Adhyaya 37

Verse 1

देव्युवाच । किमर्थं कंकणं देव क्षिप्यते लवणांभसि । तस्या पुण्यं न पूर्वोक्तं यथावद्वक्तुमर्हसि

देवी म्हणाली— हे देव, कंकण खाऱ्या समुद्रात का टाकले जाते? त्याचे पुण्य पूर्वी सांगितलेले नाही; ते यथावत्, तत्त्वतः आपण सांगावे।

Verse 2

के मंत्राः किं विधानं तत्कस्मिन्काले महत्फलम् । किं पुराभूच्च तद्वृत्तं भगवन्कंकणाश्रितम्

कोणते मंत्र, त्याची विधी काय, आणि कोणत्या काळी ते महाफळ देते? तसेच हे भगवन्, त्या कंकणाशी संबंधित प्राचीन वृत्तांत काय आहे?

Verse 3

ईश्वर उवाच । आसीत्पुरा महीपालो बृहद्रथ इति श्रुतः । तस्य भार्याऽभवत्साध्वी नाम्ना चेंदुमती प्रिया

ईश्वर म्हणाले—पूर्वी बृहद्रथ नावाचा प्रसिद्ध महीपाल राजा होता. त्याची इंदुमती नामक प्रिय पत्नी साध्वी व पतिव्रता होती.

Verse 4

न देवी न च गन्धर्वी नासुरी न च किंनरी । तादृग्रूपा महादेवि यादृशी सा सुमध्यमा

ती न देवी होती, न गंधर्वकन्या, न असुरी, न किंनरी; तरीही, हे महादेवी, ती सुमध्यमा तशीच अनुपम रूपवती होती.

Verse 5

शीलरूपगुणोपेता नित्यं सा तु पतिवता । सर्वयोषिद्गुणैर्युक्ता यथा साध्वी ह्यरुन्धती

शील, रूप व गुणांनी युक्त ती सदैव पतिव्रता होती. स्त्रीसुलभ सर्व सद्गुणांनी संपन्न ती साध्वी अरुंधतीसमान होती.

Verse 6

प्रधान हस्रस्य सौभाग्यमदगर्विता । न विना स तया रेमे मुहूर्त्तमपि पार्थिवः

सौभाग्याच्या मदाने गर्वित ती स्त्रियांमध्ये अग्रणी होती. तिच्याविना राजा एक मुहूर्तही रमला नाही.

Verse 7

एकदा तस्यराजर्षेरर्द्धासनगता सती । यावत्तिष्ठति राजेंद्रमृषिस्तावदुपागतः । कण्वो नाम महातेजास्तपस्वी वेदपारगः

एकदा त्या राजर्षीची सती राणी अर्धासनावर बसली असता, तेवढ्यात राजाकडे एक ऋषी आले. कण्व नावाचे ते महातेजस्वी तपस्वी व वेदपारंगत होते.

Verse 8

तमागतमथो दृष्ट्वा सहसोत्थाय पार्थिवः । पूजां कृत्वा यथान्यायं दत्त्वा चार्घ्यमनुत्तमम्

त्याला आलेला पाहताच राजा तत्क्षणी उठून उभा राहिला। विधिपूर्वक पूजा करून त्याने उत्तम अर्घ्य अर्पण केले।

Verse 9

सुखासीनं ततो मत्वा विश्रांतं मुनिपुंगवम् । आपृच्छत्कुशलं राजा स सर्वं चान्वमोदयत्

नंतर मुनीश्रेष्ठ सुखासीन व विश्रांत आहेत असे जाणून राजाने त्यांचे कुशल विचारले; आणि ऋषींनी सर्व प्रश्नांना प्रसन्नतेने अनुमोदन दिले।

Verse 10

ततो धर्मकथां चक्रे स ऋषिर्नृपसन्निधौ

त्यानंतर त्या ऋषींनी राजाच्या सान्निध्यात धर्मकथा सांगितली।

Verse 11

ततः कथावसाने सा भार्या तस्य महीपतेः । अब्रवीदमृतं वाक्यं कृतांजलिपुटा सती

मग कथावसान झाल्यावर त्या महीपतीची सती पत्नी हात जोडून अमृततुल्य वचन बोलली।

Verse 12

इन्दुमत्युवाच । त्वं वेत्सि भगवन्सर्वमतीतानागतं विभो । पृच्छे त्वां कौतुकाविष्टा तस्मात्त्वं क्षंतुमर्हसि

इंदुमती म्हणाली—हे भगवन्, हे विभो! आपण भूत-भविष्य सहित सर्व काही जाणता. मी कौतुकाने भारावून आपल्याला विचारते; म्हणून कृपा करून मला क्षमा करावी.

Verse 13

अन्यदेहोद्भवं कर्म मम सर्वं प्रकीर्त्तय । ईदृशं मम सौभाग्यं पतिर्देवसुतोपमः

माझ्या पूर्वदेहातून उत्पन्न झालेले सर्व कर्म मला सांगावे. माझे असे सौभाग्य कसे की माझा पती देवपुत्रासमान आहे?

Verse 14

सौभाग्यं पतिदेवत्वं शीलं त्रैलोक्यविश्रुतम् । किं प्रभावो व्रतस्यैष उताहोपोषितस्य वा

हे सौभाग्य, पतीला देव मानण्याची भावना आणि त्रैलोक्यात प्रसिद्ध असे शील—याचे कारण काय? हा व्रताचा प्रभाव आहे की उपवासाचा?

Verse 15

दानस्य वा मुनिश्रेष्ठ यन्मे सौभाग्यमुत्तमम् । वशो राजा महाबाहुर्मम वाक्यानुगः सदा

किंवा, हे मुनिश्रेष्ठ, दानामुळेच मला हे उत्तम सौभाग्य लाभले आहे काय—की महाबाहु राजा सदैव माझ्या वशात राहून माझ्या वचनांचे पालन करतो?

Verse 16

एतन्मे सर्वमाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे

हे सर्व मला सांगावे; कारण माझे कौतूहल अत्यंत आहे.

Verse 17

सूत उवाच । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा ध्यात्वा च सुचिरं मुनिः । अब्रवीत्प्रहसन्वाक्यं कण्वो वेदविदां वरः

सूत म्हणाले—तिचे वचन ऐकून मुनिंनी दीर्घकाळ चिंतन केले; नंतर वेदविद्यांमध्ये श्रेष्ठ कण्व ऋषींनी हसत वचन उच्चारले.

Verse 18

कण्व उवाच । शृणु राज्ञि प्रवक्ष्यामि अन्यदेहोद्भवं तव । न रोषश्च त्वया कार्यो लज्जा वापि सुमध्यमे

कण्व म्हणाले—हे राणी, ऐक; तुझ्या पूर्वदेहातून उद्भवलेला वृत्तान्त मी सांगतो. हे सुमध्यमे, तू राग करू नकोस, लाजही धरू नकोस।

Verse 19

त्वमासीदन्यदेहे तु आभीरी पंचभर्तृका । सौराष्ट्रविषये हीना देवं सोमेश्वरं गता

अन्य देहात तू पाच पती असलेली आभीरी स्त्री होतीस. सौराष्ट्र प्रदेशात दीन अवस्थेतही तू देव सोमेश्वर (सोमनाथ) यांच्याकडे गेलीस.

Verse 20

ततः स्नातुं प्रविष्टा च सागरे लवणांभसि । हता कल्लोलमालाभिर्विह्वलत्वमुपागता

मग स्नानासाठी ती लवणजलाच्या समुद्रात उतरली. लाटांच्या माळांनी सतत आघात झाल्याने ती व्याकुळ व विह्वळ झाली.

Verse 21

तव हस्ताच्च्युतं तत्र हैमं कंकणमेव च । नष्टं समुद्रसलिले पश्चात्तापस्तु ते स्थितः

तेथे तुझ्या हातातून सोन्याचे कंकण निसटून पडले व समुद्रजलात हरपले. त्यानंतर तुला तीव्र पश्चात्ताप झाला.

Verse 22

अथ कालेन महता पंचत्वं त्वमुपागता । दशार्णाधिपतेर्गेहे ततो जातासि सुन्दरि

मग दीर्घ काळानंतर तू मृत्युला प्राप्त झालीस. त्यानंतर, हे सुंदरी, तू दशार्णाधिपतीच्या घरात जन्माला आलीस.

Verse 23

बृहद्रथेन चोढासि कंकणस्य प्रभा वतः । न व्रतं न तपो दानं त्वया चीर्णं पुरा शुभे

हे शुभे! तू बृहद्रथाशी विवाहिता झालीस, पण हे त्या कंकणाच्या प्रभावामुळेच. पूर्वी तू न व्रत केले, न तप केले, न दान केले.

Verse 24

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । तच्छ्रुत्वा सा विशालाक्षी त्रपयाऽधो मुखी तथा । आसीत्तूष्णीं तदा देवी श्रुत्वा वाक्यं च तादृशम्

‘तू मला जे विचारलेस, ते सर्व मी तुला सांगितले.’ हे ऐकून ती विशालनेत्री लज्जेने मान खाली घालून बसली; आणि असे वचन ऐकून राणीदेवी तेव्हा मौन राहिली.

Verse 25

एवं निवेद्य स मुनी राजपत्नीं वरानने । जगाम भवनं स्वं च आमंत्र्य वसुधाधिपम्

अशा रीतीने वरानना राजपत्नीला सर्व सांगून, मुनिने वसुधाधिप (राजा) यांची रजा घेतली आणि तो आपल्या निवासस्थानी निघून गेला.

Verse 26

ज्ञात्वा फलं कंकणस्य मुनेस्तस्य प्रभावतः । गत्वा सोमेश्वरं देवं स्नात्वा च लवणांभसि

त्या मुनींच्या प्रभावाने कंकणाचे फळ जाणून ती सोमेश्वर देवाकडे गेली आणि लवणजलात स्नान केले.

Verse 27

प्राक्षिपत्कंकणं तत्र प्रतिवर्षं महाप्रभे । ततो देवत्वमापन्ना प्रभावात्तस्य भामिनि

तेथे, हे महाप्रभे, ती दरवर्षी ते कंकण अर्पण करून टाकीत असे. हे भामिनी, त्याच्याच प्रभावाने तिला देवत्व प्राप्त झाले.

Verse 28

ईश्वर उवाच । एष प्रभावः सुमहान्कंकणस्य प्रकीर्तितः । सर्वकामप्रदो देवि सर्वपापप्रणाशनः

ईश्वर म्हणाले—हे देवी, कंकणाचा अत्यंत महान प्रभाव सांगितला आहे; तो सर्व कामना पूर्ण करणारा व सर्व पापांचा नाश करणारा आहे।

Verse 37

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभास खण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये सोमेश्वरमाहात्म्ये कंकणमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डातील प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्याच्या सोमेश्वरमाहात्म्यात ‘कंकणमाहात्म्यवर्णन’ नामक सत्त्त्रिशावा अध्याय समाप्त झाला।