Adhyaya 58

Verse 1

ईश्वर उवाच । अथ द्वितीयां ते वच्मि शक्तिं देवि क्रियात्मिकाम् । प्रभासस्थां महादेवीं देवानां प्रीतिदायिनीम्

ईश्वर म्हणाले—हे देवि, आता मी तुला दुसरी शक्ती सांगतो, जी क्रियात्मिका आहे। प्रभासात स्थित ती महादेवी देवांना प्रीती देणारी आहे।

Verse 2

सोमेशाद्वायवे भागे षष्टिधन्वतरे स्थिता । तत्र पीठं महादेवि योगिनीगणवन्दितम्

सोमेश्वरापासून वायव्य दिशेला साठ धनुष्य अंतरावर ती स्थित आहे। हे महादेवि, तेथे तिचे पीठ आहे, ज्यास योगिनीगण वंदन करतात।

Verse 3

तस्मिन्स्थाने स्थितं देवि पातालविवरं महत् । तस्मिन्महाप्रभे स्थाने रक्षारूपेण संस्थिताम्

हे देवि, त्या स्थानी पाताळाचे एक महान विवर आहे। त्या महाप्रभ स्थानी ती रक्षारूपाने संस्थित आहे।

Verse 4

पातालनिधि निक्षेपदिव्यौषधिरसायनम् । क्षेत्रमध्ये स्थितं सर्वं तदर्चनरतो लभेत्

पाताळातील निधींचे निक्षेप, दिव्य औषधी व रसायन—हे सर्व क्षेत्राच्या मध्यभागी स्थित आहे; जो तेथे अर्चनेत रत असतो तो त्याचे फल प्राप्त करतो।

Verse 5

भैरवीति च तद्देव्याः पूर्वं नाम प्रकीर्त्तितम् । अस्मिन्पुनश्चांतरे तु अष्टाविंशे चतुर्युगे । त्रेतायुगमुखे राजा अजापालो बभूव ह

पूर्वी त्या देवीचे नाव ‘भैरवी’ असेच प्रसिद्ध होते. या मन्वंतरात, अठ्ठाविसाव्या चतुर्युगात, त्रेतायुगाच्या आरंभी ‘अजापाल’ नावाचा राजा उदयास आला.

Verse 6

तेन चागत्य क्षेत्रेस्मिन्पंचवर्षशतानि च । भैरवी पूजिता देवी व्याधिग्रस्तेन भामिनि

हे सुंदरी, रोगाने ग्रस्त झालेला तो येथे या क्षेत्रात येऊन पाचशे वर्षे देवी भैरवीची पूजा करीत राहिला.

Verse 7

ततः प्रोवाच तं देवी संतुष्टा राजसत्तमम् । अलं क्लेशेन राजर्षे तुष्टाहं तव भक्तितः

तेव्हा संतुष्ट झालेल्या देवीने त्या श्रेष्ठ राजाला म्हटले— “हे राजर्षी, आता क्लेश पुरे; तुझ्या भक्तीने मी संतुष्ट आहे.”

Verse 8

इत्युक्तः स तदा राजा कृताञ्जलिपुटः सुधीः । प्रणम्योवाच तां देवीमानंदास्राविलेक्षणः

हे ऐकून तो सुज्ञ राजा हात जोडून, देवीला नमस्कार करून, आनंदाश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी तिला म्हणाला.

Verse 9

यदि तुष्टासि मे देवि वरार्हो यदि वाप्यहम् । सर्वे रोगाः शरीरान्मे नाशं यांतु बहिः कृताः

“हे देवी, तू माझ्यावर प्रसन्न असशील आणि मी वरास पात्र असेन, तर माझ्या शरीरातील सर्व रोग बाहेर काढून नष्ट होवोत.”

Verse 10

एवमुक्ता तु सा देवी पुनः प्रोवाच तं नृपम् । सर्वमेव महाराज यथोक्तं ते भविष्यति

असे ऐकून देवीने पुन्हा त्या राजास म्हटले— “हे महाराज, तू जसे सांगितलेस तसेच सर्व काही तुझ्यासाठी घडेल.”

Verse 11

इत्युक्ते तु तदा देव्या तस्य राज्ञः कलेवरात् । निर्गता व्याधयस्तत्र अजारूपेण वै पृथक्

देवीने असे म्हणताच त्या राजाच्या देहातून व्याधी एकेक करून वेगळ्या वेगळ्या बाहेर पडल्या आणि तेथे बकऱ्यांचे रूप धारण केले.

Verse 12

सहस्राणां तु पञ्चैव नियतं सार्द्धमेव च । इति वृत्ते महादेव्या पुनः प्रोक्तो नराधिपः

त्यांची संख्या निश्चित होऊन साडेपाच हजार झाली. असे घडल्यावर महादेवीने पुन्हा त्या नराधिपास (राजास) संबोधिले.

Verse 13

राजन्नेतानजारूपान्व्याधीन्पालय कृत्स्नशः । किंकुर्वाणा भविष्यंति तवैवादेशकारिणः

हे राजन्, या बकऱ्यांच्या रूपातील व्याधींचे सर्वस्वी पालन-रक्षण कर. त्या तुझेच सेवक होतील आणि फक्त तुझ्याच आज्ञेप्रमाणे वागतील.

Verse 14

अजापालेति ते नाम ख्यातं लोके भविष्यति । तव नाम्ना मम नाम अजापालेश्वरीति च । भविष्यति धरापृष्ठे तच्च यावच्चतुर्युगम्

तुझे नाव लोकात ‘अजापाल’ (बकऱ्यांचा पालक) म्हणून प्रसिद्ध होईल. आणि तुझ्या नावामुळे माझे नावही ‘अजापालेश्वरी’ असे होईल; पृथ्वीवर ही कीर्ती चारही युगांपर्यंत टिकेल.

Verse 15

अष्टम्यां च चतुर्द्दश्यां योऽत्र मां पूजयिष्यति । तस्याष्टगुणमैश्वर्यं दास्ये तुष्टा न संशयः

जो येथे अष्टमी व चतुर्दशीला माझी भक्तीने पूजा करील, त्यास मी प्रसन्न होऊन अष्टगुण ऐश्वर्य व प्रभुत्व देईन—यात संशय नाही।

Verse 16

अश्वयुक्छुक्लाष्टम्यां च त्रिः कृत्वा तु प्रदक्षिणाम् । सोमेशं मध्यतः कृत्वा संस्नाप्याभ्यर्च्य मां पृथक् । तस्य वर्षत्रयं राजन्न भीः शोको भविष्यति

आश्वयुज शुक्ल अष्टमीला तीनदा प्रदक्षिणा करून, सोमेश्वरास मध्यस्थानी ठेवून, देवतेचे स्नान घालून पूजन करून आणि मला वेगळे अर्चन केल्यास—हे राजन्—त्याला पुढील तीन वर्षे ना भय ना शोक होईल.

Verse 17

या तु वंध्या भवेन्नारी रोगिणी दुर्भगा तथा । तयोक्ता नवमी कार्या ममाग्रे तुष्टिवर्द्धिनी

जी स्त्री वंध्या असेल, रोगिणी असेल किंवा दुर्भाग्यवती असेल—तिने माझ्या समोर विधिपूर्वक नवमी-व्रत करावे; ते माझी प्रसन्नता व कृपा वाढवते.

Verse 18

ईश्वर उवाच । इत्युक्त्वा तु तदा देवी तत्रैवांतर्हिताऽभवत् । प्रभासक्षेत्रमध्यस्थः स राजातुलविक्रमः

ईश्वर म्हणाले—असे बोलून ती देवी तेथेच अंतर्धान पावली. आणि अतुल पराक्रमी तो राजा प्रभासक्षेत्राच्या मध्यभागीच राहिला.

Verse 19

पालयामास धर्मात्मा तानजान्व्याधिरूपिणः । औषधीर्विविधाकारास्तेषां याः पुष्टिहेतवः

त्या धर्मात्मा राजाने व्याधिरूप धारण केलेल्या त्या बकऱ्यांचे पालन केले; आणि त्यांच्या पुष्टीस कारणीभूत अशा विविध औषधी देऊन त्यांना पोसले.

Verse 20

तत्र वर्षशतं साग्रं पुष्टिं नीता अजाः पृथक् । महानिधानसंस्थानमजापालेन निर्मिंतम्

तेथे शंभर वर्षांहून अधिक काळ बकऱ्यांना वेगवेगळे ठेवून पुष्ट केले गेले. आणि बकऱ्यांच्या राखणदाराने एक महान निधी-भांडाराचे संस्थान उभारले.

Verse 21

अथ तस्याः प्रसादेन स राजा पृथुविक्रमः । सप्तद्वीपाधिपो जातः सूर्यवंशविभूषणः

मग तिच्या प्रसादाने तो पृथु-पराक्रमी राजा सप्तद्वीपांचा अधिपती झाला आणि सूर्यवंशाचे भूषण ठरला.

Verse 22

देव्युवाच । अत्याश्चर्यमिदं देव अजा देव्याः समुद्भवम् । पुनश्च श्रोतुमिच्छामि तस्य राज्ञोद्भुतं महत्

देवी म्हणाली—हे देव! हे अत्यंत आश्चर्य आहे की या बकऱ्या देवीपासून उत्पन्न झाल्या. आणि त्या राजाचे महान अद्भुत वृत्तांत मला पुन्हा ऐकायचा आहे.

Verse 23

कथं राजा स देवेश सप्तद्वीपां वसुन्धराम् । शशास एक एवासौ कथं ते व्याधयः कृताः

हे देवेश! तो राजा एकटाच सप्तद्वीपयुक्त पृथ्वीचे शासन कसे करीत होता? आणि ते रोग कसे निर्माण झाले?

Verse 24

ईश्वर उवाच । पुरा बभूव राजर्षिर्दिलीप इति विश्रुतः । दीर्घो नाम सुतस्तस्य रघुस्तस्मादजायत

ईश्वर म्हणाले—पूर्वी दिलीप नावाचे एक प्रसिद्ध राजर्षी होते. त्यांचा पुत्र ‘दीर्घ’ नावाचा होता, आणि त्याच्यापासून रघु जन्मला.

Verse 25

अजःपुत्रो रघोश्चापि तस्माद्यश्चातिवीर्यवान् । स भैरवीं समाराध्य कृत्वा व्याधीनजागणान्

अज हाही रघूचा पुत्र होता; आणि त्याच्यापासून एक अतिशय पराक्रमी उत्पन्न झाला. त्याने भैरवीची आराधना करून व्याधींना जणू बकऱ्यांच्या कळपात रूपांतरित केले.

Verse 26

पालयामास संहृष्टो ह्यजापालस्ततोऽभवत् । तस्मिन्काले बभूवाथ रावणो राक्षसेश्वरः

तो आनंदित होऊन राज्याचे पालन करू लागला; म्हणून तो ‘अजापाल’ असा रक्षक म्हणून प्रसिद्ध झाला. त्याच काळात राक्षसांचा अधिपती रावणही उदयास आला.

Verse 27

लंकास्थितः सुरगणान्नियुयोज स्वकर्मसु । अखंडमंडलं चन्द्रमातपत्रं चकार ह

लंकेत राहून त्याने देवगणांना त्यांच्या-त्यांच्या कार्यांत नेमले. आणि चंद्रमंडळालाच अखंड गोलाकार राजछत्र करून ठेवले.

Verse 28

इन्द्रं सेनापतिं चक्रे वायुं पांसुप्रमार्जकम् । वरुणं दूतकर्मस्थं धनदं धनरक्षकम्

त्याने इंद्राला सेनापती केले, वायूला धूळ झाडणारा नेमले, वरुणाला दूतकार्यावर ठेवले आणि धनद (कुबेर)ला धनरक्षक ठरविले.

Verse 29

यमं संयमनेऽरीणां युयुजे मन्त्रणे मनुम् । मेघाश्छर्दंति लिंपंति द्रुमाः पुष्पाणि चिक्षिपुः

त्याने शत्रूंच्या संयमनासाठी यमाला नेमले आणि मंत्रणेसाठी मनूला. मेघ धारा धारा बरसू लागले आणि वृक्षांनी पुष्पवृष्टी केली.

Verse 31

प्रेक्षणीयेऽप्सरोवृंदं वाद्ये विद्याधरा वृताः । गंगाद्याः सरितः पाने गार्हपत्ये हुताशनः

दर्शनासाठी अप्सरांचा समूह होता; वाद्यनादासाठी विद्याधरांची मिरवणूक होती। पानासाठी गंगा इत्यादी नद्या होत्या आणि गृह्य अग्नीच्या स्थानी स्वयं हुताशन (अग्नी) विराजमान होता।

Verse 32

विश्वकर्मांगसंस्कारे तेन शिल्पी नियोजितः । तिष्ठंति पार्थिवाः सर्वे पुरः सेवाविधायिनः

अंगसंस्कार व अलंकरणासाठी त्याने शिल्पी विश्वकर्म्यास नेमले. आणि सर्व पार्थिव राजे समोर उभे राहून सेवाविधी करीत होते.

Verse 33

दृश्यंते भास्वरै रत्नैः प्रस्खलंतो विभूषणैः । तान्दृष्ट्वा रावणः प्राह प्रहस्तं प्रतिहारकम्

ते तेजस्वी रत्नांनी झळकत होते आणि घसरत पडणाऱ्या भूषणांच्या खणखणाटासह दिसत होते. त्यांना पाहून रावणाने आपल्या प्रतिहारक प्रहस्तास म्हटले.

Verse 34

सेवां कर्त्तुं मम स्थाने ब्रूहि केऽत्र समागताः । उवाच स प्रणम्याग्रे दण्डपाणिर्निशाचरः

“माझ्या सभेत सेवा करण्यासाठी येथे कोण कोण आले आहेत, सांग.” असे रावण म्हणाला. तेव्हा निशाचर दंडपाणी पुढे नमस्कार करून बोलला.

Verse 35

एष काकुत्स्थो मांधाता धुन्धुमारो नलोऽर्जुनः । ययातिर्नहुषो भीमो राघवोऽयं विदूरथः

“हा काकुत्स्थ, मांधाता, धुन्धुमार, नल आणि अर्जुन; ययाति, नहुष आणि भीम; तसेच हा राघव व विदूरथही आहेत.”

Verse 36

एते चान्ये च बहवो राजान इह चागताः । सेवाकरास्तव स्थाने नाजापाल इहो गतः

हे आणि इतरही अनेक राजे येथे आले आहेत, तुमच्या सभेत सेवा करण्यास तत्पर; पण अजापाल येथे आलेला नाही.

Verse 37

रावणः कुपितः प्राह शीघ्रं दूत विसर्जय । इत्युक्त्वा प्रहितो दूतो धूम्राक्षो नाम राक्षसः

क्रोधित रावण म्हणाला—“दूताला त्वरित पाठव!” असे म्हणून त्याने धूम्राक्ष नावाच्या राक्षसाला दूत म्हणून धाडले.

Verse 38

धूम्राक्ष गच्छ ब्रूहि त्वमजापालं ममा ज्ञया । सेवां कर्त्तुं ममागच्छ करं वा यच्छ पार्थिव

“धूम्राक्ष, जा; माझ्या आज्ञेने अजापालाला सांग—‘माझी सेवा करण्यास ये, नाहीतर हे राजा, कर अर्पण कर.’”

Verse 39

अथवा चन्द्रहासेन त्वां करिष्ये विकंधरम् । रावणेनैवमुक्तस्तु धूम्राक्षो गरुडो यथा

“नाहीतर चंद्रहास खड्गाने तुला शिरोहीन करीन!” रावणाने असे म्हटल्यावर धूम्राक्ष गरुडासारखा वेगाने निघाला.

Verse 40

संप्राप्तस्तां पुरीं रम्यां तव राजकुलं गतः । ददर्शायांतमेकं स अजापालमजावृतम्

तो त्या रम्य नगरीत पोहोचून राजकुलात गेला आणि त्याने अजापालाला येताना पाहिले—तो एकटा होता, पण शेळ्यांनी वेढलेला होता.

Verse 41

मुक्तकेशं मुक्तकच्छं स्वर्णकंबलधारिणम् । यष्टिस्कंधं रेणुवृतं व्याधिभिः परिवारितम्

तो मोकळ्या केशांनी व सैल वस्त्रांनी, सुवर्ण-कंबळ धारण केलेला दिसला। दंडाचा आधार घेतलेला, धुळीने माखलेला आणि व्याधींनी वेढलेला होता।

Verse 42

निघ्नंतमिव शार्दूलं सर्वोपद्रवनाशनम् । मह्यामालिख्य नामानि विनिघ्नंतं द्विषां गणम्

तो जणू शार्दूलासारखा शत्रूंना पाडून टाकणारा, सर्व उपद्रवांचा नाश करणारा भासला। भूमीवर नावे लिहून तो द्वेष्ट्यांचा समूह चिरडीत होता।

Verse 43

स्नातं भुक्तं निजस्थाने कृतकृत्यं मनुं यथा । दृष्ट्वा हृष्टमनाः प्राह धूम्राक्षो रावणोदितम्

तो स्नान करून, भोजन करून, आपल्या स्थानी बसलेला—मनूप्रमाणे कृतकृत्य—असे पाहून धूम्राक्ष हर्षित मनाने रावणाने सांगितलेला संदेश बोलला।

Verse 44

अजापालोऽपि साक्षेपं प्रत्यु क्त्वा कारणोत्तरम् । प्रेषयामास धूम्राक्षं ततः कृत्यं समादधे

अजापालानेही कारणासहित तीक्ष्ण प्रत्युत्तर दिले. मग त्याने धूम्राक्षाला पाठवून दिले आणि नंतर कृत्य (अनुष्ठान) आरंभले।

Verse 45

ज्वरमाकारयित्वा तु प्रोवाचेदं महीपतिः । गच्छ लंकाधिपस्थानमाचर त्वं यथोदितम्

मग राजाने ज्वरदेवतेला बोलावून म्हटले—“लंकाधिपतीच्या स्थानी जा आणि जसे सांगितले आहे तसेच आचरण कर।”

Verse 46

नियुक्तस्त्वजपालेन ज्वरो दिवि जगाम ह । गत्वा च कंपयामास रावणं राक्षसेश्वरम्

अजापालाने नेमलेला ज्वर आकाशमार्गे गेला; आणि तेथे पोहोचून राक्षसांचा स्वामी रावण यास थरथर कापवू लागला।

Verse 47

रावणस्तं विदित्वा तु ज्वरं परमदारुणम् । प्रोवाच तिष्ठतु नृपस्तेन मे न प्रयोजनम्

तो अत्यंत भयंकर असा ज्वर ओळखून रावण म्हणाला—“तो राजा जसा आहे तसाच राहो; मला त्याची गरज नाही।”

Verse 48

ततः स विज्वरो राजा बभूव धनदानुजः । एवं तस्य चरित्राणि संति चान्यानि कोटिशः

त्यानंतर धनद (कुबेर) याचा अनुज तो राजा ज्वरमुक्त झाला. अशा प्रकारे त्या (देवीशक्तीच्या) आणखी कोट्यवधी चरित्रकथा व अद्भुत कृत्ये आहेत।

Verse 49

अजापालस्य देवेशि सूर्यवत्त्विट्किरीटिनः । तेनैषाऽराधिता देवी अजापालेन धीमता । सर्वरोगप्रशमनी सर्वो पद्रवनाशिनी

हे देवेशी! सूर्याप्रमाणे तेजस्वी किरीट धारण करणाऱ्या बुद्धिमान अजापालाने या देवीची विधिपूर्वक आराधना केली. ही देवी सर्व रोग शांत करणारी व सर्व आपत्ती नाश करणारी आहे।

Verse 50

पूजयेत्तां विधानेन भोगेप्सुर्यदि मानवः । गंधैर्धूपैरलंकारैर्वस्त्रैरन्यैश्च भक्तितः

जर मनुष्याला भोग व समृद्धीची इच्छा असेल, तर त्याने विधिपूर्वक भक्तिभावाने—सुगंध, धूप, अलंकार, वस्त्रे व इतर अर्पणांनी—त्या देवीची पूजा करावी।

Verse 51

इति ते कथितं सर्वमजादेव्याः समुद्भवम् । सर्वदुःखोपशमनं सर्वपातकनाशनम्

अशा प्रकारे मी तुला अजादेवीचा सर्व उद्भव सांगितला आहे; ही पवित्र कथा सर्व दुःखांचे शमन करणारी व सर्व पातकांचा नाश करणारी आहे।

Verse 58

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहिताया सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्येऽजापालेश्वरीमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टपञ्चाशोऽध्यायः

अशा रीतीने श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यात ‘अजापालेश्वरी-माहात्म्य-वर्णन’ नामक अठ्ठावन्नावा अध्याय समाप्त झाला।