Adhyaya 118

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि गोप्यादित्यमनुत्तमम् । भूतेशाद्वायवे भागे धनुषां त्रिंशकेन्तरे

ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी! त्यानंतर भूतेशापासून वायव्य दिशेस तीस धनुष्य अंतरावर स्थित असलेल्या अनुपम गोप्यादित्याच्या धामास जावे.

Verse 2

बलातिबलदैत्यघ्न्या दक्षिणाग्नेयसंस्थितम् । धनुषां दशके देवि संस्थितं पापनाशनम्

हे देवी! ते दक्षिण-अग्नेय दिशेस स्थित आहे; दहा धनुष्य अंतरावर आहे; बलातिबल दैत्यांचा संहार करणारे व पापनाशक आहे.

Verse 3

तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि महापापहरां शुभाम् । यां श्रुत्वा मानवो भक्त्या दुःखशोकैः प्रमुच्यते

मी तिची शुभ व महापापहर अशी उत्पत्ती सांगतो; ती भक्तिभावाने ऐकली असता मनुष्य दुःख व शोकातून मुक्त होतो.

Verse 4

पुरा कृष्णो महातेजा यदा प्रभासमागतः । सहितो यादवैः सर्वैः षट्पञ्चाशतिकोटिभिः

पूर्वी, महातेजस्वी श्रीकृष्ण जेव्हा प्रभासास आले, तेव्हा ते सर्व यादवांसह होते—संख्येने छप्पन्न कोटी.

Verse 5

षोडशैव सहस्राणि गोप्यस्तत्र समागताः । लक्षमेकं तथा षष्टिरेते कृष्णसुताः प्रिये

तेथे सोळा हजार गोपीही एकत्र जमल्या. आणि हे प्रिये, श्रीकृष्णांचे पुत्र एक लाख साठ होते.

Verse 6

तत्र प्राभासिके क्षेत्रे संस्थिताः पापनाशने । यादवस्थलमासाद्य यावद्रैवतको गिरि

ते पापनाशक प्राभास क्षेत्रात तेथेच राहिले. यादवांच्या वस्तीला पोहोचून रैवतक पर्वतापर्यंत ते पसरले.

Verse 7

तत्र द्वादशवर्षाणि संस्थितास्ते महाबलाः । क्षेत्रं पवित्रमादाय शिवलिंगानि ते पृथक् । स्थापयाञ्चक्रिरे सर्वे ह्यंकितानि स्वनामभिः

ते महाबली तेथे बारा वर्षे राहिले. त्या पवित्र क्षेत्रात त्यांनी प्रत्येकाने वेगवेगळी शिवलिंगे स्थापिली; ती सर्व आपल्या नावांनी अंकित होती.

Verse 8

एवं समग्रं तत्क्षेत्रं यावद्द्वादशयोजनम् । ध्वजलिंगांकितं चक्रुः सर्वे यादवपुंगवाः

अशा रीतीने बारा योजनांपर्यंत पसरलेल्या त्या संपूर्ण क्षेत्राला सर्व यादवश्रेष्ठांनी ध्वज व शिवलिंगांनी अंकित केले.

Verse 9

हस्तहस्तान्तरे देवि प्रासादाः क्षेत्र मध्यतः । सुवर्णकलशोपेताः पताकाकुलितांबराः । विराजंते तु तत्रस्थाः कीर्तिस्तंभा हरेरिव

हे देवि, क्षेत्राच्या मध्यभागी हातोहात अंतरावर प्रासाद उभे होते—सुवर्ण कलशांनी युक्त, पताकांनी आकाश दाटलेले; तेथे ते हरिच्या कीर्तीस्तंभांसारखे शोभून दिसत होते.

Verse 10

ततो गोप्यो महादेवि आद्या याः षोडश स्मृताः । तासां नामानि ते वक्ष्ये तानि ह्मेकमनाः शृणु

मग, हे महादेवी, ज्या सोळा आद्य गोपी स्मरणात आहेत, त्यांची नावे मी तुला सांगतो; तू एकाग्र मनाने ऐक।

Verse 11

लंबिनी चन्द्रिका कान्ता क्रूरा शान्ता महोदया । भीषणी नन्दिनीऽशोका सुपर्णा विमलाऽक्षया

त्या आहेत—लंबिनी, चंद्रिका, कांता, क्रूरा, शांता, महोदया; भीषणी, नंदिनी, अशोका, सुपर्णा, विमला आणि अक्षया।

Verse 12

शुभदा शोभना पुण्या हंसस्यैताः कलाः स्मृताः । हंस एव मतः कृष्णः परमात्मा जनार्दनः

शुभदा, शोभना आणि पुण्या—या हंसाच्या दिव्य कला म्हणून स्मरणात आहेत; आणि तो हंसच कृष्ण—परमात्मा जनार्दन—असा मानला आहे।

Verse 13

तस्यैताः शक्तयो देवि षोडशैव प्रकीर्तिताः । चन्द्ररूपी ततः कृष्णः कलारूपास्तु ताः स्मृताः

हे देवी, या सोळाच त्याच्या शक्ती म्हणून कीर्तिल्या आहेत; म्हणून कृष्ण चंद्रस्वरूप आहे आणि त्या कला-स्वरूप म्हणून स्मरणात आहेत।

Verse 14

संपूर्णमण्डला तासां मालिनी षोडशी कला । प्रतिपत्तिथिमारभ्य विचरत्यासु चन्द्रमाः

त्यांमध्ये ‘मालिनी’ ही सोळावी कला पूर्ण मंडल—पूर्णचंद्र—घडविते; प्रतिपदा तिथीपासून आरंभ करून चंद्रमा या कलांत विचरतो।

Verse 15

षोडशैव कला यास्ता गोपीरूपा वरानने । एकैकशस्ताः संभिन्नाः सहस्रेण पृथक्पृथक्

हे वरानने! त्या सोळा कलाच गोपीरूप आहेत. त्यांतील प्रत्येक कला हजारो भेदांनी वेगवेगळी, स्वतंत्र स्वतंत्र अशी विभागली जाते.

Verse 16

एवं ते कथितं देवि रहस्यं ज्ञानसंभवम् । एवं यो वेद पुरुषः स ज्ञेयो वैष्णवो बुधैः

हे देवी! ज्ञानातून उत्पन्न झालेले हे रहस्य मी तुला असे सांगितले. जो पुरुष हे याच प्रकारे जाणतो, तो पंडितांच्या मते खरा वैष्णव समजावा.

Verse 17

अथ ताभिः कृताञ्ज्ञात्वा प्रासादान्यादवैः पृथक् । ततो गोप्योऽपि ताः सर्वाः सहस्राणि तु षोडश । कृष्णमाज्ञाप्य भावेन स्थापयांचक्रिरे रविम्

नंतर त्यांचा योग्य सत्कार करून यादवांनी वेगवेगळे प्रासाद (मंदिरे) उभारले. त्यानंतर सोळा हजार गोपींनी कृष्णाची आज्ञा मिळवून, भावभक्तीने तेथे रवि (सूर्यदेव) यांची स्थापना केली.

Verse 18

ऋषिभिर्नारदाद्यैस्तास्तथा क्षेत्रनिवासिभिः । तं प्रतिष्ठापयामासुः प्रतिष्ठाविधिना रविम्

नारदादी ऋषी तसेच क्षेत्रनिवासी यांच्यासह त्यांनी प्रतिष्ठाविधीनुसार त्या रवि (सूर्यदेव) यांची प्रतिष्ठापना केली.

Verse 19

प्रतिष्ठिते ततः सूर्ये ददुर्दानानि भूरिशः । ततः क्षेत्रनिवासिभ्यो गोभूहेमांबराणि च

सूर्याची प्रतिष्ठा झाल्यावर त्यांनी विपुल दाने दिली. नंतर क्षेत्रनिवाशांना गायी, भूमी, सुवर्ण आणि वस्त्रेही अर्पण केली.

Verse 20

ततस्त ऋषयः सर्वे संतुष्टा हृष्टमानसाः । चक्रुर्नाम रवेस्तत्र गोप्यादित्येति विश्रुतम् । सर्वपाप हरं देवं महासौभाग्यदायकम्

तेव्हा सर्व ऋषी संतुष्ट व हर्षितचित्त होऊन तेथे रविदेवास ‘गोप्यादित्य’ असे नाम देऊन प्रसिद्ध केले। तो देव सर्व पापांचा नाश करणारा व महान सौभाग्य देणारा आहे।

Verse 21

एवं कृते कृतार्थास्ताः संप्राप्यातिमहद्यशः । जग्मुर्यथागतं सर्वा द्वारकां कृष्णसंयुताः

अशा रीतीने सर्व कार्य सिद्ध झाल्यावर त्या स्त्रिया कृतार्थ होऊन व अतिमहान कीर्ती मिळवून, श्रीकृष्णांसह जशा आल्या तशाच द्वारकेस परत गेल्या।

Verse 22

पुनः कालान्तरे देवि शापाद्दुर्वाससः प्रिये । यादवस्थलतां प्राप्ताः प्रभासे पापनाशने

पुन्हा काही काळानंतर, हे देवी, हे प्रिये, दुर्वासांच्या शापामुळे त्या पापनाशक प्रभासात यादवांच्या वस्तीस्थानी येऊन पोहोचल्या।

Verse 23

एवं ते कथितो देवि गोप्यादित्यसमुद्भवः । माहात्म्यं तस्य ते वच्मि पूजावन्दनजं क्रमात्

हे देवी, अशा प्रकारे मी तुला गोप्यादित्याचा उद्भव सांगितला. आता क्रमाने त्याच्या पूजावंदनातून प्रकट होणारे माहात्म्य मी सांगतो.

Verse 24

अस्मिन्मित्रवने देवि यो गोपीभिः प्रतिष्ठितः । तस्य दर्शनमात्रेण दुःखशोकैः प्रमुच्यते

हे देवी, या मित्रवनात गोपींनी जो देव प्रतिष्ठित केला आहे, त्याचे केवळ दर्शन घेतल्यानेच मनुष्य दुःख व शोकातून मुक्त होतो.

Verse 25

सुतप्तेनेह तपसा यज्ञैर्वा बहुदक्षिणैः । तां गतिं ते नरा यान्ति ये गोपीरविमाश्रिताः

इथे तीव्र तपाने किंवा बहुदक्षिणायुक्त यज्ञांनी जी परम गती मिळते, तीच गती गोपी-रवि (गोप्यादित्य) याची शरण घेणारे नर प्राप्त करतात।

Verse 26

येन सर्वात्मना भावो गोप्यादित्ये निवेशितः । महेश्वरि कृतार्थत्वात्स श्लाघ्यो धन्य एव सः

हे महेश्वरी! ज्याने सर्वात्मभावाने गोप्यादित्यांत आपला भाव स्थिर केला आहे, तो कृतार्थ झाल्यामुळे धन्य व स्तुत्य आहे।

Verse 27

अपि नः स कुले धन्यो जायते कुलपावनः । भाग्यवान्भक्तिभावेन येन भानुरुपासितः

आमच्या कुळात तोच धन्य, तोच कुळपावन होऊन जन्मतो, ज्याने भक्तिभावाने भानु (सूर्य) याची उपासना केली आहे; तोच खरा भाग्यवान।

Verse 28

सप्तम्यां पूजयेद्यस्तु माघे मास्युषसि प्रिये । सप्तावरान्सप्त पूर्वान्पितॄन्सोप्युद्धरेन्नरः

हे प्रिये! माघ महिन्यात सप्तमीच्या दिवशी पहाटे जो पूजा करतो, तो मनुष्य सात पुढील व सात पूर्वी—अशा पितरांच्या पिढ्यांचा उद्धार करतो।

Verse 29

छिनत्ति रोगान्दुश्चेष्टान्दुर्जयाञ्जयति ह्यरीन्

हे रोग व दुष्प्रवृत्ती छेदते आणि दुर्जेय शत्रूंनाही जिंकून टाकते।

Verse 30

न सप्तम्यां स्पृशेत्तैलं नीलवस्त्रं न धारयेत् । न चाप्यामलकैः स्नानं न कुर्यात्कलहं क्वचित्

सप्तमीच्या दिवशी तेलाला स्पर्श करू नये, निळे वस्त्र धारण करू नये। आवळ्याने स्नान करू नये आणि कुठेही कलह करू नये।

Verse 31

नीलरक्तेन वस्त्रेण यत्कर्म कुरुते द्विजः । स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् । वृथा तस्य महायज्ञा नीलसूत्रस्य धारणात्

नीळे किंवा लाल वस्त्र परिधान करून द्विज जे कर्म करतो—स्नान, दान, जप, होम, स्वाध्याय वा पितृतर्पण—ते त्याच्यासाठी निष्फळ ठरते; नीलसूत्र धारण केल्याने त्याचे महायज्ञही व्यर्थ होतात।

Verse 32

नीलीरक्तं यदा वस्त्रं विप्रस्त्वंगेषु धारयेत् । अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुद्ध्यति

जर ब्राह्मणाने अंगावर निळे-लाल वस्त्र धारण केले, तर अहोरात्र उपवास/संयम करून पंचगव्याने तो शुद्ध होतो।

Verse 33

रोमकूपे यदा गच्छेद्रसं नीलस्य कस्यचित् । पतितस्तु भवेद्विप्रस्त्रिभिः कृच्छ्रैर्व्यपोहति

जर एखाद्या निळ्या द्रव्याचा/रंगाचा रस रोमकूपात शिरला, तर ब्राह्मण पतित मानला जातो; तीन कृच्छ्र व्रतांनी तो दोष दूर करतो।

Verse 34

नीलमध्यं यदा गच्छेत्प्रमादाद्ब्राह्मणः क्वचित् । अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुद्ध्यति

जर प्रमादाने ब्राह्मण कुठेही ‘नील’च्या मध्यभागी गेला, तर अहोरात्र उपवास/संयम करून पंचगव्याने शुद्ध होतो।

Verse 35

नीलदारु यदा भिद्येद्ब्राह्मणानां शरीरके । शोणितं दृश्यते तत्र द्विजश्चान्द्रायणं चरेत्

नील-दारूने ब्राह्मणाचे शरीर भेदले आणि तेथे रक्त दिसले, तर द्विजाने चान्द्रायण प्रायश्चित्त आचरावे.

Verse 36

कुर्यादज्ञानतो यस्तु नीलं वै दन्तधावनम् । कृत्वा कृच्छ्रद्वयं तस्य शुद्धिरुक्ता मनीषिभिः

परंतु जो अज्ञानाने नील पदार्थ दंतधावनासाठी वापरेल, त्याची शुद्धी दोनदा कृच्छ्र प्रायश्चित्त केल्याने होते, असे मनीषी सांगतात.

Verse 37

इत्येतत्कथितं देवि गोप्यादित्यमहोदय । पापघ्नं सर्वजन्तूनां श्रुतं सर्वार्थसाधकम्

हे देवि! अशा प्रकारे गोप्यादित्याचा महोदय कथन केला—तो सर्व प्राण्यांचे पाप नष्ट करणारा आहे; आणि तो ऐकल्यास सर्व शुभार्थ सिद्ध होतात.

Verse 38

गवां शतसहस्रैस्तु दत्तैर्यत्कुरुजांगले । पुण्यं भवति देवेशि तद्गोप्यादित्यदर्शने

हे देवेशि! कुरुजांगलात एक लक्ष गायी दान दिल्याने जे पुण्य मिळते, तेच पुण्य गोप्यादित्याच्या दर्शनमात्राने प्राप्त होते.

Verse 118

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये गोप्यादित्यमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टादशोत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डातील प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यात ‘गोप्यादित्यमाहात्म्यवर्णन’ नामक एकशे अठरावा अध्याय समाप्त झाला.