Adhyaya 290
हा अध्याय शिव–देवी संवादरूप आहे. शिव प्रभासक्षेत्री न्यंकुमती नदीकाठी असलेल्या एका श्रेष्ठ स्थळाचे वर्णन करतात, जिथे पूर्वी कुबेराने ‘धनद’ पद प्राप्त केले. देवी विचारते—एक ब्राह्मण चोरीसारख्या वृत्तीत पडूनही पुढे कुबेर कसा होतो? तेव्हा शिव देवशर्मा नावाच्या ब्राह्मणाची पूर्वकथा सांगतात—गृहकर्मात गुंतून तो लोभाने धनशोधासाठी घर सोडतो; त्याची पत्नी चंचल-नीतीची दाखवली आहे. त्यांचा दुह्सह नावाचा पुत्र प्रतिकूल परिस्थितीत जन्मून पुढे व्यसन-दोषांनी ग्रस्त होऊन समाजत्यागाचा बळी ठरतो. दुह्सह शिवमंदिरात चोरीसाठी जातो; पण जवळजवळ विझलेल्या दिवा-वातीच्या प्रसंगात नकळत ‘दीपसेवा’सारखे पुण्य घडते. मंदिरसेवक त्याला पाहतो; तो भयाने पळतो आणि शेवटी रक्षकांच्या हातून हिंसक मृत्यू पावतो. पुढे तो गांधारात सुदुर्मुख नावाचा कुख्यात राजा म्हणून जन्मतो; अधर्मात असूनही कुलपरंपरेच्या लिंगाची अमंत्रक, सवयीची पूजा करीत राहतो आणि वारंवार दीपदान करतो. शिकारीदरम्यान पूर्वसंस्काराने तो प्रभासात येतो, न्यंकुमती तीरावर युद्धात मारला जातो; शिवपूजेच्या प्रभावाने त्याची पापे नष्ट झाल्याचे वर्णन आहे. त्यानंतर तो तेजस्वी वैश्रवण (कुबेर) म्हणून जन्म घेऊन न्यंकुमतीजवळ लिंगप्रतिष्ठा करतो व महादेवाची विस्तृत स्तुती करतो. शिव प्रकट होऊन त्याला सख्य, दिक्पालपद आणि धनाधिपत्य अशी वरदाने देतात व ते स्थान ‘कुबेरनगर’ म्हणून प्रसिद्ध होईल असे सांगतात. पश्चिमेस स्थापित लिंग ‘सोमनाथ’ (येथे उमानाथाशी संबंधित) म्हणून स्मरणात राहते. फलश्रुतीत—श्रीपंचमीला विधिपूर्वक पूजा केल्यास सात पिढ्यांपर्यंत स्थिर लक्ष्मी प्राप्त होते असे म्हटले आहे।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि कुबेरस्थानमुत्तमम् । यत्र सिद्धः पुरा देवि कुबेरो धनदोऽभवत्
ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी! त्यानंतर कुबेराच्या उत्तम स्थानास जावे; हे देवी, जिथे पूर्वी कुबेर सिद्ध होऊन धनद—धन देणारा—झाला होता.
Verse 2
ब्राह्मणश्चौररूपेण तत्र स्थानेऽवसत्पुरा । स च मे भक्तियोगेन पुरा वै धनदः कृतः
त्या स्थानी पूर्वी एक ब्राह्मण चोराच्या रूपाने राहात असे; आणि तो माझ्या भक्तियोगाने पूर्वीच धनद करण्यात आला होता.
Verse 3
देव्युवाच । कथं स ब्राह्मणो भूत्वा चौररूपो नराधमः । तन्मे कथय देवेश धनदः स यथाऽभवत्
देवी म्हणाली—तो ब्राह्मण असूनही चोररूप नराधम कसा झाला? हे देवेश, तो धनद कसा झाला ते मला सांगा.
Verse 4
ईश्वर उवाच । तस्मिन्नर्थे महादेवि यद्वृत्तं चौत्तमेंऽतरे । कथयिष्यामि तत्सर्वं शिवमाहात्म्यसूचकम्
ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी! त्या विषयासंबंधी आणि त्या उत्तम प्रसंगी जे घडले, ते सर्व मी सांगीन; ते शिवमाहात्म्य सूचित करणारे आहे।
Verse 5
कश्चिदासीद्द्विजो देवि देवशर्मेति विश्रुतः । प्रभासक्षेत्रनिलयो न्यंकुमत्यास्तटेऽवसत्
हे देवी! देवशर्मा नावाने प्रसिद्ध असा एक द्विज होता. तो प्रभासक्षेत्री वसत असे आणि न्यंकुमती नदीच्या तीरावर राहात असे।
Verse 6
पुत्रक्षेत्रकलत्रादिव्यापारैकरतः सदा । विहायाथ स गार्हस्थ्यं धनार्थं लोभ मोहितः । प्रचचार महीमेतां सग्रामनगरांतराम्
तो नेहमी पुत्र, क्षेत्र, पत्नी इत्यादी व्यवहारांतच गुंतलेला असे. नंतर धनलोभाने मोहित होऊन त्याने गृहस्थधर्म सोडला आणि गावोगाव, नगरानगरांत फिरत या भूमीवर भटकू लागला।
Verse 7
भार्या तस्य विलोलाक्षी तस्य गेहाद्विनिर्गता । स्वच्छंदचारिणी नित्यं नित्यं चानंगमोहिता
त्याची पत्नी चंचलनेत्री होती; ती त्याच्या घरातून निघून गेली. स्वेच्छेने वागणारी ती नेहमीच, पुन्हा पुन्हा, काममोहाने ग्रासलेली असे।
Verse 8
तस्यां कदाचित्पुत्रस्तु शूद्राज्जातो विधेर्वशात् । दुष्टात्माऽतीव निर्मुक्तो नाम्ना दुःसह इत्यतः
तिच्यापासून कधीतरी विधीच्या वशाने एका शूद्रापासून पुत्र झाला. तो दुष्टस्वभावाचा व अत्यंत उच्छृंखल होता; म्हणून त्याचे नाव ‘दुःसह’ असे पडले।
Verse 9
सोऽथ कालेन महता नामकर्मप्रवर्तितः । व्यसनोपहतः पापस्त्यक्तो बन्धुजनैस्तथा
मग बराच काळ गेल्यावर तो आपल्या नाव-कर्मांत प्रवृत्त झाला. व्यसनांनी ग्रासलेला पापी असा तो, आणि बंधुजनांनीही त्याला टाकून दिले.
Verse 10
पूजोपकरणं द्रव्यं स कस्मिंश्चिच्छिवालये । बहुदोषामुखे दृष्ट्वा हर्तुकामोऽविशत्ततः
एका शिवालयात त्याने पूजेचे द्रव्य व उपकरणे उघडी पडलेली, अनेक दोषांच्या तोंडात सापडतील अशी पाहिली. ती चोरण्याच्या इच्छेने तो आत शिरला.
Verse 11
यावद्दीपो गतप्रायो वर्त्तिच्छेदोऽभवत्किल । तावत्तेन दशा दत्ता द्रव्यान्वेषणकारणात्
दीप जवळजवळ विझत आला आणि वात कापली गेली, त्याच क्षणी द्रव्य शोधण्याच्या हेतूने तो आघाताने कोसळला.
Verse 12
प्रबुद्धश्चोत्थितस्तत्र देवपूजाकरो नरः । कोऽयं कोयमिति प्रोच्चैर्व्याहरत्परिघायुधः
तेथे देवपूजा करणारा पुरुष जागा होऊन उठून उभा राहिला. परिघासारखे शस्त्र हातात घेऊन तो मोठ्याने म्हणाला—“कोण आहे? कोण आहे?”
Verse 13
स च प्राणभयान्नष्टः शूद्रजश्चापि मूढधीः । विनिन्दन्नात्मनो जन्म कर्म चापि सुदुःखित
तो प्राणभयाने पळून गेला. शूद्रजन्माचा व मंदबुद्धी असा तो, आपल्या जन्माची व कर्मांची निंदा करीत, अतिशय दुःखाने व्याकुळ झाला.
Verse 14
पुरपालैर्हतोऽवन्यां मृतः कालादभूच्च सः । गंधारविषये राजा ख्यातो नाम्ना सुदुर्मुखः
नगररक्षकांनी अरण्यात मारल्याने तो कालक्रमाने मृत झाला. पुढे तो गंधार देशात राजा झाला आणि ‘सुदुर्मुख’ या नावाने प्रसिद्ध झाला.
Verse 15
गीतवाद्यरतस्तत्र वेश्यासु निरतो भृशम् । प्रजोपद्रवकृन्मूर्खः सर्वधर्मबहिष्कृतः
तेथे तो गीत-वाद्यात आसक्त झाला आणि वेश्यांमध्ये अत्यंत गुंतला. प्रजेला त्रास देणारा तो मूर्ख सर्व धर्मांपासून बहिष्कृत होता.
Verse 16
किन्त्वर्चयन्सदैवासौ लिंगं राज्यक्रमागतम् । पुष्पस्रग्धूपनैवेद्यगंधादिभिरमन्त्रवत्
तरीही तो राजपरंपरेने आलेल्या लिंगाची सदैव पूजा करी. पुष्प, माळा, धूप, नैवेद्य, गंध इत्यादी अर्पण करी—परंतु मंत्रांशिवाय.
Verse 17
मुख्येषु च सदा काले देवतायतनेषु च । दद्यात्स बहुलान्दीपान्वर्तिभिश्च समुज्ज्वलान्
आणि मुख्य मुख्य काळी तसेच देवालयांत तो नेहमी अनेक दिवे देई; ते वातींनी उजळून तेजस्वीपणे प्रज्वलित असत.
Verse 18
कदाचिन्मृगयासक्तो बभ्राम स च वीर्यवान् । प्रभास क्षेत्रमागात्य पूर्वसंस्कारभावितः
एकदा शिकारास आसक्त तो पराक्रमी इकडे तिकडे भटकत, पूर्वसंस्कारांच्या प्रेरणेने प्रभास-क्षेत्रात येऊन पोहोचला.
Verse 19
परैरभिहतो युद्धे न्यंकुमत्यास्तटे शुभे । शिवपूजाविधानेन विध्वस्ताशेषपातकः
न्यंकुमतीच्या शुभ तीरावर युद्धात परांकडून आघात होऊनही, शिवपूजेच्या विधीच्या प्रभावाने त्याची सर्व पापे नष्ट झाली।
Verse 20
ततो विश्रवसश्चासौ पुत्रोऽभूद्भुवि विश्रुतः । यः स एव महातेजाः सर्वयज्ञाधिपो बली
त्यानंतर तो पृथ्वीवर विश्रवसाचा विख्यात पुत्र झाला—तोच महातेजस्वी, बलवान, सर्व यज्ञांचा अधिपती।
Verse 21
कुबेर इति धर्मात्मा श्रुतशीलसमन्वितः । लिंगं प्रतिष्ठयामास न्यंकुमत्याश्च पूर्वतः
धर्मात्मा, श्रुत-शीलयुक्त, ‘कुबेर’ म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या त्याने न्यंकुमतीच्या पूर्वेस एक लिंग प्रतिष्ठित केले।
Verse 22
कौबेरात्पश्चिमे भागे सोमनाथेति विश्रुतम् । संपूज्य च यथेशानं न्यंकुमत्यास्तटे शुभे । स्तोत्रेणानेन चास्तौषीद्भक्त्या तं सर्वकामदम्
कौबेराच्या पश्चिम भागात ‘सोमनाथ’ म्हणून प्रसिद्ध स्थान आहे. तेथे न्यंकुमतीच्या शुभ तीरावर यथोचित ईशानाची पूजा करून, या स्तोत्राने भक्तिभावाने सर्वकामद प्रभूची स्तुती केली।
Verse 23
मूर्तिः क्वापि महेश्वरस्य महती यज्ञस्य मूलोदया तुम्बी तुंगफलावती च शतशो ब्रह्माण्डकोटिस्तथा । यन्मानं न पितामहो न च हरिर्ब्रह्माण्डमध्यस्थितो जानात्यन्यसुरेषु का च गणना सा संततं वोऽवतात्
कुठेतरी महेश्वराची एक महान मूर्ती आहे—यज्ञाचा आद्य उगम—उंच फळांनी भारलेली तुम्बी-वल्ली जशी, तसेच शेकडो कोटी ब्रह्मांडांसमान. तिचे माप ना पितामह ब्रह्मा जाणतो, ना ब्रह्मांडाच्या मध्यभागी स्थित हरि विष्णू; मग इतर देवांची गणना काय? तो परमस्वरूप तुम्हांला सदैव रक्षो।
Verse 24
नमाम्यहं देवमजं पुराणमु पेन्द्रमिन्द्रावरराजजुष्टम् । शशांकसूर्याग्निसमाननेत्रं वृषेन्द्रचिह्नं प्रलयादिहेतुम्
मी त्या देवाला नमस्कार करतो—जो अजन्मा, पुरातन आदिदेव आहे; ज्याची उपेंद्र व देवांचा राजा इंद्रही उपासना करतात; ज्याचे नेत्र चंद्र, सूर्य व अग्नीप्रमाणे आहेत; ज्याचे वृषभचिन्ह आहे; जो प्रलय व आद्य आरंभाचा हेतु आहे।
Verse 25
सर्वेश्वरैकत्रिबलैकबन्धुं योगाधिगम्यं जगतोऽधिवासम् । तं विस्मयाधारमनंतशक्तिं ज्ञानोद्भवं धैर्यगुणाधिकं च
मी त्याला नमस्कार करतो—जो एकमेव सर्वेश्वर आहे, त्रिभुवनाचा एकमेव बंधु व आश्रय आहे; जो योगाने प्राप्त होतो; जो जगताचा अंतर्यामी अधिवास आहे; जो विस्मयाचा आधार, अनंत शक्तिमान, शुद्ध ज्ञानातून उद्भवलेला आणि धैर्यगुणांनी समृद्ध आहे।
Verse 26
पिनाकपाशांकुशशूलहस्तं कपर्दिनं मेघसमानघोषम् । सकालकण्ठं स्फटिकावभासं नमामि शंभुं भुवनैकनाथम्
मी भुवनांचा एकमेव नाथ शंभूला नमस्कार करतो—ज्याच्या हातात पिनाक, पाश, अंकुश व शूल आहेत; जो जटाधारी आहे; ज्याचा नाद मेघगर्जनेसारखा आहे; ज्याचा कंठ कालचिन्हयुक्त आहे; आणि ज्याची प्रभा स्फटिकासारखी निर्मळ आहे।
Verse 27
कपालिनं मालिनमादिदेवं जटाधरं भीमभुजंगहारम् । प्रभासितारं च सहस्रमूर्तिं सहस्रशीर्षं पुरुषं विशिष्टम्
मी कपालधारी, मालाधारी आदिदेवाला नमस्कार करतो; जो जटाधर आहे, ज्याच्या गळ्यात भीषण सर्पहार आहे; जो प्रकाशक आहे—सहस्र मूर्ती, सहस्र शिर असलेला—तो विशिष्ट परम पुरुष आहे।
Verse 28
यदक्षरं निर्गुणमप्रमेयं सज्योतिरेकं प्रवदंति संतः । दूरंगमं वेद्यमनिंद्यवन्द्यं सर्वेषु हृत्स्थं परमं पवित्रम्
त्या अक्षर तत्त्वाला—जो निर्गुण, अप्रमेय आहे—संत एकमेव ज्योतीस्वरूप म्हणतात; जो दूरगामी असूनही ज्ञेय आहे; जो निर्दोष व वंदनीय आहे; जो सर्वांच्या हृदयात स्थित आहे; आणि जो परम पावन करणारा आहे।
Verse 29
तेजोनिभं बालमृगांकमौलिं नमामि रुद्रं स्फुरदुग्रवक्त्रम् । कालेन्धनं कामदमस्तसंगं धर्मासनस्थं प्रकृतिद्वयस्थम्
तेजासारखा दीप्तिमान, मस्तकी बालचंद्र धारण करणारा, उग्र मुख तेजाने स्फुरणारा त्या रुद्राला मी नमस्कार करतो। जो काळाला इंधनासारखे भस्म करतो, धर्मोचित इच्छा देतो, आसक्तिरहित आहे, धर्मासनावर विराजमान आहे आणि प्रकृतीच्या द्वैतापलीकडे स्थित आहे।
Verse 30
अतीन्द्रियं विश्वभुजं जितारिं गुणत्रयातीतमजं निरीहम् । तमोमयं वेदमयं चिदंशं प्रजापतीशं पुरुहूतमिन्द्रम् । अनागतैकध्वनिरूपमाद्यं ध्यायंति यं योगविदो यतीन्द्राः
जो इंद्रियांपलीकडे आहे, विश्वाला व्यापून धरणारा, शत्रूंवर विजय मिळवणारा; त्रिगुणातीत, अजन्मा व निष्क्रिय। जो गूढ तमोरूप असूनही वेदमय आहे, शुद्ध चैतन्याचा अंश आहे; प्रजापतींचा ईश्वर, बहुधा आहूत ‘इंद्र’। जो आद्य आहे, अव्यक्ताच्या एकमेव अज-नादरूप—त्याचेच योगविद व यतींद्र ध्यान करतात।
Verse 31
संसारपाशच्छिदुरं विमुक्तः पुनः पुनस्त्वां प्रणमामि देवम्
संसाराचे पाश छेदणाऱ्या, तुझ्या कृपेने मुक्त होऊन, हे देवा! मी तुला पुन्हा पुन्हा प्रणाम करतो।
Verse 32
निरूपमास्यं च बलप्रभावं न च स्वभावं परमस्य पुंसः । विज्ञायते विष्णुपितामहाद्यैस्तं वामदेवं प्रणमाम्यचिंत्यम्
त्या परम पुरुषाचे रूप, बल-प्रभाव किंवा स्वभाव—हे सर्व पूर्णपणे कळत नाही; विष्णू, पितामह (ब्रह्मा) इत्यादींनाही नाही। त्या अचिंत्य वामदेवाला मी प्रणाम करतो।
Verse 33
शिवं समाराध्य तमुग्रमू्र्त्तिं पपौ समुद्रं भगवानगस्त्यः । लेभे दिलीपोऽप्यखिलांश्च कामांस्तं विश्वयोनिं शरणं प्रपद्ये
त्या उग्र-मूर्ती शिवाची सम्यक् आराधना करून भगवान अगस्त्यांनी समुद्र प्राशन केला; आणि राजा दिलीपानेही सर्व कामना प्राप्त केल्या. त्या विश्वयोनी, जगत्कारण—त्याची मी शरणागती घेतो।
Verse 34
देवेन्द्रवन्द्योद्धर मामनाथं शम्भो कृपाकारुणिकः किल त्वम् । दुःखाऽर्णवे मग्नमुमेश दीनं समुद्धर त्वं भव शंकरोऽसि
हे देवेन्द्रवंद्य शंभो! मी अनाथ आहे, मला उध्दर. तूच कृपा-करुणेचा साक्षात् स्वरूप आहेस. हे उमेश! दुःखसागरात बुडालेल्या दीन मला वर काढ, कारण तू शंकर—मंगलदाता—आहेस.
Verse 35
संपूजयन्तो दिवि देवसंघा ब्रह्मेन्द्ररुद्रा विहरंति कामम् । तं स्तौमि नौमीह जपामि शर्वं वन्देऽभिवंद्यं शरणं प्रपन्नः
स्वर्गात देवसमूह—ब्रह्मा, इंद्र व रुद्र—त्याचीच पूजा करतात व इच्छेनुसार विहार करतात. त्या शर्व (शिव)ची मी स्तुती करतो, नमस्कार करतो, जप करतो; सर्ववंद्याला वंदन करून मी त्याच्या शरण आलो आहे.
Verse 36
स्तुत्वैवमीशं विरराम यावत्तावत्स रुद्रोऽर्कसहस्रतेजाः । ददौ च तस्मै वरदोंऽधकारिर्वरत्रयं वैश्रवणाय देवः । सख्यं च दिक्पालपदं चतुर्थं धनाधिपत्यं च दिवौकसां च
अशी स्तुती करून तो थांबताच, सहस्र-सूर्यतेजस्वी रुद्र—वरदाता, अंधकसंहारक शिव—यांनी वैश्रवण (कुबेर)ाला तीन वर दिले: आपले सख्य; आणि चौथा म्हणून दिक्पालपद; तसेच देवांच्या धनावर अधिपत्य.
Verse 37
यस्मादत्र त्वया सम्यङ्न्यंकुमत्यास्तटे शुभे । आराधितोऽहं विधिवत्कृत्वा मूर्त्तिं महीमयीम्
कारण येथे, न्यंकुमतीच्या शुभ तीरावर, तू मातीची मूर्ती घडवून विधिपूर्वक माझी सम्यक् आराधना केली आहेस,
Verse 38
तस्मात्तवैव नाम्ना तत्स्थानं ख्यातं भविष्यति । कुबेरनगरेत्येवं मम प्रीतिप्रदायकम्
म्हणून ते स्थान तुझ्याच नावाने ‘कुबेरनगर’ म्हणून प्रसिद्ध होईल, आणि ते मला प्रीती देणारे ठरेल.
Verse 39
त्वया प्रतिष्ठितं लिंगमस्मात्स्थानाच्च पश्चिमे । उमानाथस्य विधिवत्सोमनाथेति तत्स्मृतम्
या स्थानाच्या पश्चिमेस तू जे लिंग विधिपूर्वक प्रतिष्ठित केलेस, ते उमानाथ (उमापती शिव) यांचे आहे; म्हणून ते ‘सोमनाथ’ म्हणून स्मरणात आहे।
Verse 40
श्रीपंचम्यां विधानेन यस्तच्च पूजयिष्यति । सप्तपुरुषावधिर्यावत्तस्य लक्ष्मीर्भविष्यति
जो श्रीपंचमीला विधिपूर्वक त्या (सोमनाथ-लिंग)ची पूजा करील, त्याच्याकडे लक्ष्मी सात पिढ्यांपर्यंत राहील।
Verse 290
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये न्यंकुमतीमाहात्म्ये कुबेरनगरोत्पत्तिकुबेरस्थापितसोमनाथमाहात्म्यवर्णनंनाम नवत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणाच्या एक्याऐंशी हजार श्लोकांच्या संहितेतील सप्तम प्रभासखंडात, प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यातील न्यंकुमतीमाहात्म्य अंतर्गत ‘कुबेरनगराची उत्पत्ती व कुबेरप्रतिष्ठित सोमनाथाची महिमा-वर्णना’ नावाचा २९०वा अध्याय समाप्त झाला।