Adhyaya 40
या अध्यायात शिव–देवी संवादातून भीमेश्वर लिंगाची उत्पत्ती, नामकरण आणि पुण्यफल सांगितले आहे. ईश्वर देवीला प्रभास क्षेत्रात केदारेश्वराजवळ असलेल्या अत्यंत प्रभावी लिंगाचे दर्शन घडवितात—जे श्वेतकेतूने प्रतिष्ठापित केले आणि पूर्वी भीमानेही पूजिले होते. तीर्थफळ व उत्तम परलोकगती इच्छिणाऱ्यांसाठी तेथे विधिपूर्वक पूजा, दुग्धाभिषेक इत्यादी क्रमांचे महत्त्व वर्णिले आहे. देवी विचारते—श्वेतकेतूचे लिंग कसे प्रसिद्ध झाले आणि त्याला भीमेश्वर हे नाव का पडले? ईश्वर सांगतात की त्रेतायुगात राजर्षी श्वेतकेतूने प्रभासच्या पवित्र समुद्रकिनारी अनेक वर्षे ऋतूनुसार कठोर तप केले. शिव प्रसन्न होऊन वर देतात; श्वेतकेतू अचल भक्ती व त्या स्थानी शिवाचा नित्य निवास मागतो, शिव मान्यता देतात आणि लिंग ‘श्वेतकेत्वीश्वर’ म्हणून ख्यात होते. कलियुगात तीर्थयात्रेत भीमसेन भावांसह येऊन त्या लिंगाची पूजा करतो; तेव्हापासून ते ‘भीमेश/भीमेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध होते. शेवटी असे म्हटले आहे की केवळ दर्शन आणि एकदा श्रद्धेने नमस्कार केल्यानेही अनेक जन्मांचे पाप नष्ट होते.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि श्वेतकेतुप्रतिष्ठितम् । लिंगं महाप्रभावं तु भीमेनाराधितं पुरा
ईश्वर म्हणाले—मग, हे महादेवी, श्वेतकेतूने प्रतिष्ठित केलेल्या त्या महाप्रभावी लिंगाकडे जावे; ज्याची प्राचीनकाळी भीमाने आराधना केली होती।
Verse 2
केदारेश्वरसांनिध्ये नातिदूरे व्यवस्थितम् । पूजयते त्तद्विधानेन क्षीरस्नानादिभिः क्रमात् । यात्राफलमभिप्रेप्सुः प्रेत्य स्वर्गफलाय वै
केदारेश्वराच्या सान्निध्यात, फार दूर नाही असे ते लिंग स्थित आहे. क्षीरस्नान इत्यादी क्रमाने विधिपूर्वक त्याची पूजा करावी. यात्राफळाची इच्छा करणारा देहांतानंतर स्वर्गफळ प्राप्त करतो.
Verse 3
देव्युवाच । श्वेतकेतोस्तु यद्देव लिंगं प्रोक्तं त्वया मम । तस्य जातं कथं देव नाम भीमेश्वरेति च
देवी म्हणाली—हे देव! आपण मला श्वेतकेतूचे जे लिंग सांगितले, ते कसे प्रकट झाले, प्रभो? आणि त्याला ‘भीमेश्वर’ हे नाव कसे प्राप्त झाले?
Verse 4
कथं विनिर्मितं पूर्वं तस्मिन्दृष्टे तु किं फलम्
ते पूर्वी कसे निर्माण झाले? आणि तेथे केवळ दर्शन केल्याने कोणते फळ मिळते?
Verse 5
ईश्वर उवाच । आसीत्त्रेतायुगे पूर्वं राजा स्वायंभुवेंतरे । श्वेतकेतुरिति ख्यातो राजर्षिः सुमहातपाः
ईश्वर म्हणाले—पूर्वी त्रेतायुगात, स्वायंभुव मन्वंतरात, श्वेतकेतू नावाने प्रसिद्ध असा एक राजा होता—अतिमहान तपस्वी राजर्षी।
Verse 6
स प्रभासं समागत्य प्रतिष्ठाप्य महे श्वरम् । तपस्तेपे सुविपुलं सागरस्य तटे शुभे
तो प्रभासास येऊन महेश्वराची प्रतिष्ठापना करून, सागराच्या शुभ तटी अत्यंत विपुल तप करू लागला.
Verse 7
पंचाग्निसाधको ग्रीष्मे वर्षास्वाकाशगस्तथा । हेमंते जलमध्यस्थो नव वर्षाणि पंच च
ग्रीष्मात त्याने पंचाग्नि-व्रत केले, वर्षाकाळी उघड्या आकाशाखाली निरावरण राहिला. हेमंतात जलामध्ये उभा राहिला—अशा रीतीने एकूण चौदा वर्षे तप केले.
Verse 8
ततश्चतुर्द्दशे देवि तपसा नियमेन च । तुष्टेनोक्तो मया देवि वरं वरय सुव्रत
मग, हे देवि, चौदाव्या वर्षी त्याच्या तपस्या व नियमांनी प्रसन्न होऊन मी त्याला म्हणालो—“हे सुव्रते, वर माग.”
Verse 9
श्वेतकेतुरथोवाच भक्तिं देहि सुनिश्चलाम् । स्थानेऽस्मिन्स्थीयतां देव यदि तुष्टोऽसि मे प्रभो
श्वेतकेतू म्हणाला—“मला अढळ भक्ती द्या. आणि हे प्रभो, तुम्ही माझ्यावर प्रसन्न असाल तर या स्थानीच अधिष्ठान करा.”
Verse 10
एवमस्त्वित्यथोक्त्वाऽहं तस्यांतर्द्धानमागतः । ततः कालांतरेऽतीते श्वेतकेतुर्महाप्रभः
मी “एवमस्तु” असे म्हणताच त्याच्या दृष्टीआड अंतर्धान पावलो. नंतर काळ लोटल्यावर तो महाप्रभ श्वेतकेतू…
Verse 11
समाराध्य त्विदं लिंगं प्राप्तः स्थानं महोदयम् । ततो जातं नाम तस्य श्वेतकेत्वीश्वरं श्रुतम्
या लिंगाची विधिपूर्वक आराधना करून त्याने महोदय पद प्राप्त केले. म्हणून याचे नाव ‘श्वेतकेत्वीश्वर’ असे प्रसिद्ध झाले.
Verse 12
अग्नितीर्थे महापुण्ये सर्वपातकनाशने । ततः कलियुगे प्राप्ते भ्रातृभिश्च समन्वितः
अग्नितीर्थात—जे महापुण्यदायक व सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे—तेथे, नंतर कलियुग प्राप्त झाल्यावर, तो आपल्या बंधूं सहित प्रकट झाला।
Verse 13
तीर्थयात्राप्रसंगेन यदा प्रभासमागतः । भीमसेनो महाबाहुर्वायुपुत्रो ममांशजः
तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने जेव्हा महाबाहु भीमसेन—वायुपुत्र व माझ्या अंशातून उत्पन्न—प्रभासास आला।
Verse 14
तल्लिंगं पूजयामास कृत्वा जागेश्वरं निजम् । मत्वा तीर्थं महापुण्यं सागरस्य समीपतः
त्याने त्या लिंगाची पूजा केली व त्यास आपले ‘जागेश्वर’ म्हणून प्रतिष्ठापित केले, समुद्राजवळील त्या तीर्थास महापुण्यदायक मानून।
Verse 15
तदा प्रभृति भीमेशं पुनर्नामाऽभवच्छुभम् । दृष्टमात्रेण तेनैव सकृल्लिंगेन भामिनि
त्या वेळेपासून त्याचे शुभ नाव ‘भीमेश’ असे झाले; हे भामिनि, त्या लिंगाचे केवळ एकदा दर्शन घेतल्यानेच…
Verse 16
अन्यजन्मकृतान्येव पापानि सुबहून्यपि । नाशमायांति सर्वाणि तथैवामुष्मिकाणि तु
इतर जन्मांत केलेली कितीही पापे असोत, ती सर्व नष्ट होतात; तसेच परलोकसंबंधी पापेही क्षय पावतात।
Verse 40
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये भीमेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम चत्वारिंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एक्याऐंशीसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम ‘प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य’ मध्ये ‘भीमेश्वरमाहात्म्यवर्णन’ नावाचा चाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।