Adhyaya 236

Verse 1

ततो गच्छेन्महादेवि दुर्वासादित्यमुत्तमम् । यत्र दुर्वाससा तप्तं तपो वर्षसहस्रकम् । निराहारो जिताहारः सूर्याराधनतत्परः

त्यानंतर, हे महादेवि, दुर्वासादित्याचे उत्तम स्थान गाठावे; जिथे दुर्वासांनी सहस्र वर्षे तप केले—निराहार राहून, आहारावर विजय मिळवून, आणि सूर्यआराधनेत पूर्ण तत्पर होऊन।

Verse 2

एवं कालेन महता दिव्यतेजा जनाधिपः । प्रत्यक्षं दर्शनं गत्वा प्राह सूर्यो महामुनिम्

अशा रीतीने दीर्घ काळानंतर दिव्य तेजस्वी जनाधिप (दुर्वासा) यांना प्रत्यक्ष दर्शन प्राप्त झाले; तेव्हा सूर्यदेव प्रकट होऊन महामुनींशी बोलले।

Verse 3

सूर्य उवाच । मा ब्रह्मन्साहसं कार्षीर्वरं वरय सुव्रत । अप्राप्यमपि दास्यामि यत्ते मनसि वर्तते

सूर्यदेव म्हणाले— हे ब्राह्मण, धाडस करू नकोस। हे सुव्रत, वर माग; जे दुर्लभ आहे तेही देईन—जे तुझ्या मनात आहे तेच।

Verse 4

दुर्वासा उवाच । प्रसन्नो यदि मे देव वरार्हो यदि चाऽप्यहम् । अत्र स्थाने त्वया स्थेयं यावत्तिष्ठति मेदिनी

दुर्वासा म्हणाले— हे देव, आपण माझ्यावर प्रसन्न असाल आणि मी वरास योग्य असेन, तर जोवर पृथ्वी टिकेल तोवर आपण याच स्थानी वास करावा।

Verse 5

दुर्वासादित्यना माऽत्र लोके ख्यातिं च गच्छतु । मया प्रतिष्ठिता या तु प्रतिमा तव सुन्दरी

आणि या लोकी येथे ‘दुर्वासा-आदित्य’ हे नाव प्रसिद्धीस जावो; तसेच माझ्या हस्ते प्रतिष्ठित तुमची ही सुंदर प्रतिमाही ख्यात होवो।

Verse 6

तस्यां सांनिध्यमेवास्तु तव देव जगत्पते । सांनिध्यं कुरुत चात्र यमुना दुहिता तव । त्वत्सुतस्तु महातेजा धर्मराजो महाबलः

हे देव जगत्पते, त्या प्रतिमेत तुमचे सान्निध्यच नित्य राहो. आणि येथे तुमची कन्या यमुनाही सान्निध्य करील; तसेच तुमचा पुत्र—महातेजस्वी, महाबली धर्मराज—ही येथे विराजो।

Verse 7

सूर्य उवाच । एतत्सर्वं मुनिश्रेष्ठ त्वयोक्तं संभविष्यति । तीर्थानां कोटिरन्या च गंगादीनां महामुने

सूर्य म्हणाला—हे मुनिश्रेष्ठ! तू जे काही सांगितले आहेस ते सर्व निश्चितच घडून येईल. आणि हे महामुने! गंगा आदींसह तीर्थांची आणखी एक कोटी येथे प्रकट होईल.

Verse 8

आगमिष्यति ते स्थानं निश्चितं वचनान्मम । अत्र स्थाने मया ब्रह्मन्स्थातव्यं सह दैवतैः

माझ्या वचनाच्या निश्चयामुळे तुझे स्थान निश्चितच प्रकट होईल. हे ब्राह्मण! या स्थानी मला देवतांसह वास करावाच लागेल.

Verse 9

आदित्यानां प्रभावैस्तु ब्रह्मांडोदरवासिनाम् । तेषां माहात्म्यसंयुक्तः स्थास्ये चात्र महामुने

ब्रह्मांडाच्या उदरात वसणाऱ्या आदित्यांच्या प्रभावाने, हे महामुने, त्यांच्या माहात्म्याने संयुक्त होऊन मी येथेही निवास करीन.

Verse 10

सवितॄणां सहस्रेण दृष्टेनैव तु यत्फलम् । तत्फलं कोटिगुणितं दुर्वासादित्यदर्शनात्

हजार सवितृंचे दर्शन केवळ झाले तरी जे फळ मिळते, तेच फळ दुर्वासा-आदित्याच्या दर्शनाने कोटीपटीने वाढते.

Verse 11

लप्स्यंते प्राणिनः सर्वे यज्ञकोटिफलं तथा । एवमुक्त्वा तदा सूर्यः सस्मार तनयां निजाम् । तथा च धर्मेराजानं सर्वप्राणिनियामकम्

आणि सर्व प्राणी यज्ञांची एक कोटी फळेही प्राप्त करतील. असे बोलून तेव्हा सूर्याने आपल्या कन्येचे स्मरण केले, तसेच सर्व प्राण्यांना नियमात ठेवणाऱ्या धर्मराजाचेही.

Verse 12

स्मृतमात्रा तत्र भित्त्वा पातालतलमुद्ययौ । सा नदीरूपिणी देवी तीर्थकोटिसमन्विता

स्मरण होताच ती देवी तेथे पाताळतळ भेदून वर प्रकट झाली। नदीरूप धारण केलेली ती देवी कोटी तीर्थांनी युक्त होऊन प्रादुर्भूत झाली।

Verse 13

यमश्च तत्र भगवान्कालदंडधरस्तदा । ऊचतुः प्रणयोपेतौ सूर्यं भुवनसाक्षिणम्

तेव्हा कालदंड धारण करणारे भगवान यमही तेथे स्नेहयुक्त आदराने, सर्व भुवनांचे साक्षी सूर्यदेवांना उद्देशून वचन बोलले।

Verse 14

यम उवाच । आज्ञापयतु मां देवो यमुनां च जगत्प्रभुः । कार्यं यद्भाविनोऽर्थस्य तत्करिष्ये न संशयः

यम म्हणाला— जगत्प्रभु देव मला आणि यमुनालाही आज्ञा द्यावी. भावी प्रयोजनासाठी जे कार्य करावयाचे आहे, ते मी निःसंशय करीन.

Verse 15

सूत उवाच । अत्र क्षेत्रे स्वरूपेण स्थातव्यं वचनान्मम । पापिनां प्राणिनां चात्र रक्षा कार्या प्रयत्नतः

सूत म्हणाला— माझ्या वचनानुसार या क्षेत्रात तुम्ही आपल्या स्वरूपानेच स्थिर राहावे; आणि येथे पापी प्राण्यांचीही प्रयत्नपूर्वक रक्षा करावी.

Verse 16

सूर्यभक्ताः सदा रक्ष्या ब्राह्मणा गृहमेधिनः । त्वं चापि यमुने चात्र कोटितीर्थेन संयुता

सूर्यभक्तांचे सदैव रक्षण करावे—विशेषतः गृहस्थधर्म पाळणाऱ्या ब्राह्मणांचे। आणि हे यमुने, तूही येथे कोटीतीर्थाशी संयुक्त होऊन प्रतिष्ठित राहा.

Verse 17

वस त्वं भव सुप्रीता स्थाने दुर्वाससोद्भवे । इत्येवमुक्त्वा देवेशस्तत्र दुर्वाससोंऽतिके

“तू येथेच वास कर आणि दुर्वासापासून उत्पन्न झालेल्या या स्थानी प्रसन्न राहा।” असे बोलून देवांचा स्वामी तेथे दुर्वासांच्या समीप राहिला।

Verse 18

पश्यतां सर्वदेवानामंतर्द्धानमगात्प्रभुः । दुर्वासास्तु तदा हृष्टो यावत्पश्यति स्वाश्रमम्

सर्व देव पाहत असतानाच प्रभू अंतर्धान पावला। तेव्हा हर्षित दुर्वासा आपला आश्रम दिसेपर्यंत पुढे चालत राहिला।

Verse 19

तावत्पातालमार्गेण यमुना प्रादुराभवत् । यमश्च भगवांस्तत्र दृष्टः क्षेत्रपरूपधृक्

तेवढ्यात पाताळमार्गाने यमुना प्रकट झाली। आणि तेथे भगवान यम क्षेत्रपालाचे रूप धारण करून दिसून आला।

Verse 20

ईश्वर उवाच । इत्थं समभवत्तत्र यमुनोद्भेदमुत्तमम् । कुण्डमादित्यतो याम्ये दुंदुभिस्तत्र पूर्वतः

ईश्वर म्हणाले—“अशा प्रकारे तेथे यमुनाचा उत्तम उद्भव झाला. आदित्याच्या दक्षिणेस एक कुंड आहे आणि त्याच्या पूर्वेस ‘दुंदुभि’ नावाचे तीर्थ आहे.”

Verse 21

क्षेत्रपालो महादेवि यतो दुंदुभिनिःस्वनः । तत्र स्नात्वा महाकुण्डे यः संतर्पयते पितॄन्

“हे महादेवी, ज्या ठिकाणाहून दुंदुभीचा निनाद ऐकू येतो, तेथे क्षेत्रपाल आहे. तेथे महाकुंडात स्नान करून जो पितरांना तृप्त करतो…”

Verse 22

दश वर्षाणि पञ्चैव तृप्तिं यांति पितामहः । पिंडदानेन दत्तेन पितॄणां तुष्टिमावहेत् । नरके तु स्थितानां च मुक्तिर्भूयान्न संशयः

दहा आणि पाच—अशी पंधरा वर्षे पितर तृप्त होतात। दिलेल्या पिंडदानाने पितृगण संतुष्ट होतात; आणि नरकात असलेल्यांनाही महान् मुक्ती मिळते—यात संशय नाही।

Verse 23

माघे मासि सिते पक्षे सप्तम्यां संयतात्मवान् । दुर्वासार्कं च संपूज्य मुच्यते ब्रह्महत्यया

माघ महिन्यात शुक्ल पक्षातील सप्तमीला संयमी भक्त दुर्वासार्काची विधिपूर्वक पूजा केल्यास ब्रह्महत्येच्या पापातून मुक्त होतो।

Verse 24

स्नात्वा तु यमुना कुण्डे माधवे मासि मानवः । पूजयेद्भक्तिभावेन रविं गगनभूषणम्

माधव (वैशाख) महिन्यात यमुना-कुंडात स्नान करून मनुष्याने भक्तिभावाने गगनभूषण रवी (सूर्य) याची पूजा करावी।

Verse 25

पठेत्सहस्रं नाम्ना तु दुर्वासादित्यसंनिधौ । षण्मासान्मुच्यते जंतुर्यद्यपि ब्रह्महा नरः

दुर्वासादित्याच्या सान्निध्यात सहस्रनामाचे पठण करावे; सहा महिन्यांत जीव मुक्त होतो, जरी तो ब्रह्महत्येचा दोषी मनुष्य असला तरी।

Verse 26

सर्वमंगलमांगल्यं सर्वपापप्रणाशनम् । दुर्वासादित्यनामानं सूर्यं को नु न पूजयेत्

तो सर्व मंगलांतील परम मंगल आणि सर्व पापांचा नाश करणारा आहे—दुर्वासादित्य नामधारी त्या सूर्याची पूजा कोण करणार नाही?

Verse 27

न तदस्ति भयं किंचिद्यदनेन न शाम्यति । दर्शनेनापि सूर्यस्य तत्र दुर्वाससः प्रिये

हे दुर्वासाप्रिये, तेथे सूर्याचे केवळ दर्शन झाले तरी कोणतेही भय शांत होते; असे कोणतेही भय नाही की जे याने निवळत नाही।

Verse 28

संपद्यंते तथा कामाः सर्व एव यथेप्सिताः । बंध्यानां पुत्रफलदं भीतानां भयनाशनम्

तेथे सर्व इच्छा जशा अपेक्षित तशा पूर्ण होतात; वंध्यांना पुत्रफळ देणारे आणि भयभीतांचे भय नष्ट करणारे आहे।

Verse 29

भूतिप्रदं दरिद्राणां कुष्ठिनां परमौषधम् । बालानां चैव सर्वेषां ग्रहरक्षोनिवारणम् । महापापोपशमनं दुर्वासादित्यदर्शनम्

दुर्वासादित्याचे दर्शन दरिद्रांना ऐश्वर्य देणारे, कुष्ठरोग्यांस परम औषध आहे; सर्व बालकांचे ग्रहबाधा व राक्षसपीडा दूर करून महापापही शांत करते।

Verse 30

हेमाश्वस्तत्र दातव्यः सूर्यमुद्दिश्य भामिनि । ब्राह्मणे वेदसंयुक्ते तेन दत्ता मही भवेत्

हे भामिनी, तेथे सूर्याला उद्देशून सुवर्ण अश्व दान करावा; वेदविद् ब्राह्मणास दिल्यास ते जणू भूमिदानासमान फलदायी ठरते।

Verse 31

यस्तत्र पूजयेद्देवं क्षेत्रपालं च दुन्दुभिम् । स पुत्रपशुमान्धीमाञ्छ्रीमान्भवति मानवः

जो तेथे देवाची तसेच क्षेत्रपाल व दुन्दुभीची पूजा करतो, तो मनुष्य पुत्र-पशुधनयुक्त, बुद्धिमान व श्रीमंत होतो।

Verse 32

न भयं जायते तस्य त्रिविधं वरवर्णिनि । अर्धगव्यूतिमात्रं तु तत्र क्षेत्रं रवेः स्मृतम्

हे वरवर्णिनी! त्याच्यासाठी त्रिविध भय उत्पन्न होत नाही; आणि तेथे रवि (सूर्य) यांचे पवित्र क्षेत्र केवळ अर्ध गव्यूति इतकेच मानले आहे.

Verse 33

न तत्र प्रविशेज्जन्तुः सूर्यभक्तिविवर्जितः । इत्येतत्कथितं देवि माहात्म्यं सूर्यदैवतम्

सूर्यभक्तीविना कोणताही जीव त्या पवित्र स्थानी प्रवेश करू नये. हे देवि! सूर्य अधिदैवत मानून हे माहात्म्य कथन केले आहे.

Verse 236

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये दुर्वासादित्यमाहात्म्यवर्णनंनाम षट्त्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डातील प्रथम ‘प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य’ मध्ये ‘दुर्वासा-आदित्य-माहात्म्यवर्णन’ नामक २३६वा अध्याय समाप्त झाला.