Adhyaya 81

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि देवेशं दैत्यसूदनम् । पापघ्नं सर्वजंतूनां प्रभासक्षेत्रवासिनाम्

ईश्वर म्हणाले—मग, हे महादेवि, देवांचा स्वामी दैत्यसूदन यांच्याकडे जावे; तो प्रभासक्षेत्रात वसणाऱ्या सर्व प्राण्यांची पापे नष्ट करणारा आहे.

Verse 2

अनादियुगसंस्थानं सर्व कामप्रदं शुभम् । संसारसागरे घोरे स्थितं नौरिव तारणे

हे अनादि युगांपासून प्रतिष्ठित, शुभ व सर्व कामना देणारे आहे। घोर संसारसागरात हे पार नेणाऱ्या नौकेसारखे स्थित आहे।

Verse 3

अन्ये सर्वेऽपि नश्यंति कल्पांते ब्रह्मणो दिने । एतानि मुक्त्वा देवेशि न्यग्रोधं सप्त कल्पगम

ब्रह्माच्या दिवसाच्या कल्पांती इतर सर्व नष्ट होते. पण, हे देवेशी, हे सर्व सोडून हा न्यग्रोध (वट) सात कल्पांपर्यंत टिकतो.

Verse 4

कल्पवृक्षं तथाऽगारं वैडूर्यं पर्वतोत्तमम् । श्रीदैत्यसूदनं देवं मार्कंडेयं महामुनिम्

कल्पवृक्ष तसेच पवित्र आवास; वैडूर्य हा श्रेष्ठ पर्वत; पूज्य देव श्रीदैत्यसूदन; आणि महामुनी मार्कंडेय—(हे सर्व येथे प्रतिष्ठित आहेत)।

Verse 5

अक्षयाश्चाव्ययाश्चैते सप्तकल्पानि सुन्दरि । देवि किं बहुनोक्तेन वर्णितेन पुनःपुनः

हे सुंदरी, हे सात कल्पांपर्यंत अक्षय व अव्यय आहेत. हे देवी, अधिक बोलून काय—पुन्हा पुन्हा वर्णन करून काय उपयोग?

Verse 6

श्रीदैत्यसूदनाद्देवि नान्यास्ति भुवि देवता । यवाकारं तु तस्यैव क्षेत्रपातकनाशनम्

हे देवी, पृथ्वीवर श्रीदैत्यसूदनाशिवाय अन्य देवता नाही. त्याचाच हा ‘यवाकार’ स्वरूप/परिमाणही क्षेत्रसंबंधी पापांचा नाश करतो.

Verse 7

सेवितं चर्षिभिः सिद्धैर्यक्षविद्याधरोरगैः । तस्य सीमां प्रवक्ष्यामि विष्णुक्षेत्रस्य भामिनि

ऋषी, सिद्ध, यक्ष, विद्याधर व नाग यांनी सेवित-पूजित—हे तेजस्विनी! आता मी त्या विष्णु-क्षेत्राची सीमा सांगतो.

Verse 8

पूर्वे यमेश्वरं यावच्छ्रीसोमेशं तु पश्चिमे । उत्तरे तु विशालाक्षी दक्षिणे सरितां पतिः

पूर्वेस यमेश्वरापर्यंत, पश्चिमेस श्रीसोमेशापर्यंत; उत्तरे विशालाक्षी आणि दक्षिणेस सरितांचा पति—अशी याची पवित्र सीमा आहे.

Verse 9

एतत्क्षेत्रं यवाकारं वैष्णवं पापनाशनम्

हे क्षेत्र यवदाण्यासारख्या आकाराचे, वैष्णवस्वरूप व पापनाशक आहे.

Verse 10

अत्र क्षेत्रे मृता ये तु पापिनोऽपि नरा ध्रुवम् । स्वर्गं गच्छंति ते सर्वे संतः सुकृतिनो यथा

या क्षेत्रात जे पापी नरही मृत्युमुखी पडतात, ते निश्चयाने सर्व स्वर्गास जातात—जसे संत व पुण्यवान जातात.

Verse 11

अत्र दत्तं हुतं जप्तं तपस्तप्तं कृतं हि यत् । तत्सर्वं चाक्षयं प्रोक्तं सप्तकल्पावधि प्रिये

हे प्रिये! येथे जे दान, होम, जप किंवा तप केले जाते—ते सर्व अक्षय म्हटले आहे, सात कल्पांपर्यंत टिकणारे.

Verse 12

तत्रैकमपि यो देवि ब्राह्मणं भोजयिष्यति । विधिना विष्णुमुद्दिश्य कोटिर्भवति भोजिता

हे देवी, तेथे जो कोणी विधिपूर्वक विष्णूला उद्देशून एकाही ब्राह्मणाला भोजन घालतो, त्याचे ते भोजनदान कोटी ब्राह्मणांना भोजन घातल्यासारखे फल देते।

Verse 13

तत्रोपवासं यः कुर्यान्नरो भक्तिसमन्वितः । एकेनैवोपवासेन उपवासायुतं फलम् । चक्रतीर्थे नरः स्नात्वा सोपवासो जितेंद्रियः

तेथे जो मनुष्य भक्तियुक्त होऊन उपवास करतो, तो एका उपवासानेच दहा हजार उपवासांचे फळ मिळवतो। चक्रतीर्थात स्नान करून, उपवासी व जितेंद्रिय होऊन, तो ते श्रेष्ठ पुण्य प्राप्त करतो।

Verse 14

द्वादश्यां कार्त्तिके मासि दद्याद्विप्रेषु कांचनम् । विष्णुं संपूज्य विधिवन्मुच्यते सर्वपातकैः

कार्तिक महिन्यात द्वादशीला ब्राह्मणांना सुवर्ण दान करावे। विधिपूर्वक विष्णूची पूजा केल्याने तो सर्व पापांतून मुक्त होतो।

Verse 15

देव्युवाच । दैत्यसूदननामेति कथं तस्य प्रकीर्तितम् । कस्मिन्काले तु देवेश तन्मे विस्तरतो वद

देवी म्हणाली—त्याचे ‘दैत्यसूदन’ हे नाव कसे प्रसिद्ध झाले? आणि कोणत्या काळी, हे देवेश, ते घडले? मला सविस्तर सांगा।

Verse 16

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं पापनाशनम् । दैत्यसूदनदेवस्य पुरा वृत्तं महोदयम्

ईश्वर म्हणाले—हे देवी, ऐक; मी पापांचा नाश करणारे माहात्म्य सांगतो—दैत्यसूदन देवाचा प्राचीन व परम मंगलमय वृत्तांत।

Verse 17

देवि तस्यैव नामानि कल्पेकल्पे भवंति वै । अनादिनिधनान्येव संभवन्ति पुनःपुनः

हे देवि, त्याच्याच नामांची उत्पत्ती प्रत्येक कल्पात होते; ती अनादि-अनंत असून पुन्हा पुन्हा प्रकट होत राहतात.

Verse 18

पूर्वकल्पे श्रिया वृत्तो वामनस्तु द्वितीयके । वज्रांगस्तु तृतीये वै तुरीये कमलाप्रियः

पूर्वकल्पात तो ‘श्रिया-वृत्त’ म्हणून ओळखला गेला; दुसऱ्यात ‘वामन’; तिसऱ्यात निश्चयच ‘वज्रांग’; आणि चौथ्यात ‘कमलाप्रिय’ (लक्ष्मीप्रिय) म्हणून प्रसिद्ध झाला.

Verse 19

पंचमे दुःखहर्त्ता च षष्ठे तु पुरुषोत्तमः । श्रीदैत्यसूदनो देवः कल्पे वै सप्तमे स्मृतः

पाचव्या कल्पात तो ‘दुःखहर्ता’—दुःख निवारण करणारा—म्हणून स्मरला जातो; सहाव्यात ‘पुरुषोत्तम’; आणि सातव्या कल्पात ‘श्रीदैत्यसूदन’ देव, दैत्यसंहारक, म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 20

तस्यैव नाम चोत्पत्तिं कथयामि यथार्थतः

आता मी त्या नामाची उत्पत्तीही यथार्थपणे सांगतो.

Verse 21

पुरा देवासुरे युद्धे दानवैर्देवकंटकैः । निर्जिता देवताः सर्वे जग्मुस्ते शरणं हरिम् । क्षीरोदवासिनं देवमस्तुवन्प्रणताः स्थिताः

पूर्वी देव-आसुर युद्धात, देवांना काट्यासारखे असलेल्या दानवांनी सर्व देवतांना पराभूत केले. तेव्हा ते सर्व हरिच्या शरणास गेले—क्षीरसागरात वास करणाऱ्या त्या प्रभु देवाकडे—आणि मस्तक नमवून उभे राहून त्याची स्तुती करू लागले.

Verse 22

देवा ऊचुः । जय देव जगन्नाथ दैत्यासुरविमर्द्दन । वाराहरूपमास्थाय उद्धृता वसुधा त्वया

देव म्हणाले— जय जय, हे देव जगन्नाथ, दैत्य‑असुरांचा मर्दनकर्ता! वराहरूप धारण करून तू वसुधेला उचलून उद्धरिले आहेस।

Verse 23

उद्धृता मत्स्यरूपेण वेदा उदधिमध्यतः । कूर्मरूपी तथा भूत्वा क्षीरोदार्णवमंथनम्

मत्स्यरूपाने तू समुद्राच्या मध्यातून वेदांचा उद्धार केला; आणि कूर्मरूप होऊन क्षीरसागरमंथन तू धारण केलेस।

Verse 24

कृत्वा त्वया जगन्नाथ उद्धृता श्रीर्नमो ऽस्तु ते । श्रीपतिः श्रीधरो देव आर्त्तानामर्तिनाशनः

हे जगन्नाथ, तुझ्या कृत्याने श्री (लक्ष्मी/समृद्धी) प्रकट होऊन उद्धरली— तुला नमस्कार असो। हे देव, तू श्रीपति, श्रीधर, आणि आर्तांचे दुःख नाश करणारा आहेस।

Verse 25

बलिर्वामनरूपेण त्वया बद्धोऽसुरारिणा । हिरण्याक्षो महादैत्यो हिरण्यकशिपुर्हतः

वामनरूप धारण करून, हे असुरशत्रू, तू बलिला बांधलेस। महादैत्य हिरण्याक्ष मारला गेला आणि हिरण्यकशिपूही निहत झाला।

Verse 26

नारसिंहेन रूपेण अन्तरिक्षे धृतस्त्वया । देवमूल महादेव उद्धृतं भुवनं त्वया

नरसिंहरूपाने तू अंतरिक्षात जगत धारण केलेस। हे महादेव, देवांचा मूलाधार, तुझ्यामुळेच भुवन उचलले व स्थिर ठेवले गेले।

Verse 27

त्वया विना जगन्नाथ भुवनं निष्प्रभी कृतम् । सूर्येणेव तु विक्रान्तं तमोभिरिव दानवैः

हे जगन्नाथा! तुझ्याविना हे जग निस्तेज झाले आहे. ज्याप्रमाणे अंधाराने सूर्याला झाकून टाकावे, त्याप्रमाणे दानवांनी या जगाला ग्रासले आहे.

Verse 28

श्रुत्वा स्तोत्रमिदं देवि विष्णुः कमललोचनः । उवाच देवान्ब्रह्माद्यान्क्षीरोदार्णव बोधितः

हे देवी! हे स्तोत्र ऐकून, क्षीरसागरात जागे झालेल्या कमलनयन विष्णूंनी ब्रह्मदेवांसह इतर देवांना सांगितले.

Verse 29

भयं त्यजध्वं वै देवा दानवान्प्रति सर्वथा । अचिरेणैव कालेन घातयिष्यामि दानवान्

हे देवांनो! तुम्ही दानवांची भीती पूर्णपणे सोडून द्या. मी अगदी थोड्याच वेळात त्या दानवांचा नाश करीन.

Verse 30

एवमुक्त्वाथ तैः सार्द्धमा जगाम जनार्द्दनः । दानवान्घातयामास स चक्रेण पृथक्पृथक्

असे बोलून जनार्दन (विष्णू) त्यांच्यासह निघाले. त्यांनी आपल्या सुदर्शन चक्राने एकेक करून दानवांचा वध केला.

Verse 31

भयार्त्ता दानवाः सर्वे पलायनपरायणाः । प्रभासं क्षेत्रमासाद्य समुद्राभिमुखा भवन्

भयाने व्याकुळ झालेले सर्व दानव पळून जाऊ लागले. ते प्रभास क्षेत्रात पोहोचून समुद्राच्या दिशेने वळले.

Verse 32

नश्यमानास्ततो दृष्ट्वा दैत्यान्दैत्यविनाशनम् । संजघ्ने तान्स चक्रेण निःशेषान्सर्वदानवान्

दैत्य नष्ट होताना पाहून दैत्यविनाशक देवाने चक्राने त्यांना संहारले; एकही दानव शिल्लक राहिला नाही।

Verse 33

हतेषु सर्वदैत्येषु देवब्राह्मणतापसैः । कल्याणमभवत्तत्र जगत्स्वस्थमनाकुलम्

सर्व दैत्य मारले गेल्यावर देव, ब्राह्मण व तपस्वी यांच्यासाठी तेथे कल्याण झाले; जगत् स्वस्थ, स्थिर व निराकुळ झाले।

Verse 34

तत्प्रभृत्येव देवस्य दैत्यसूदननाम तत् । एतन्माहात्म्यमतुलं कथितं तव सुन्दरि । दैत्यसूदनदेवस्य महाभाग्यं महोदयम्

त्या वेळेपासूनच त्या देवाचे ‘दैत्यसूदन’ हे नाव प्रसिद्ध झाले। हे सुंदरी, मी तुला हे अतुल माहात्म्य सांगितले—दैत्यसूदन देवाचे महाभाग्य व महोदय।

Verse 35

तं दृष्ट्वा न जडो नांधो न दरिद्रो न दुःखितः । जायते सप्त जन्मानि सत्यंसत्यं वरानने

त्याचे दर्शन झाल्यावर सात जन्मांपर्यंत कोणी जडबुद्धी, आंधळा, दरिद्री किंवा दुःखी होऊन जन्मत नाही. हे वरानने, हे सत्यच सत्य आहे.

Verse 36

श्रवणद्वादशीं पुण्यां रोहिण्यां चाष्टमीं शुभाम् । शयनोत्थापनीं चैव नरः कृत्वा प्रयत्नतः

जो पुरुष प्रयत्नपूर्वक पुण्य श्रवण-द्वादशी, शुभ रोहिणी-अष्टमी आणि शयनोत्थापनी व्रत करतो…

Verse 37

एकैकेनोप वासेन उपवासायुतं फलम् । लभते नात्र सन्देहो दैत्यसूदनसन्निधौ

एकेक उपवासाने दहा हजार उपवासांचे फळ मिळते—यात संशय नाही—दैत्यसूदनाच्या सान्निध्यात।

Verse 38

चण्डालः श्वपचो वापि तिर्यग्योनिगतोऽपि वा । प्राणत्यागे कृते तस्मिन्नाच्युतं लोकमाप्नुयात्

चांडाळ असो, श्वपच असो, किंवा तिर्यक्-योनीत जन्मलेला असो—त्या पवित्र स्थानी प्राणत्याग केल्यास तो अच्युत (विष्णू) यांचे अविनाशी लोक प्राप्त करतो।

Verse 39

कार्तिक्यां चैव वैशाख्यां मासमेकमुपोषयेत् । दैत्यसूदनमध्यस्थः सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः

कार्तिक व तसेच वैशाख या महिन्यांत एक पूर्ण महिना उपवास करावा—दैत्यसूदनाच्या सान्निध्यात राहून, सम्यक् श्रद्धायुक्त होऊन।

Verse 40

एकैकेनोपवासेन कोटिकोटि पृथक्पृथक् । लभते तत्फलं सर्वं विष्णुक्षेत्रप्रभावतः

तेथे एकेक उपवासाने कोटी-कोटी प्रमाणे, वेगवेगळे सर्व फळ मिळते—हे सर्व विष्णुक्षेत्राच्या प्रभावामुळे आहे।

Verse 41

दीपं ददाति यस्तत्र मासं वा पक्षमेव वा । एकैक दीपदानेन कोटिदीपफलं लभेत्

जो तेथे दीपदान करतो—महिना भर असो वा केवळ पंधरवडा—तो प्रत्येक एका दीपदाने कोटी दीपदानाचे फळ मिळवतो।

Verse 42

पंचामृतेन संस्नाप्य देवदेवं चतुर्भुजम् । एकादश्यां निराहारः पूजयित्वाऽच्युतो भवेत्

पंचामृताने देवदेव चतुर्भुज भगवंतास स्नान घालून, एकादशीस पूर्ण निराहार राहून त्याची पूजा केली असता तो अच्युत-भावास प्राप्त होतो।

Verse 43

चातुर्मास्यं विधानेन दैत्यसूदनसन्निधौ । नियमेन क्षिपेद्यस्तु तस्य तुष्यति केशवः

जो विधिपूर्वक दैत्यसूदनाच्या सान्निध्यात चातुर्मास्य-व्रत पाळतो आणि नियम-संयमाने तो काळ व्यतीत करतो, त्याच्यावर केशव प्रसन्न होतात।

Verse 44

अन्यक्षेत्रेषु यत्कृत्वा चातुर्मास्यानि कोटिशः । तत्फलं लभते सर्वं दैत्यसूदनदर्शनात्

इतर क्षेत्रांत कोट्यवधी चातुर्मास्य-व्रत केल्याने जे फळ मिळते, ते सर्व फळ येथे दैत्यसूदनाच्या दर्शनमात्राने मिळते।

Verse 45

ब्रह्माण्डं सकलं दत्त्वा यत्पुण्यफलमाप्नुयात् । तत्पुण्यं लभते सर्वं दैत्यसूदनदर्शनात्

संपूर्ण ब्रह्मांड दान दिल्याने जे पुण्यफळ मिळते, ते सर्व पुण्य येथे दैत्यसूदनाच्या दर्शनानेच प्राप्त होते।

Verse 46

एकादश्यां तु यस्तत्र कुरुते जागरं नरः । गीतनृत्यैस्तथा वाद्यैः प्रेक्षणीयैस्तथाविधैः । स याति वैष्णवं लोकं यं गत्वा न निवर्त्तते

जो मनुष्य तेथे एकादशीला जागरण करतो—भजन-कीर्तन, नृत्य, वाद्य आणि अशा पवित्र उपासनेने—तो वैष्णव लोकास जातो; तेथे गेल्यावर पुनः परत येत नाही।

Verse 47

हत्याऽयुतानीह सुसंचितानि स्तेयानि रुक्मस्य न सन्ति संख्या । निहंति केनापि पुरा कृतानि सर्वाणि भद्रा निशि जागरेण

हे भद्रे! येथे सुसंचित दहा हजार हत्या-पापेही, तसेच सुवर्णचोरीची असंख्य पापेही—पूर्वी केलेली सर्व पापे—रात्रि-जागरणाने जणू कोणत्या अद्भुत शक्तीने नष्ट होतात।

Verse 48

मार्गा न ते प्रेतपुरी न दूता वनं च तत्खेचरखड्गपत्रम् । स्वप्ने न पश्यंति च ते मनुष्या येषां गता जागरणेन भद्रा

हे भद्रे! ज्यांचे रात्रि-जागरण सिद्ध झाले आहे, त्यांच्यासाठी प्रेतपुरीचे मार्ग उरत नाहीत; ना यमदूत, ना खड्गपत्र-वन. असे मनुष्य ते भय स्वप्नातही पाहत नाहीत।

Verse 49

कन्यासहस्रं विधिवद्ददाति रत्नैरलंकृत्य स्वधर्मबुद्ध्या । गवां सहस्रं कुरुजांगले तु तेषां परं जागरणेन विष्णोः

कोणी स्वधर्मबुद्धीने विधिपूर्वक रत्नांनी अलंकृत हजार कन्यांचे दान करील, किंवा कुरुजांगलात हजार गायींचे दान करील—तरीही विष्णूच्या रात्रि-जागरणाचे फळ त्या दानांपेक्षा श्रेष्ठ सांगितले आहे।

Verse 50

कृत्वा चैवोपवासं च योऽश्नाति द्वादशीदिने । नैवेद्यं तुलसीमिश्रं हत्याकोटिविनाशनम्

जो प्रथम उपवास करतो आणि मग द्वादशीच्या दिवशी तुळशीमिश्रित नैवेद्याचे भोजन करतो, त्या आचरणाने कोटी कोटी हत्या-समान महापापांचाही नाश होतो।

Verse 51

इति ते कथितं देवि माहात्म्यं पापनाशनम् । दैत्यसूदनदेवस्य किमन्यत्परिपृच्छसि

हे देवि! अशा प्रकारे दैत्यसूदन भगवानांचे पाप-नाशक माहात्म्य तुला सांगितले. आता तू आणखी काय विचारू इच्छितेस?

Verse 52

पीतवस्त्राणि देवस्य गां हिरण्यं च दापयेत् । स्नात्वा चक्रवरे तीर्थे मुच्यते सर्वपातकात्

देवाला पिवळी वस्त्रे अर्पण करावीत आणि गाय व सुवर्ण दान द्यावे। श्रेष्ठ चक्रतीर्थात स्नान केल्याने सर्व पापांतून मुक्ती मिळते।

Verse 81

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमेप्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये श्रीदैत्यसूदनमाहात्म्यवर्णनंनामैकाशीतितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीति-साहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डातील प्रथम ‘प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य’ मध्ये ‘श्रीदैत्यसूदनमाहात्म्यवर्णन’ नावाचा एक्याऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला।