Adhyaya 204

Verse 1

देव्युवाच । भगवन्देवदेवेश संसारार्णवतारक । सरस्वत्याश्च माहात्म्यं विस्तरात्कथयस्व मे

देवी म्हणाली— हे भगवन्, हे देवदेवेश, हे संसाररूपी सागरातून तारून नेणाऱ्या! मला सरस्वतीचे माहात्म्य विस्ताराने सांगावे.

Verse 2

यात्रागतानां देवेशि पुरुषाणां जितात्मनाम् । मुखद्वारे तु किं पुण्यं स्नानदाने च शंकर

हे देवेश! यात्रेस आलेल्या जितात्मा पुरुषांना मुखद्वारी कोणते पुण्य मिळते? आणि हे शंकर, स्नान व दान यांचे पुण्यफळ काय आहे?

Verse 3

अवगाहनेन चान्यत्र फलं किंस्वित्प्रजायते । श्राद्धस्य किं विधानं तु के मंत्रास्तत्र के द्विजाः

आणि अन्यत्र अवगाहन (स्नान) केल्याने कोणते फळ प्राप्त होते? तेथे श्राद्धाची विधी काय—कोणते मंत्र, आणि कोणते द्विज नियुक्त करावेत?

Verse 4

किं ग्राह्यं किञ्च भोक्तव्यं ब्राह्मणैः श्राद्धकर्मणि । कानि दानानि देयानि नृभिर्यात्रा फलेप्सुभिः

श्राद्धकर्मात ब्राह्मणांनी काय स्वीकारावे आणि काय भोजन करावे? तसेच यात्रेचे फळ इच्छिणाऱ्या लोकांनी कोणकोणती दाने द्यावीत?

Verse 5

ईश्वर उवाच । शृणु देविप्रवक्ष्यामि दानश्राद्धविधिक्रमम् । सरस्वत्याश्च माहात्म्यं कीर्त्यमानं निबोध मे

ईश्वर म्हणाले—हे देवी, ऐक; मी दान व श्राद्ध यांचा विधिक्रम सांगतो. तसेच कीर्तित सरस्वतीचे माहात्म्य माझ्याकडून जाणून घे.

Verse 6

पुण्यं सारस्वतं तोयं यत्र तत्रावगाह्यते । सागरेण तु संमिश्रं देवानामपि दुर्लभम्

सरस्वतीचे पुण्य जल जिथे तिथे स्नान केल्यास पुण्य देते. आणि समुद्राशी तिचा संगम तर देवांनाही दुर्लभ आहे.

Verse 7

सरस्वती सर्वनदीषु पुण्या सरस्वती लोकसुखावगाहा । सरस्वतीं प्राप्य न दुःखिता नराः सदा न शोचंति परत्र चेह वा

सर्व नद्यांमध्ये सरस्वती परम पुण्यदायिनी; ती लोकसुखात अवगाहन घडविणारी आहे. सरस्वतीला प्राप्त झाल्यावर मनुष्य दुःखाने पीडित होत नाहीत; इहलोकी वा परलोकी ते कधीही शोक करीत नाहीत.

Verse 8

पुण्यं सारस्वतं तीर्थं पुण्यकृल्लभते नरः । दुर्लभं त्रिषु लोकेषु वैशाख्या सोमपर्वणि

पुण्यकर्म करणारा मनुष्य पवित्र सारस्वत तीर्थ प्राप्त करतो. त्रिलोकी त्याचा लाभ दुर्लभ आहे, विशेषतः वैशाख महिन्यात सोमपर्वाच्या दिवशी.

Verse 9

अमा सोमेन संयुक्ता यदि तत्रैव लभ्यते । तत्र किं क्रियते देवि पर्वकोटिशतैरपि

हे देवी! जर तेथेच सोमयुक्त अमावस्या लाभली, तर मग अन्यत्र कोट्यवधी पर्वदिनांनीही काय साध्य होईल?

Verse 10

चान्द्रायणानि कृच्छ्राणि महासां तपनानि च । प्रायश्चित्तानि दीयन्ते यत्र नास्ति सरस्वती

जिथे सरस्वती नाही, तिथे चान्द्रायण-व्रत, कृच्छ्र-तप, महासान्तपन इत्यादी प्रायश्चित्ते केली जातात.

Verse 11

यावदस्थि शरीरस्य तिष्ठेत्सारस्वते जले । तावद्वर्षसहस्राणि विष्णुलोके वसे न्नरः । जात्यन्धैस्ते समा ज्ञेया मृतैः पंगुभिरेव च

जोपर्यंत देहाची अस्थी सारस्वत जळात राहते, तोपर्यंत तितकी सहस्र वर्षे तो मनुष्य विष्णुलोकात वास करतो. जे समर्थ असूनही हा आश्रय घेत नाहीत, ते जन्मांधांसमान—खरे तर मृत व पंगूसमान—समजावेत.

Verse 12

समर्था ये न पश्यन्ति प्रभासस्थां सरस्वतीम् । ते देशास्तानि तीर्थानि आश्रमास्ते च पर्वताः

जे समर्थ असूनही प्रभासस्थ सरस्वतीदेवीचे दर्शन घेत नाहीत, त्यांच्यासाठी ते देश, ती तीर्थे, ते आश्रम आणि ते पर्वत—तिच्या तुलनेत सर्वच तुच्छ ठरतात.

Verse 13

येषां सरस्वती देवी मध्ये याति सरिद्वरा । त्रैलोक्यपावनीं पुण्यां संश्रिता ये सरस्वतीम् । संसारकर्दमामोदमाजिघ्रन्ति न ते पुनः

ज्यांच्या मध्यातून नदीश्रेष्ठा देवी सरस्वती वाहते आणि जे त्रैलोक्यपावनी, पुण्यमयी सरस्वतीचा आश्रय घेतात—ते पुन्हा कधीही संसाररूपी चिखलाचा दुर्गंध श्वासात घेत नाहीत.

Verse 14

शब्दविद्येव विस्तीर्णा मतैव जगतः प्रिया । सतां मतिरिव स्वच्छा रमणीया सरस्वती

सरस्वती शब्दविद्येसारखी विस्तीर्ण, सद्बुद्धीसारखी जगाला प्रिय, आणि सत्पुरुषांच्या निर्मळ मतीसारखी स्वच्छ—अशी सरस्वती अत्यंत रमणीय आहे.

Verse 15

त्रैलोक्यशोभितां देवीं दिव्य तोयां सुनिर्मलाम् । स नीचो यः पुमानेतां न वन्देत सरस्वतीम्

त्रैलोक्याला शोभा देणारी देवी सरस्वती—जिचे जल दिव्य व अत्यंत निर्मळ आहे—त्या सरस्वतीला जो पुरुष वंदन करत नाही, तोच नीच होय.

Verse 16

स्वर्गनिश्रेणिसंभूता प्रभासे तु सरस्वती । नापुण्यवद्भिः संप्राप्तुं पुंभिः शक्या महानदी

प्रभासात सरस्वती जणू स्वर्गाकडे नेणारी पायरीच प्रकट होते. ही महानदी पुण्यहीन पुरुषांना प्राप्त होऊ शकत नाही.

Verse 17

चन्द्रभागा च गंगा च तथा यत्र सरस्वती । देवास्ते न मनुष्यास्ते तिस्रो नद्यः पिबन्ति ये

जिथे चंद्रभागा, गंगा तसेच सरस्वती वाहतात, त्या तिन्ही नद्यांचे जल जे पितात ते मनुष्य नव्हे—देवच होत।

Verse 18

सत्यमेव मया देवि जाह्नवी शिरसा धृता । याः काश्चित्सरितो लोके तासां पुण्या सरस्वती

खरेच, हे देवी! मी जाह्नवी (गंगा) शिरावर धारण केली; तरीही जगातील सर्व नद्यांमध्ये सरस्वतीच परम पुण्यदायिनी आहे.

Verse 19

दर्शनेन सरस्वत्या राजसूयो न राजते । गंडूषश्चाश्वमेधाद्वै सर्व क्रतुवरं पयः

सरस्वतीचे केवळ दर्शन झाले तरी राजसूय यज्ञाची शोभा फिकी पडते; आणि तिच्या जलाचा एक गंडूष (एक घोट) अश्वमेधापेक्षा श्रेष्ठ—सर्व क्रतुफळांत ते पयः सर्वोत्तम आहे.

Verse 21

वहन्ति येषां कालेन ते न काल वशा नराः । देवि किं बहुनोक्तेन वर्णितेन पुनःपुनः । सरस्वत्याः परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति

ज्यांच्यासाठी काळच प्रवाहित होतो ते नर काळाच्या अधीन होत नाहीत. हे देवी, पुन्हा पुन्हा अधिक काय सांगू? सरस्वतीपेक्षा श्रेष्ठ तीर्थ कधी झाले नाही, कधी होणारही नाही.

Verse 22

तत्रैव दुर्लभं स्नानं यत्र सागरसंगमः । तत्र स्नानेन दानेन कोटियज्ञफलं लभेत्

जिथे नदीचा सागराशी संगम होतो, तिथले स्नान दुर्लभ व महाफलदायी आहे; तेथे स्नान व दान केल्याने कोटी यज्ञांचे फळ मिळते.

Verse 23

यत्र सारस्वतं तोयं सागरोर्मिसमाकुलम् । तत्र स्नास्यंति ये मर्त्या भाग्यवन्तो युगेयुगे

जिथे सरस्वतीचे जल सागराच्या लाटांनी मथित व व्याकुळ होते, तिथे जे मर्त्य स्नान करतात ते युगायुगांत खरेच भाग्यवान होत.

Verse 24

ते धन्यास्ते नमस्कार्यास्तेषां स्फीततरं यशः । येषां कलेवरं नॄणां सिक्तं सारस्वतैर्जलैः

ते धन्य, ते नमस्कारास योग्य; त्यांचे यश अधिकाधिक वाढते—ज्यांचे देह सरस्वतीच्या जलाने स्नात व पवित्र झालेले असतात.