Adhyaya 8

Verse 1

देव्युवाच । पुनः कथय देवेश माहात्म्यं लोकशंकर । श्रीसोमेश्वरदेवस्य सर्वपातकनाशनम् । ब्रह्मविष्ण्वीशदैवत्यं तथात्र त्रितयं वद

देवी म्हणाली—हे देवेश, हे लोकशंकर! सर्व पातकांचा नाश करणाऱ्या श्रीसोमेश्वर देवाचे माहात्म्य पुन्हा सांगावे. तसेच येथे ब्रह्मा, विष्णू आणि ईश—या त्रिदेवस्वरूपाचेही वर्णन करावे।

Verse 2

ईश्वर उवाच । शृणुष्वैकमना भूत्वा मम गोप्यं पुरातनम् । तस्मिंल्लिंगे च यद्वृत्तमाश्चर्यं परमं महत्

ईश्वर म्हणाले—एकचित्त होऊन माझे हे प्राचीन गुपित ऐक; त्या लिंगात जे घडले ते परम महान आश्चर्य आहे।

Verse 3

षष्टिकोटि सहस्राणि ऋषीणामूर्द्ध्वरेतसाम् । तस्मिंल्लिंगे प्रविष्टानि ते घृताहुतिरिवानले

ऊर्ध्वरेता ऋषींची साठ कोटी सहस्र संख्या त्या लिंगात अशी प्रविष्ट झाली, जशी अग्नीत घृताहुती अर्पिली जाते।

Verse 4

सिद्धिर्वृद्धिस्तथा तुष्टिरृद्धिः पुष्टिस्तु पंचमी । कीर्तिः शांतिस्तथा लक्ष्मीस्तस्मिंल्लिंगे समुत्थिता

त्या लिंगातून सिद्धी, वृद्धी, तुष्टी, ऋद्धी आणि पाचवी पुष्टी उत्पन्न झाल्या; तसेच कीर्ती, शांती व लक्ष्मीही तेथूनच प्रकट झाल्या।

Verse 5

सप्तकोट्यस्तु मंत्राणां सिद्धीनां चैव संभवः । दिव्ययोगरसाश्चान्ये दिव्यौषधिरसायनाः

त्या पवित्र स्रोतापासून मंत्रसिद्धी—सात कोटी संख्येने—आणि सिद्धींचा संभव उत्पन्न होतो; तसेच अन्य दिव्य योगरस व दिव्य औषधींची रसायनेही प्रकट होतात।

Verse 6

गारुडं भूततंत्रं च खेचर्यो व्यंतरीस्तथा । ते सर्वे सह योगेन तस्माल्लिंगात्समुत्थिताः

गारुडविद्या, भूततंत्र, तसेच खेचरी व व्यंतरी—हे सर्व योगशक्तीसह त्या लिंगातूनच उत्पन्न झाले, असे सांगितले आहे।

Verse 7

अन्याश्चैव तु याः काश्चित्सिद्धयोऽष्टौ प्रकीर्तिताः । ताः सर्वाः सह लिंगेन तस्मात्स्थानात्समुत्थिताः

आणि इतर ज्या काही सिद्धी सांगितल्या आहेत—विशेषतः प्रसिद्ध अष्टसिद्धी—त्या सर्व त्या लिंगासह त्या पवित्र स्थानातूनच उत्पन्न झाल्या।

Verse 8

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासमाहात्म्ये श्रीसोमेश्वरैश्वर्यवर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशी-साहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम प्रभासमाहात्म्यात ‘श्रीसोमेश्वर-ऐश्वर्यवर्णन’ नामक आठवा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 9

अन्यद्देवि प्रवक्ष्यामि अत्र सिद्धिं गतास्तु ये । ममांशसंभवाः प्राप्ता अस्मिंल्लिंगे लयं गताः

हे देवी, आणखी सांगतो—येथे जे सिद्धीला पोहोचले, ते माझ्या अंशातून उत्पन्न होऊन या लिंगात येऊन लीन झाले।

Verse 10

विमला दंडिकाश्चैव सप्तैते कुत्सिकाः स्मृताः । अस्मिंल्लिंगे पुरा सिद्धा योगात्पाशुपतान्मम

विमला आणि दंडिका—हे सातही ‘कुत्सिका’ म्हणून स्मरणात आहेत. पूर्वी माझ्या पाशुपत-योगाने ते या लिंगावर सिद्ध झाले।

Verse 11

रुद्रो विप्रस्तथा दानश्चंद्रो मन्थोऽवलोककः । सूर्यावलोकश्चेति गार्गेयाः सप्त कीर्त्तिताः

रुद्र, विप्र, दान, चंद्र, मंथ, अवलोकक आणि सूर्यावलोक—हे सात ‘गार्गेय’ म्हणून कीर्तित आहेत।

Verse 12

सोमेश्वरे च ते सिद्धाः प्रभासे वरवर्णिनि । मूकमन्यः शिवश्चैव प्रकाशः कपिलस्तथा

हे वरवर्णिनी, प्रभासातील सोमेश्वर येथे ते सिद्ध झाले. (त्यांत) मूक, मन्य, शिव, प्रकाश आणि कपिलही आहेत।

Verse 13

सत्कुलः कर्णिकारश्च पौरुषेयाः प्रकीर्त्तिताः । सोमेश्वरे पुरा सिद्धाः प्रभासे पापनाशने

सत्कुल आणि कर्णिकार हे ‘पौरुषेय’ म्हणून प्रकीर्तित आहेत. पापनाशक प्रभासातील सोमेश्वर येथे ते पूर्वी सिद्ध झाले।

Verse 14

युगेयुगे पुरा सिद्धास्तस्मिंल्लिंगे प्रिये मम । एते चान्ये च ये विप्रा भविष्यंति कलौ युगे

हे प्रिये! युगायुगांत त्या लिंगावर अनेकांनी सिद्धी प्राप्त केली आहे. आणि हे तसेच इतर जे ब्राह्मण कलियुगात उत्पन्न होतील, तेही त्याच्याशीच संबद्ध राहतील.

Verse 16

दुर्ल्लभं सर्वमर्त्त्यानां प्रभासे तु व्यवस्थितम् । न च कश्चिद्विजानाति अशुभैः कर्मभिर्वृतः

प्रभासात सर्व मर्त्यांसाठी दुर्लभ असे परम फल स्थिर आहे; परंतु अशुभ कर्मांनी आच्छादित झालेला कोणीही त्याचे यथार्थ स्वरूप जाणू शकत नाही.

Verse 17

ग्रहदोषास्तु ये केचिद्भूतदोषास्तथा परे । डाकिनीप्रेतवेताला राक्षसा ग्रहपूतनाः

जे काही ग्रहदोष आणि इतर भूतदोष असतात—डाकिणी, प्रेत, वेताळ, राक्षस तसेच ग्रहपीडा देणाऱ्या पूतना इत्यादी—

Verse 18

पिशाचा यातुधानाश्च मातरो जातहारिकाः । बालग्रहास्तथा चान्ये बुद्धाश्चैव तु ये ग्रहाः

पिशाच व यातुधान, नवजाताला हरून नेणाऱ्या ‘मातरा’, बालग्रह तसेच इतर, आणि ‘बुद्ध’ नावाचे जे ग्रहदोष—

Verse 19

तत्र सिद्धिं गमिष्यंति दुर्ल्लभां त्रिदशैरपि । एतत्ते सर्वमाख्यातं तल्लिंगं सिद्धिदं परम्

तेथे ते अशी सिद्धी प्राप्त करतील जी देवांनाही दुर्लभ आहे. हे सर्व तुला सांगितले; ते लिंग परम असून सिद्धी देणारे आहे.

Verse 20

दुर्नामकास्तथा चान्ये कुष्ठरोगास्तथा परे । क्षयरोगास्तथा चान्ये वातगुल्मास्तथैव च । अन्ये चैव तु ये केचिद्व्याधयस्तु प्रकीर्त्तिताः

दुर्नामक (घातक फोड) व इतर व्याधी, कुष्ठ इत्यादी, क्षयरोगासारखे क्षीण करणारे रोग, वातविकार व गुल्म (उदरगाठ) तसेच जे जे अन्य रोग सांगितले आहेत—

Verse 21

सोमेश्वरं समासाद्य तस्य लिंगस्य दर्शनात् । सर्व एव विनश्यंति वह्नौ क्षिप्तमिवेन्धनम्

सोमेश्वरास जाऊन, त्या लिंगाच्या दर्शनमात्राने हे सर्व अग्नीत टाकलेल्या इंधनाप्रमाणे नष्ट होते.

Verse 22

उपसर्गाश्च चान्ये सर्पघोणपवृश्चिकाः । सर्वे तत्र विनश्यंति श्रीसोमेश्वरदर्शनात्

इतर उपसर्गही—सर्प, घोण व विंचू—हे सर्व तेथे श्रीसोमेश्वराच्या दर्शनाने नष्ट होतात.

Verse 23

योऽसौ सोमेश्वरो नाम्ना पश्चिमो भैरवः स्मृतः । कालाग्निरुद्रनाथेति पर्यायैर्नामभिः श्रुतः

जो ‘सोमेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध आहेत, ते ‘पश्चिम भैरव’ म्हणून स्मरणीय आहेत; तसेच ‘कालाग्निरुद्र’ व ‘रुद्रनाथ’ या पर्यायनामांनीही ओळखले जातात.

Verse 24

तस्मिंस्तिष्ठामि देवेशि भक्तानुग्रहकारकः । सर्वं च दुष्कृतं नृणां भक्षयामि न संशयः

हे देवेशी! मी तेथे भक्तांवर अनुग्रह करणारा म्हणून वास करतो; आणि मनुष्यांची सर्व दुष्कृत्ये मी भस्म करतो—यात संशय नाही.

Verse 25

योऽसौ प्राणः शरीरस्थो देहिनां देहसंचरः । ब्रह्मांडमेतद्यस्यांतरेको यश्चाप्यनेकधा

जो प्राण देहात स्थित असून देहधारी जीवांच्या देहांत संचार करतो, ज्याच्या अंतरी हे समस्त ब्रह्मांड-अंड स्थित आहे—तो एक असूनही अनेक प्रकारे प्रकटतो।

Verse 26

वेदाः सर्वेऽपि यं देवं प्रशंसंति महर्षयः । परस्य ब्रह्मणो रूपं यस्य द्वारेण लभ्यते

ज्या देवाची सर्व वेद स्तुती करतात आणि महर्षी प्रशंसा करतात—ज्याच्या ‘द्वारा’ने परब्रह्माचे स्वरूप साक्षात् प्राप्त होते।

Verse 27

सोऽयं देवि महादेवः प्रभासे संव्यवस्थितः । यथा गुप्तं गृहे रत्नं न कश्चिद्विंदते नरः

हे देवी, हाच महादेव प्रभासात प्रतिष्ठित आहे. जसे घरात लपलेले रत्न कुणालाही सापडत नाही, तसे योग्य शोधाविना त्याचे ज्ञान होत नाही।

Verse 28

प्रभासे तु स्थितं तद्वद्रत्नभूतं गृहे मम । तच्च लिंगं पुरा कल्पे सप्तपातालभेदकम्

तसेच प्रभासात माझ्याच ‘गृहात’ रत्नस्वरूप ते तत्त्व स्थित आहे. ते लिंग प्राचीन कल्पात सप्त पाताळांना भेदणारे असे कथिले आहे।

Verse 29

कथितं कोटि सूर्यस्य प्रलयानलसंनिभम् । तेनकालाग्निरुद्रेति प्रोक्तं सोमेश्वरः पुरा

ते प्रलयाग्नीप्रमाणे, कोटी सूर्यांच्या तेजासारखे असे वर्णिले आहे. म्हणूनच प्राचीन काळी सोमेश्वराला ‘कालाग्निरुद्र’ असे म्हटले गेले।

Verse 30

इति देवि समासेन कथितं तव पार्वति । सोमेश्वरस्य माहात्म्यं सर्वपातकनाशनम्

हे देवी पार्वती! मी तुला संक्षेपाने सोमेश्वराचे माहात्म्य सांगितले आहे; ते सर्व पापांचा नाश करणारे आहे.