंत्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी

गायत्रीचा सारमात्र जाणणारा पण संयमी ब्राह्मण श्रेष्ठ आहे; परंतु असंयमी चतुर्वेदी, जो सर्व काही खातो व सर्व काही विकतो, तो श्रेष्ठ नाही.

Verse 41

सद्यः पतति मांसेन लाक्षया लवणेन च । त्र्यहेण शूद्रो भवति ब्राह्मणः क्षीरविक्रयात्

मांस, लाख किंवा मीठ विकल्याने मनुष्य तत्क्षणी पतित होतो; आणि दूध विकल्याने ब्राह्मणही तीन दिवसांत शूद्र होतो।

Verse 42

रसा रसैर्नियंतव्या न त्वेव लवणं रसैः । कृतान्नं च कृतान्नेन तिला धान्येन तत्समाः

रसांना इतर रसांनी संयमित करावे; पण मीठ रसांनी ‘नियंत्रित’ करू नये। शिजलेले अन्न शिजलेल्या अन्नानेच संतुलित करावे; तसेच तिळांचा योग्य समकक्ष धान्य आहे।

Verse 43

भोजनाभ्यञ्जनाद्दानाद्यदन्यत्कुरुते तिलैः । कृमिभूतः स विष्ठायां पितृभिः सह मज्जति

जो तिळांचा उपयोग भोजन, अभ्यंजन किंवा दान यांखेरीज इतर कामासाठी करतो, तो कृमी होऊन पितरांसह विष्ठेत बुडतो।

Verse 44

अपूपश्च हिरण्यं च गामश्वं पृथिवीं तिलान् । अविद्वान्प्रतिगृह्णाति भस्मीभवति काष्ठवत्

जो अज्ञानी पुरुष अपूप, सुवर्ण, गाय, घोडा, जमीन किंवा तिळ दान म्हणून स्वीकारतो, तो लाकडासारखा भस्म होतो।

Verse 45

हिरण्यमायु रत्नं च भूर्गौश्चाकर्षतस्तनुम् । अश्वश्चक्षुस्त्वचं वासो घृतं तेजस्तिलाः प्रजाः

सुवर्ण आयुष्य व प्राणशक्ती आकर्षित करते; रत्न समृद्धी देतात. भूमी व गाय देहधारणाचा आधार वाढवतात. घोडा दृष्टी व बल, वस्त्र त्वचेचे रक्षण; तूप तेज, आणि तिळ संततीची समृद्धी पोसतात।

Verse 46

अग्निहोत्री तपस्वी च क्षणवान्क्रियते यदि । अग्निहोत्रं तपश्चैव सर्वं तद्धनिनो धनम्

अग्निहोत्री व तपस्वी जर क्षणभरही गरजेपोटी पराधीन झाला, तर त्याचे अग्निहोत्र व तप—सर्व काही जणू त्या धनवानाचे धनच होते।

Verse 47

सोमविक्रयणे विष्ठा भेषजे पूयशोणितम् । नष्टं देवलके दानं ह्यप्रतिष्ठं च वार्धुके

सोमविक्रयात मलासारखे पाप लागते, औषधिव्यापारात पूय व रक्तासारखे. देवलकाला दिलेले दान नष्ट होते, आणि सावकाराला दिलेले दान अप्रतिष्ठ व निष्फळ ठरते।

Verse 48

देवार्चनपरो विप्रो वित्तार्थी भुवनत्रये । असौ देवलकोनाम हव्यकव्येषु गर्हितः

देवार्चनात तत्पर असूनही जो ब्राह्मण धनासाठी पूजा करतो, तो त्रिभुवनात ‘देवलक’ म्हणून ओळखला जातो; हव्य-कव्य (देव व पितृ अर्पण) विषयात तो निंद्य ठरतो।

Verse 49

भ्रातुर्मृतस्यभायायां यो गच्छेत्कामपूर्वकम् । धर्मेणापि नियुक्तायां स ज्ञेयो दिधिषूपतिः

जो मृत भावाच्या पत्नीशी कामपूर्वक संबंध ठेवतो—ती धर्मतः नियोगाने नियुक्त असली तरी—तो ‘दिधिषूपति’ (निंद्य पती) म्हणून ओळखावा।

Verse 50

दाराग्निहोत्रसंयोगं कुरुते योऽग्रजे स्थिते । परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः

मोठा भाऊ अविवाहित असताना जो विवाह करून अग्निहोत्रयुक्त गृहस्थाश्रमात प्रवेश करतो, तो ‘परिवेत्ता’ होय; आणि मोठा भाऊ ‘परिवित्ति’ म्हणून ओळखला जातो।

Verse 51

यो नरोऽन्यस्य वासांसि कूपोद्यानगृहाणि च । अदत्तान्युपयुंजानः स तत्पापतुरीयभाक्

जो पुरुष दुसऱ्याचे वस्त्र, विहीर, उद्यान किंवा घर दान/परवानगी नसताना वापरतो, तो त्या पापाचा चतुर्थांश भागी होतो.

Verse 52

आमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे वृषल्या सह मोदते । दातुर्यद्दुष्कृतं किञ्चित्तत्सर्वं प्रतिपद्यते

जो पुरुष श्राद्धास आमंत्रित असूनही तेथे दुष्चरित्र स्त्रीच्या संगतीत आनंद मानतो, तो दात्याचे जे काही दुष्कृत्य आहे ते सर्व स्वतःवर घेतो.

Verse 53

ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यां जीवेत न श्ववृत्त्या कथंचन

मनुष्याने ऋत व अमृताने, किंवा मृत व प्रमृतानेही उपजीविका करावी; सत्य-अनृत (मिश्र) मार्गानेही जगता येईल, पण कधीही श्ववृत्ती—कुत्र्यासारखी पराधीन सेवा—करू नये.

Verse 54

भक्ष्यं नित्यमृतं ज्ञेयममृतं स्यादयाचितम् । मृतं तु वृद्ध्याजीवित्वं प्रमृतं कर्षणं स्मृतम्

नित्य मिळणारे अन्न ‘ऋत’ म्हणून जाणावे; न मागता जे मिळते ते ‘अमृत’. व्याजावरची उपजीविका ‘मृत’ म्हणतात, आणि शेती/नांगरणी करून जगणे ‘प्रमृत’ असे स्मृत आहे.

Verse 55

सत्यानृतं च वाणिज्यं तेन चैवोपजीव्यते । सेवा श्ववृत्तिराख्याता तस्मात्तां परिवर्जयेत

वाणिज्याला ‘सत्य-अनृत’ म्हणतात आणि त्यावर उपजीविका होऊ शकते; पण सेवा ही ‘श्ववृत्ती’ म्हणून ओळखली जाते, म्हणून ती टाळावी.

Verse 56

विप्रयोनिं समासाद्य संकरं परिवर्जयेत् । मानुष्यं दुर्लभं लोके ब्राह्मण्यमधिकं ततः

ब्राह्मण योनी प्राप्त झाल्यावर संकर (अधर्ममिश्रण) सर्वथा टाळावा. जगात मनुष्यजन्म दुर्लभ आहे, आणि त्याहूनही ब्राह्मणत्व अधिक दुर्लभ व श्रेष्ठ आहे.

Verse 57

एकशय्यासनं पक्तिर्भाण्डपक्वान्नमिश्रणम् । याजनाध्यापनं योनिस्तथा च सह भोजनम् । नवधा संकरः प्रोक्तो न कर्तव्योऽधमैः सह

एकाच शय्या-आसनाचा संग, एकत्र पाककर्म, भांडी व शिजलेल्या अन्नाचे मिश्रण, अयोग्यांसाठी याजन व अध्यापन, वैवाहिक संबंध, आणि सहभोजन—हे संकराचे नऊ प्रकार सांगितले आहेत. अधमांबरोबर हे करू नये.

Verse 58

अजीवन्कर्मणा स्वेन विप्रः क्षात्त्रं समाश्रयेत् । वैश्यकर्माऽथवा कुर्याद्वार्षलं परिवर्जयेत्

जर ब्राह्मणाला स्वतःच्या स्वधर्मकर्माने उपजीविका चालविता येत नसेल, तर तो क्षात्रमार्गाचा आश्रय घेऊ शकतो किंवा वैश्यकर्म करू शकतो; पण शूद्रवृत्ती टाळावी.

Verse 59

कुसीदं कृषिवाणिज्यं प्रकुर्वीत स्वयं कृतम् । आपत्काले स्वयं कुर्वन्स्नानेन स्पृश्यते द्विजः

तो स्वतःच्या प्रयत्नाने कुसीद (व्याजाने धन देणे), शेती व वाणिज्य करू शकतो. आपत्काळी द्विजाने हे कार्य स्वतः केल्यास स्नानाने तो पुन्हा शुद्ध होतो.

Verse 60

लब्धलाभः पितॄन्देवान्ब्रांह्मणांश्चैव तर्पयेत् । ते तृप्तास्तस्य तत्पापं शमयंति न संशयः

लाभ मिळाल्यावर पितर, देव आणि ब्राह्मण यांना तर्पण करून संतुष्ट करावे. ते तृप्त झाले की त्याचे ते पाप निःसंशय शांत करतात.

Verse 61

जलगोशकटारामयाञ्चावृद्धिवणिक्क्रियाः । अनूपं पर्वतो राजा दुर्भिक्षे जीविका स्मृताः

दुर्भिक्षकाळी जलकर्म, गोपालन, शकट-व्यवहार, क्रीडा/सेवा, याचना, व्याजाने धन देणे व वाणिज्य—हे उपजीविकेचे उपाय मानले आहेत. तसेच दलदली प्रदेशात राहणे, पर्वतावर निवास करणे किंवा राजाश्रय घेणेही टंचाईत जीवनरक्षणाचे मार्ग सांगितले आहेत.

Verse 62

असतोऽपि समादाय साधुभ्यो यः प्रयच्छति । धनं स्वामिनमात्मानं संतारयति दुस्तरात्

जो मनुष्य अयोग्य स्रोतांतूनही धन गोळा करून ते साधुजनांना अर्पण करतो, ते धन त्याच्या स्वामीसह त्याला दुस्तर संसारसागरातून पार नेते.

Verse 63

शूद्रे समगुणं दानं वैश्ये तद्द्विगुणं स्मृतम् । श्रोत्रिये तच्च साहस्रमनन्तं चाग्निहोत्रिके

शूद्राला दिलेले दान समगुण फल देणारे मानले आहे; वैश्याला दिलेले दान द्विगुण स्मृत आहे. श्रोत्रियाला दिलेले दान सहस्रगुण होते, आणि अग्निहोत्रीला दिलेले दान अनंत फल देणारे सांगितले आहे.

Verse 64

ब्राह्मणातिक्रमो नास्ति नाचरेद्यो व्यवस्थितिम् । ज्वलंतमग्निमुत्सृज्य न हि भस्मनि हूयते

ब्राह्मणाचा अतिक्रम नाही; आणि ठरलेली व्यवस्था लंघू नये. कारण ज्वलंत अग्नी सोडून कोणीही भस्मात आहुती देत नाही.

Verse 65

विद्यातपोभ्यां हीनेन नैव ग्राह्यः प्रतिग्रहः । गृह्णन्प्रदातारमधो नयत्यात्मानमेव च

जो विद्या व तपाने हीन आहे त्याने प्रतिग्रह मुळीच घेऊ नये. कारण घेताना तो दात्यालाही अधोगतीकडे नेतो आणि स्वतःलाही.

Verse 66

तस्माच्छ्रोत्रिय एवार्हो गुणवाञ्छीलवाञ्छुचिः । अव्यंगस्तत्र निर्दोषः पात्राणां परमं स्मृतम्

म्हणून श्रोत्रियच खरा पात्र—गुणवान, शीलवान व शुचिर्भूत; अव्यंग, निर्दोष व निष्कलंक—तोच पात्रांमध्ये परम मानला आहे।

Verse 67

कपालस्थं यथा तोयं श्वदृतौ च यथा पयः । दूषितं स्थानदोषेण वृत्तहीने तथा श्रुतम्

जसे कवटीत ठेवलेले पाणी आणि कुत्र्याच्या कातड्यात ठेवलेले दूध पात्रदोषाने दूषित होते, तसेच वृत्तहीन माणसात असलेले श्रुत (विद्या)ही मलिन होते।

Verse 68

दत्तं पात्रमतिक्रम्य यदपात्रे प्रतिग्रहः । तद्दत्तं गामतिक्रम्य गर्दभस्य गवाह्निकम्

योग्य पात्राला टाळून अयोग्याने दान स्वीकारले, तर ते जणू गाय सोडून गायीचा रोजचा वाटा गाढवाला घालण्यासारखे आहे।

Verse 69

वृत्तं तस्मात्तु संरक्षेद्वित्तमेति गतं पुनः । अक्षीणो वित्ततः क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः

म्हणून सद्वृत्ताचे रक्षण करावे; धन गेले तरी ते पुन्हा येऊ शकते. धनाने क्षीण झालेला खरा क्षीण नाही; पण वृत्ताने क्षीण झाला तर तो निश्चयाने नष्टच.

Verse 70

प्रथमं तु गुरौ दानं दत्त्वा श्रेष्ठमनुक्रमात् । ततोऽन्येषां तु विप्राणां दद्यात्पात्रानुरूपतः

प्रथम विधिपूर्वक गुरूंना श्रेष्ठ दान द्यावे; त्यानंतर इतर विप्रांना त्यांच्या पात्रतेप्रमाणे दान करावे।

Verse 71

गुरौ च दत्तं यद्दानं दत्तं पात्रेषु मानवैः । निष्फलं तद्भवेत्प्रेत्य यात्युताधोगतिं प्रति

जे दान गुरूस द्यावयाचे, तेच मनुष्यांनी इतर पात्रांना दिले तरी, ते मृत्यूनंतर निष्फळ ठरते आणि अधोगतीकडेही नेते.

Verse 72

अवमानं गुरोः कृत्वा कोपयित्वा तु दुर्मतिः । गुर्वमानहतो मूढो न शांतिमधि गच्छति

जो दुर्मती मूढ गुरूचा अपमान करून त्यांना क्रोधित करतो, तो गुरू-अवमानाने आहत होऊन कधीही शांती प्राप्त करत नाही.

Verse 73

गुरोरभावे तत्पुत्रं तद्भार्यां तत्सुतं विना । पुत्रं प्रपौत्रं दौहित्रं ह्यन्यं वा तत्कुलोद्भवम्

गुरू अनुपस्थित असता—गुरूची पत्नी व (अल्प) पुत्र वगळून—त्यांचा पुत्र, किंवा प्रपौत्र, दौहित्र, अथवा त्या कुलात जन्मलेला अन्य कोणी यांचा आश्रय व आदर करावा.

Verse 74

पंचयोजनमध्ये तु श्रूयते स्वगुरुर्यदा । तदा नातिक्रमेद्दानं दद्यात्पात्रेषु मानवः

स्वतःचा गुरू पाच योजनांच्या आत आहे असे कळल्यास, त्याचा हक्क ओलांडून दान करू नये; मनुष्याने विधिपूर्वक पात्रांना दान द्यावे.

Verse 75

यतिश्चेत्प्रार्थयेल्लोभाद्दीयमानं प्रतिग्रहम् । न तस्य देयं विद्वद्भिर्न लोभः शस्यते यतेः

एखादा यती लोभाने दिले जात असलेले दान मागू लागला, तर विद्वानांनी त्याला देऊ नये; कारण यतीचा लोभ कधीही प्रशंसनीय नाही.

Verse 76

धनं प्राप्य यतिर्लोके मौनं ज्ञानं च नाभ्यसेत् । उपभोगं तु दानेन जीवितं ब्रह्मचर्यया

जगात धन मिळवूनही यतीने मौन व ज्ञानाचा अभ्यास केला नाही, तर किमान दानाने भोग पवित्र करावा आणि ब्रह्मचर्याने जीवनाचे रक्षण करावे।

Verse 77

कुले जन्म च दीक्षाभिर्ये गतास्ते नरोत्तमाः । सौभाग्यमाप्नुयाल्लोके नूनं रसविवर्जनात्

सत्कुळात जन्म व दीक्षासंस्कारांनी विभूषित झालेले नरोत्तम जगात सौभाग्य प्राप्त करतात—निश्चितच रस-भोगाच्या त्यागामुळे।

Verse 78

आयुष्मत्यः प्रजाः सर्वा भवन्त्यामिषवर्जनात्

मांसाहाराचा त्याग केल्याने सर्व संतती दीर्घायुषी होते.

Verse 79

चीरवल्कलधृक्त्यक्त्वा वस्त्राण्याभरणानि च । नागाधिपत्यं प्राप्नोति उपवासेन मानवः

चीर-वल्कल व जीर्ण वस्त्रे धारण करून, उत्तम वस्त्रे व अलंकार त्यागून, मनुष्य उपवासाने नागाधिपत्य प्राप्त करतो.

Verse 80

क्रीडते सत्यवाक्येन स्वर्गे वै देवतैः सह । अहिंसया तथाऽरोग्यं दानात्कीर्तिमनुक्रमात्

सत्यवचनाने मनुष्य स्वर्गात देवतांसह क्रीडा करतो; अहिंसेने आरोग्य मिळते; आणि दानाने कीर्ती—कर्मानुसार क्रमाने.

Verse 81

द्विजशुश्रूषया राज्यं द्विजत्वं चातिपुष्कलम् । दिव्यरूपमवाप्नोति देवशुश्रूषया नरः

द्विजांची श्रद्धापूर्वक सेवा केल्याने मनुष्याला राज्य व अत्यंत समृद्ध ब्राह्मणत्व प्राप्त होते; आणि देवांची सेवा केल्याने तो दिव्य रूप प्राप्त करतो।

Verse 82

अन्नदानाद्भवेत्तृप्तिः सर्वकामैरनुत्तमैः । दीपस्य तु प्रदानेन चक्षुष्माञ्जायते नरः

अन्नदानाने तृप्ती प्राप्त होते व सर्वोत्कृष्ट कामनांची सिद्धी मिळते; आणि दीपदानाने मनुष्य चक्षुष्मान्—तेजस्वी दृष्टीसह जन्म घेतो।

Verse 83

तुष्टिर्भवेत्सर्वकालं प्रदानाद्गन्धमाल्ययोः । लवणस्य तु दातारस्तिलानां सर्पिषस्तथा । तेजस्विनोऽपि जायन्ते भोगिनश्चिरजीविनः

गंध व माळ्य दान केल्याने सर्वकाळ तुष्टी मिळते; आणि जे मीठ, तीळ व तूप दान करतात ते तेजस्वी, समृद्ध भोगी व दीर्घायुषी होऊन जन्मतात।

Verse 84

सुचित्रवस्त्राभरणोपधानं दद्यान्नरो यः शयनं द्विजाय । रूपान्वितां पक्ष्मवतीं मनोज्ञां भार्यामरालोपचितां लभेत्सः

जो मनुष्य द्विजाला सुचित्र वस्त्रे, आभूषणे व उपधानासह शय्या दान करतो, त्याला रूपवती, मनोहर, सुंदर पापण्यांची व श्रेष्ठ गुणांनी अलंकृत अशी पत्नी प्राप्त होते।

Verse 207

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे पात्रापात्रविचारवर्णनंनाम सप्तोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम ‘प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य’ अंतर्गत श्राद्धकल्पातील ‘पात्रापात्रविचारवर्णन’ नामक २०७वा अध्याय समाप्त झाला।