Adhyaya 2
या अध्यायात ऋषी कथावाचनाची परीक्षा कशी करावी हे विचारतात—कथेची लक्षणे, गुण-दोष आणि प्रमाण रचना ओळखण्याची पद्धत. सूत सांगतात की वेद व पुराण यांची आद्य उत्पत्ती कशी झाली, पूर्वी पुराणसंग्रह अत्यंत विशाल होता, आणि नंतर व्यासांनी काळानुसार त्याचे संक्षेप करून अठरा महापुराणांत विभाजन केले। पुढे महापुराणे व उपपुराणांची नावे दिली जातात; अनेक ठिकाणी अंदाजे श्लोकसंख्या आणि दानविधीही सांगितलेले दिसतात—ग्रंथाची प्रत तयार करणे, दान करणे, व संबंधित विधींसह पुण्यप्राप्ती. पुराणाचे पंचलक्षण (सर्ग, प्रतिसर्ग, वंश, मन्वंतर, वंशानुचरित) स्पष्ट केले जाते; तसेच गुणांनुसार सात्त्विक-राजस-तामस असा प्रकार आणि त्यानुसार देवताप्राधान्यही मांडले जाते। अखेरीस इति्हास–पुराण परंपरा वेदार्थ स्थिर ठेवणारा आधार आहे असे प्रतिपादन करून, स्कंदपुराणाच्या अंतर्गत सात विभागांमध्ये प्राभासिक खंडाचे स्थान दाखवले जाते, ज्यामुळे पुढील तीर्थ-भूगोलप्रधान वर्णनाची तयारी होते।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । कथाया लक्षणं ब्रूहि गुणदोषान्सविस्तरान् । आर्षेयपौरुषेयाणां काव्यचिह्नपरीक्षणम् । कथं ज्ञेयं महाबुद्धे श्रोतुमिच्छामहे वयम्
ऋषी म्हणाले—कथेचे लक्षण सांगा, तिचे गुण-दोष सविस्तर वर्णन करा; तसेच आर्षेय व पौरुषेय रचनांची काव्यचिन्हांद्वारे परीक्षा कशी करावी तेही सांगा। हे महाबुद्धिमान, हे यथार्थ कसे ओळखावे? आम्ही ऐकू इच्छितो।
Verse 2
सूत उवाच । अथ संक्षेपतो वक्ष्ये पुराणानामनुक्रमम् । लक्षणं चैव संख्यां च उक्तभेदांस्तथैव च
सूत म्हणाला—आता मी संक्षेपाने पुराणांचा अनुक्रम, त्यांची लक्षणे, त्यांची संख्या आणि प्रसिद्ध भेदही सांगतो।
Verse 3
पुरा तपश्चचारोग्रममराणां पितामहः । आविर्भूतास्ततो वेदाः सषडंगपदक्रमाः
प्राचीन काळी अमरांचा पितामह प्रजापती ब्रह्मदेवाने घोर तप केले; तेव्हा षड्वेदांगांसह पदक्रमयुक्त वेद प्रकट झाले।
Verse 4
ततः पुराणमखिलं सर्वशास्त्रमयं ध्रुवम् । नित्यशब्दमयं पुण्यं शत कोटिप्रविस्तरम्
त्यानंतर सर्वशास्त्रसारमय, ध्रुव-प्रमाण, नित्य शब्दमय, पुण्यस्वरूप आणि शत-कोटी विस्तार असलेले अखिल पुराण प्रकट झाले।
Verse 5
निर्गतं ब्रह्मणो वक्त्राद्ब्राह्मं वैष्णवमेव च । शैवं भागवतं चैव भविष्यं नारदीयकम्
ब्रह्माच्या मुखातून पुराणे प्रकट झाली—ब्राह्म, वैष्णव, शैव, भागवत, भविष्य आणि नारदीय।
Verse 6
मार्कण्डेयमथाग्नेयं ब्रह्मवैवर्तमेव च । लैङ्गं तथा च वाराहं स्कांदं वामनमेव च
तसेच मार्कण्डेय, आग्नेय, ब्रह्मवैवर्त, लैङ्ग, वाराह, स्कांद आणि वामन—ही पुराणेही प्रकट झाली।
Verse 7
कौर्म्यं मात्स्यं गारुडं च वायवीयमनन्तरम् । अष्टादशं समुद्दिष्टं सर्वपातकनाशनम्
कौर्म, मात्स्य, गारुड आणि त्यानंतर वायवीय—अशा रीतीने अठरा (महापुराणे) सांगितली, जी सर्व पातकांचा नाश करतात।
Verse 8
एकमेव पुरा ह्यासीद्ब्रह्माण्डं शतकोटिधा
पूर्वी ब्रह्माण्ड (ब्रह्माण्ड-पुराण) एकच होते; पण त्याचा विस्तार शत-कोटी (शंभर कोटी) होता।
Verse 9
ततोऽष्टादशधा कृत्वा वेदव्यासो युगेयुगे । प्रख्यापयति लोकेऽस्मिन्साक्षान्नारायणांशजः
मग त्याचे अठरा भाग करून, वेदव्यास प्रत्येक युगात या लोकी त्याचा प्रचार करतात—ते साक्षात् नारायणांचे अंशावतार आहेत।
Verse 10
अन्यान्युपपुराणानि मुनिना कथितानि तु । तानि वः कथयिष्यामि संक्षेपादवधार्यताम्
मुनिंनी इतरही उपपुराणे कथिली आहेत. ती मी तुम्हांला संक्षेपाने सांगतो—सावधपणे ऐकून मनात धरा.
Verse 11
आद्यं सनत्कुमारोक्तं नारसिंहमतः परम् । तृतीयं स्कान्दमुद्दिष्टं कुमारेणानुभाषितम्
पहिले सनत्कुमारांनी सांगितलेले; त्यानंतर नारसिंहमत. तिसरे स्कान्द असे घोषित, जे कुमारांनी पुन्हा कथन केले.
Verse 12
चतुर्थं शिवधर्माख्यं साक्षान्नन्दीशभाषितम् । दुर्वाससोक्तमाश्चर्य्यं नारदोक्तमतः परम्
चौथे ‘शिवधर्म’ नावाचे, जे साक्षात् नंदीशांनी सांगितले. पुढे दुर्वासांनी कथिलेले ‘आश्चर्य’; त्यानंतर नारदांनी सांगितलेले.
Verse 13
कापिलं मानवं चैव तथैवोशनसेरितम् । ब्रह्माण्डं वारुणं चान्यत्कालिकाह्वयमेव च
कापिल, मानव, तसेच उशनसांनी उपदिष्ट; आणि ब्रह्माण्ड, वारुण, तसेच ‘कालिका’ नावाचे आणखी एकही आहे.
Verse 14
माहेश्वरं तथा सांबं सौरं सर्वार्थसंचयम् । पराशरोक्तं परमं मारीचं भार्गवाह्वयम्
माहेश्वर, सांब, आणि सौर—जो सर्वार्थांचा संचय आहे; तसेच पराशरांनी कथिलेले परम, मारीच, आणि ‘भार्गव’ नावाचेही आहे.
Verse 15
एतान्युपपुराणानि कथितानि द्विजोत्तमाः
हे द्विजोत्तमांनो! ही उपपुराणे कथित झाली आहेत.
Verse 16
ऋषय ऊचुः । पुराणसंख्यामाचक्ष्व सूत विस्तरशः क्रमात् । दानधर्ममशेषज्ञ यथावदनुपूर्वशः
ऋषी म्हणाले—हे सूत! पुराणांची संख्या क्रमाने सविस्तर सांग; हे दानधर्माचे सर्वज्ञ! यथाविधी अनुक्रमे वर्णन कर।
Verse 17
सूत उवाच । इदमेव पुराणेऽस्मिन्पुराणपुरुषस्तदा । यदुक्तवान्स विश्वात्मा मनवे तन्निबोधत
सूत म्हणाला—याच पुराणात पूर्वी पुराणपुरुष, विश्वात्मा यांनी मनूला जे सांगितले, ते ऐका व जाणून घ्या।
Verse 18
पुराणं सर्वशास्त्राणां ब्रह्माण्डं प्रथमं स्मृतम् । अनन्तरं च वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः
सर्व शास्त्रांमध्ये ब्रह्माण्डपुराण प्रथम मानले आहे; त्यानंतर त्याच्या मुखांतून वेद प्रकट झाले।
Verse 19
पुराणमेकमेवासीत्तस्मिन्कल्पान्तरेतथा । त्रिवर्गसाधनं पुण्यं शतकोटिप्रविस्तरम्
त्या पूर्व कल्पात पुराण खरोखर एकच होते; ते पुण्यस्वरूप, त्रिवर्गसाधन आणि शतकोटीपर्यंत विस्तीर्ण होते।
Verse 20
विनिर्दग्धेषु लोकेषु कृष्णेनानन्तरूपिणा । साङ्गांश्च चतुरो वेदान्पुराणन्यायविस्तरम्
प्रलयकाळी सर्व लोक जळून भस्म झाल्यावर, अनंतरूप श्रीकृष्णांनी साङ्ग चारही वेद आणि न्याययुक्त विधीने विस्तारलेले पुराण पुन्हा प्रकट केले।
Verse 21
मीमांसां धर्मशास्त्रं च परिगृह्यात्मसात्कृतम् । मत्स्यरूपेण च पुनः कल्पादावुदकार्णवे
त्यांनी मीमांसा व धर्मशास्त्रे ग्रहण करून आत्मसात केली; आणि पुन्हा कल्पाच्या आरंभी त्या जलमय महासागरात मत्स्यरूप धारण केले।
Verse 22
अशेषमेव कथितं ब्रह्मणे दिव्यचक्षुषे । ब्रह्मा जगाद च मुनींस्त्रिकालज्ञानदर्शनः
हे सर्व काही अवशेष न ठेवता दिव्यदृष्टी असलेल्या ब्रह्म्याला उपदेशिले गेले; मग त्रिकालज्ञ ब्रह्म्याने ते मुनींना सांगितले।
Verse 23
प्रवृत्तिः सर्वशास्त्राणां पुराणस्याभवत्ततः
त्यानंतर त्याच्यापासून सर्व शास्त्रांची प्रवृत्ती झाली, आणि पुराणपरंपरेचाही लोकांत प्रसार सुरू झाला।
Verse 24
ततः कालक्रमेणासौ व्यासरूपधरो हरिः । अष्टादशपुराणानि संक्षेप्स्यति युगेयुगे
मग कालक्रमाने तोच हरि व्यासरूप धारण करून, युगोयुगी अठरा पुराणांचा संक्षेप करील।
Verse 25
चतुर्लक्षप्रमाणानि द्वापरेद्वापरे सदा । तदाष्टादशधा कृष्णा भूर्लोकेऽस्मिन्प्रभाषते
प्रत्येक द्वापरयुगात याचे प्रमाण नेहमी चार लक्ष (श्लोक) असते; आणि मग श्रीकृष्ण हे या भुलोकात अठरा विभागांत सांगतात।
Verse 26
अद्याऽपि देवलोके तु शतकोटिप्रविस्तरम् । तदर्थोऽत्र चतुर्लक्षः संक्षेपेण निवेशितः
आजही देवलोकात याचा विस्तार शंभर कोटीपर्यंत आहे; परंतु येथे त्याचा अर्थ संक्षेपाने चार लक्ष (श्लोकांत) बसविला आहे।
Verse 27
पुराणानि दशाष्टौ च सांप्रतं तदिहोच्यते । नामतस्तानि वक्ष्यामि संख्यां च मुनिसत्तमाः
आता येथे अठरा पुराणांचे वर्णन केले जाते. हे मुनिश्रेष्ठांनो, मी त्यांची नावे आणि श्लोकसंख्याही सांगीन।
Verse 28
ब्रह्मणाऽभिहितं पूर्वं यावन्मात्रं मरीचये । ब्राह्मं तद्दशसाहस्रं पुराणं तदिहोच्यते
पूर्वी ब्रह्मदेवांनी मरीचिला जितक्या प्रमाणात उपदेश केला, तेच येथे ‘ब्राह्म पुराण’ म्हणून सांगितले जाते; ते दहा सहस्र (श्लोकांचे) आहे।
Verse 29
लिखित्वा तच्च यो दद्याज्जलधेनुसमन्वितम् । वैशाख्यां पौर्णमास्यां च ब्रह्मलोके महीयते
जो हे पुराण लिहून ‘जलधेनु’सहित दान करतो आणि वैशाख पौर्णिमेला अर्पण करतो, तो ब्रह्मलोकात सन्मानित होतो।
Verse 30
एतदेव यदा पद्ममभूद्धैरण्मयं जगत् । तद्वृत्तांताश्रयांतं तत्पाद्ममित्युच्यते बुधैः
हा तोच वृत्तान्त आहे—जेव्हा पद्म प्रकट झाले आणि जगत् हिरण्मय, सुवर्णमय झाले. त्या कथेला आधार असल्यामुळे पंडित यास ‘पाद्म’ (पद्मपुराण) म्हणतात.
Verse 31
पाद्मं तत्पञ्चपञ्चाशत्सहस्राणीह पठ्यते । तत्पुराणं च यो दद्यात्सुवर्णकमलान्वितम् । ज्येष्ठे मासि तिलैर्युक्तं सोऽश्वमेधफलं लभेत्
येथे पाद्मपुराण पञ्चपंचावन्न हजार श्लोकांचे म्हणून पठित आहे. जो सुवर्णकमलांसह ते पुराण दान करील आणि ज्येष्ठ मासात तिळयुक्त अर्पणासह देईल, तो अश्वमेधयज्ञासमान पुण्य प्राप्त करतो.
Verse 32
वाराहकल्पवृत्तान्तमधिकृत्य परात्परः । यत्राह धर्मानखिलांस्तदुक्तं वैष्णवं विदुः
वाराहकल्पाचा वृत्तान्त आधार करून ज्यात परात्पर परमेश्वर सर्व धर्मांचे अखिल उपदेश करतात, ते पुराण विद्वान ‘वैष्णव’ म्हणून ओळखतात.
Verse 33
चरितैरञ्चितं विष्णोस्तल्लोके वैष्णवं विदुः । त्रयोविंशतिसाहस्रं पुराणं तत्प्रकीर्तितम्
विष्णूच्या चरित्रांनी अलंकृत जे पुराण आहे, ते लोकी ‘वैष्णव’ म्हणून ओळखले जाते. ते पुराण तेवीस हजार श्लोकांचे म्हणून प्रख्यात आहे.
Verse 34
तदाषाढे च यो दद्याद्घृतधेनुसमन्वितम् । पौर्णमास्यां विशुद्धायां सं पदं याति वैष्णवम्
आषाढ मासात शुद्ध पौर्णिमेला जो घृतधेनूसह ते (पुराणदान) देतो, तो परम वैष्णव पदास प्राप्त होतो.
Verse 35
श्रुतकल्पप्रसङ्गेन धर्मान्वायुरथाब्रवीत् । यत्र तद्वायवीयं स्याद्रुद्रमाहात्म्यसंयुतम्
श्रुतकल्पाच्या प्रसंगाने वायूने धर्मतत्त्वांचा उपदेश केला. ज्या ग्रंथात रुद्रमाहात्म्ययुक्त हे वर्णन आहे, तोच ‘वायवीय’ (पुराण) म्हणून प्रसिद्ध आहे.
Verse 36
चतुर्विंशतिसाहस्रं नाना वृत्तान्तसंयुतम् । धर्मार्थकाममोक्षैश्च साधुवृत्तसमन्वितम्
यात चोवीस हजार श्लोक असून अनेक वृत्तान्तांनी ते परिपूर्ण आहे, असे सांगितले जाते. धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष यांचे उपदेश आणि साधूंच्या सदाचाराने ते युक्त आहे.
Verse 37
श्रावण्यां श्रावणे मासि गुडधेनुसमन्वितम् । यो दद्याद्दधिसंयुक्तं ब्राह्मणाय कुटुम्बिने । शिवलोके स पूतात्मा कल्पमेकं वसेन्नरः
श्रावण महिन्यातील श्रावणी (पौर्णिमा) दिवशी जो ‘गूळ-धेनू’सह दहीयुक्त दान कुटुंबी ब्राह्मणाला देतो, तो पवित्रात्मा पुरुष शिवलोकी एक कल्पपर्यंत वास करतो.
Verse 38
पुनः संजायते मर्त्यो ब्राह्मणो वेदवित्तमः । वेदविद्यार्थतत्त्वज्ञो व्याख्यातत्त्वार्थवित्तमः
तो पुन्हा मर्त्यलोकी ब्राह्मण म्हणून जन्म घेतो, वेदज्ञांमध्ये श्रेष्ठ. वेदांचा अर्थ-तत्त्व जाणणारा आणि त्यांच्या वास्तविक अर्थाचे उत्तम विवेचन करणारा होतो.
Verse 39
यत्राधिकृत्य गायत्रीं वर्ण्यते धर्मविस्तरः । वृत्रासुरवधोपेतं तद्भागवतमुच्यते
ज्या ग्रंथात गायत्रीला आधार मानून धर्माचा विस्तार वर्णिला आहे आणि ज्यात वृत्रासुरवधाचाही प्रसंग आहे—तो ग्रंथ ‘भागवत’ (पुराण) म्हणून ओळखला जातो.
Verse 40
सारस्वतस्य कल्पस्य मध्ये ये स्युर्नरामराः । तद्वृत्तान्तोद्भवं पुण्यं पुण्योद्वाहसमन्वितम्
सारस्वत कल्पाच्या मध्यभागी जे नर व अमर आहेत, त्यांच्या वृत्तांतातून पुण्यप्रद कथा उत्पन्न होते; ती शुभ उद्वाह व पवित्र विधी-आचारांनी युक्त आहे.
Verse 41
लिखित्वा तच्च यो दद्याद्धेमसिंहसमन्वितम् । पौर्णमास्यां प्रौष्ठपद्यां स याति परमां गतिम्
जो त्या ग्रंथाचे लेखन करून, सुवर्णसिंहासनासहित दान करतो, तो प्रौष्ठपद महिन्याच्या पौर्णिमेला परम गती—श्रेष्ठ आध्यात्मिक अवस्था—प्राप्त करतो.
Verse 42
अष्टादशसहस्राणि पुराणं तत्प्रकीर्तितम्
ते पुराण अठरा हजार (श्लोकांचे) असल्याचे प्रकीर्तित आहे.
Verse 43
यत्राह नारदो धर्मान्बृहत्कल्पाश्रयांस्त्विह । पञ्चविंशत्सहस्राणि नारदीयं तदुच्यते
ज्या (पुराण) मध्ये येथे नारदांनी बृहत्कल्पाधारित धर्मांचे निरूपण केले, ते ‘नारदीय’ म्हणून ओळखले जाते; ते पंचवीस हजार (श्लोकांचे) आहे.
Verse 44
तदिषे पञ्चदश्यां तु यो दद्याद्धेनुसंयुतम् । उत्तमां सिद्धिमाप्नोति इह लोके परत्र च । सर्वान्कामानवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा
इषे (आश्विन) महिन्याच्या पंधराव्या तिथीस जो गाईसहित दान करतो, तो इहलोकी व परलोकी उत्तम सिद्धी प्राप्त करतो. तो सर्व कामना साधतो; येथे विचार करण्याचे कारण नाही.
Verse 45
यत्राधिकृत्य शकुनीन्धर्माधर्मविचारणम् । पुराणं नवसाहस्रं मार्कण्डेयं तदुच्यते
जे पुराण पक्ष्यांना आधार करून धर्म-अधर्माचा विचार करते, तेच नवसहस्र श्लोकांचे ‘मार्कण्डेय’ म्हणून प्रसिद्ध आहे।
Verse 46
परिलिख्य च यो दद्यात्सौवर्णकरिसंयुतम् । कार्तिक्यां पौण्डरीकस्य यज्ञस्य फलभाग्भवेत्
जो ते विधिपूर्वक लिहून घेऊन सुवर्णहत्तीसमवेत दान करतो, तो कार्तिक महिन्यात पौण्डरीक यज्ञाच्या फळाचा भागीदार होतो।
Verse 47
यत्तदीशानकल्पस्य वृत्तान्तमधिकृत्य च । वशिष्ठायाऽग्निना प्रोक्तमाग्नेयं तत्प्रचक्षते
ईशानकल्पाचा वृत्तान्त विषय करून अग्नीने वसिष्ठांना जे पुराण सांगितले, तेच ‘आग्नेय’ म्हणून ओळखले जाते।
Verse 48
लिखित्वा तच्च यो दद्याद्धेमपद्मसमन्वितम् । मार्गशीर्षे विधानेन तिलधेनुयुतं तथा । तच्च षोडशसाहस्रं सर्वक्रतुफलप्रदम्
जो तो ग्रंथ लिहून घेऊन सुवर्णकमळासह दान करतो, आणि मार्गशीर्षात विधिपूर्वक तिळधेनूसहही अर्पण करतो—तो ग्रंथ षोडशसहस्र श्लोकांचा असून सर्व यज्ञांचे फळ देणारा म्हटला आहे।
Verse 49
यत्राधिकृत्य माहात्म्यमादित्यस्य चतुर्मुखः । अघोरकल्पवृत्तान्तप्रसंगेन जगत्पतिः । मनवे कथयामास भूतग्रामस्य लक्षणम्
ज्या पुराणात जगत्पती चतुर्मुख ब्रह्म्याने आदित्याचे माहात्म्य घेत, अघोरकल्पाच्या वृत्तान्तप्रसंगात मनूस भूतसमूहाची लक्षणे सांगितली—
Verse 50
चतुर्दशसहस्राणि तथा पञ्चशतानि च । भविष्यचरितप्रायं भविष्यं तदिहोच्यते
चौदा हजार आणि आणखी पाचशे (श्लोक)—यालाच येथे ‘भविष्य’ असे म्हटले आहे; ते प्रायः पुढे घडणाऱ्या चरित्रवर्णनाने युक्त आहे।
Verse 51
तत्पौषमासि यो दद्यात्पौर्णमास्यां विमत्सरः । गुडकुम्भसमायुक्तमग्निष्टोमफलं लभेत्
जो पौष महिन्याच्या पौर्णिमेला मत्सररहित होऊन गूळ भरलेला कुंभ दान देतो, तो दाता अग्निष्टोम यज्ञासमान फल प्राप्त करतो।
Verse 52
रथंतरस्य कल्पस्य वृत्तान्तमधिकृत्य च । सावर्णिना नारदाय कृष्णमाहात्म्यसंयुतम् । प्रोक्तं ब्रह्मवराहस्य चरितं वर्ण्यतेऽत्र च
रथंतर कल्पाचा वृत्तान्त आधार करून सावर्णीने नारदाला कृष्णमाहात्म्यासह उपदेश केला; आणि येथे ब्रह्म-वराहाचे चरित्रही वर्णिले आहे।
Verse 53
तदष्टादशसाहस्रं ब्रह्मवैवर्तमुच्यते । पुराणं ब्रह्मवैवर्तं यो दद्याद्ब्राह्मणोत्तमे । माघमासे पौर्णमास्यां ब्रह्मलोके महीयते
ते अठरा हजार (श्लोकांचे) ‘ब्रह्मवैवर्त’ म्हणून ओळखले जाते। जो माघ महिन्याच्या पौर्णिमेला उत्तम ब्राह्मणास ब्रह्मवैवर्त पुराण दान करतो, तो ब्रह्मलोकी सन्मानित होतो।
Verse 54
यत्राग्निलिङ्गमध्यस्थः प्राह देवो महेश्वरः । धर्मार्थकाममोक्षार्थानाग्नेयमधिकृत्य च
जिथे अग्निलिंगाच्या मध्यभागी अधिष्ठित भगवान महेश्वरांनी सांगितले—धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष देणाऱ्या ‘आग्नेय’ विषयास धरून।
Verse 55
कल्पं तल्लैङ्गमित्युक्तं पुराणं ब्रह्मणा स्वयम्
तो कल्प ब्रह्मदेवांनी स्वतः ‘लैङ्ग’—म्हणजेच लिंगपुराण—असा सांगितला आहे।
Verse 56
तदेकादशसाहस्रं फाल्गुन्यां यः प्रयच्छति । तिलधेनुसमायुक्तं स याति शिवसात्म्यताम्
जो फाल्गुन महिन्यात त्या अकरा सहस्र (श्लोकांच्या) ग्रंथाचे दान तिलधेनुसहित करतो, तो शिवसात्म्य—शिवभाव—प्राप्त करतो।
Verse 57
महावराहस्य पुनर्माहात्म्यमधिकृत्य च । विष्णुनाऽभिहितं क्षोण्यै तद्वाराहमिहोच्यते
पुन्हा महावराहाचे माहात्म्य विषय करून, विष्णूंनी पृथ्वीला जे सांगितले तेच येथे ‘वाराह’ (पुराण/उपदेश) म्हणून म्हटले आहे।
Verse 58
मानवस्य प्रसंगेन धन्यस्य मुनिसत्तमाः । चतुर्विंशत्सहस्राणि तत्पुराणमिहोच्यते
हे मुनिश्रेष्ठांनो, धन्य मानव (मनुसंबंधी) प्रसंगाच्या निमित्ताने ते पुराण येथे चोवीस सहस्र (श्लोकांचे) असे सांगितले आहे।
Verse 59
काञ्चनं गरुडं कृत्वा तिलधेनुसमन्वितम् । पौर्णमास्यामथो दद्याद्ब्राह्मणाय कुटुम्बिने । वाराहस्यप्रसादेन पदमाप्नोति वैष्णवम्
सोन्याचा गरुड करून, तिलधेनुसहित, पौर्णिमेला कुटुंबी ब्राह्मणाला दान करावे; वाराहाच्या प्रसादाने तो वैष्णव पद प्राप्त करतो।
Verse 61
स्कांदं नाम पुराणं तदेकाशीति निगद्यते । सहस्राणि शतं चैकमिति मर्त्येषु पठ्यते
‘स्कांद’ नावाचे ते पुराण एक्याऐंशी हजार (श्लोकांचे) असे सांगितले जाते; परंतु मर्त्यलोकात ते ‘एक लाख एक हजार’ असे म्हणून पठण केले जाते।
Verse 62
परिलेख्य च यो दद्याद्धेमशूलसमन्वितम् । शैवं स पदमाप्नोति मकरोपगमे रवेः
जो विधिपूर्वक लेख/प्रतिमा कोरून, सुवर्ण त्रिशूलासह दान देतो—सूर्य मकरराशीत प्रवेश करताना—तो परम शैव पद प्राप्त करतो।
Verse 63
त्रिविक्रमस्य माहात्म्यमधिकृत्य चतुर्मुखः । त्रिवर्गमभ्यधात्तत्तु वामनं परिकीर्तितम्
त्रिविक्रमाच्या माहात्म्याच्या प्रसंगी चतुर्मुख ब्रह्म्याने त्रिवर्ग (धर्म-अर्थ-काम) सांगितला; आणि तोच वृत्तान्त ‘वामन’ म्हणून प्रसिद्ध आहे।
Verse 64
पुराणं दशसाहस्रं कौर्मकल्पानुगं शिवम्
हे दहा हजार श्लोकांचे, शिवमय व कूर्मकल्पानुसार असे पुराण आहे।
Verse 65
यः शरद्विषुवे दद्याद्धेमवस्त्रसमन्वितम् । क्षौमावृतं युतं धेन्वा स पदं याति वैष्णवम्
जो शरद्विषुवी सुवर्णवस्त्रासह दान देतो, आणि क्षौम (अळशी) वस्त्राने आच्छादित धेनूही देतो—तो परम वैष्णव पदास जातो।
Verse 66
यच्च धर्मार्थकामानां मोक्षस्य च रसातले । माहात्म्यं कथयामास कूर्मरूपी जनार्दनः
रसातळात धर्म, अर्थ, काम तसेच मोक्ष यांचे जे माहात्म्य कथिले गेले, ते कूर्मरूप धारण करून जनार्दनाने सांगितले।
Verse 67
इन्द्रद्युम्नप्रसंगेन ऋषीणां शक्रसन्निधौ । सप्तदशसहस्राणि लक्ष्मीकल्पानुषङ्गिकम्
इन्द्रद्युम्नप्रसंगानिमित्त, शक्राच्या सान्निध्यात ऋषींसमोर, लक्ष्मीकल्पाशी निगडित सतराह सहस्र (श्लोकांचे) कथन झाले।
Verse 68
यो दद्यादयने कौर्मं हेमकूर्मसमन्वितम् । गोसहस्रप्रदानस्य स फलं प्राप्नुयान्नरः
जो मनुष्य अयनकाळी सुवर्णकूर्मयुक्त ‘कौर्म’ दान देतो, तो गोसहस्रदानासमान पुण्यफल प्राप्त करतो।
Verse 69
श्रुतीनां यत्र कल्पादौ प्रवृत्त्यर्थं जनार्दनः । मत्स्यरूपी च मनवे नरसिंहोपवर्णनम्
जिथे कल्पाच्या आरंभी श्रुतींची प्रवृत्ती घडावी म्हणून जनार्दन मत्स्यरूप धारण करून मनूस नरसिंहाचे उपवर्णन सांगतो।
Verse 70
अधिकृत्याब्रवीत्सप्तकल्पवृत्तं मुनिव्रताः । तन्मात्स्यमिति जानीध्वं सहस्राणि चतुदर्श
हे मुनिव्रतधारी ऋषींनो! त्याने सात कल्पांचे वृत्त सांगितले; ते ‘मात्स्य’ म्हणून जाणावे—चौदा सहस्र (श्लोकांचे) आहे।
Verse 71
विषुवे हैममत्स्येन धेन्वा क्षौमयुगान्वितम् । यो दद्यात्पृथिवी तेन दत्ता भवति चाखिला
विषुवकाळी जो सुवर्णमाशासह, क्षौमवस्त्रांच्या युगाने युक्त अशी गाय दान करतो, त्याच्याकडून जणू अखिल पृथ्वीच दान झाल्यासारखी होते।
Verse 72
यदा वा गरुडे कल्पे विश्वाण्डाद्गरुडोऽभवत् । अधिकृत्याब्रवीत्कृष्णो गारुडं तदिहोच्यते
गरुडकल्पात जेव्हा विश्वांडातून गरुड प्रकट झाला, तेव्हा त्यास विषय करून श्रीकृष्णांनी जे कथन केले, तेच येथे ‘गारुड’ असे म्हटले जाते।
Verse 73
तदष्टादश चैकं च सहस्राणीह पठ्यते । स्वर्णहंससमायुक्तं यो दद्यादयने परे । स सिद्धिं लभते मुख्यां शिवलोके च संस्थितिम्
हे येथे अठरा हजार एक (श्लोक) म्हणून पठित आहे। जो शुभ अयनपरिवर्तनकाळी सुवर्णहंसासह दान करतो, तो परम सिद्धी प्राप्त करून शिवलोकी स्थिर निवास पावतो।
Verse 74
ब्रह्मा ब्रह्माण्डमाहात्म्यमधिकृत्याब्रवीत्पुनः । तच्च द्वादशसाहस्रं ब्रह्माण्डं द्विशताधिकम्
पुन्हा ब्रह्मांनी ब्रह्मांडाच्या माहात्म्याविषयी कथन केले; आणि ते ब्रह्मांड (पुराण) बारा हजार श्लोकांचे असून त्यात आणखी दोनशे श्लोक अधिक आहेत।
Verse 76
यो दद्यात्तु व्यतीपात ऊर्णायुगसमन्वितम् । राजसूयसहस्रस्य फलमाप्नोति मानवः
व्यतीपातकाळी जो लोकरी वस्त्रांच्या युगासह दान करतो, तो मनुष्य सहस्र राजसूय यज्ञांचे फळ प्राप्त करतो।
Verse 77
हेमधेन्वायुतं तच्च ब्रह्मलोकफलप्रदम् । चतुर्लक्षमिदं प्रोक्तं व्यासेनाद्भुतकर्मणा
ते दान दहा हजार सुवर्णधेनूंसमान असून ब्रह्मलोकाचे फळ देणारे आहे. अद्भुत कर्म करणाऱ्या व्यासांनी हे चार लक्ष (श्लोकांचे) संकलन/उपदेश सांगितले आहे.
Verse 78
इदं लोकहितार्थाय संक्षिप्तं द्वापरे द्विजाः
हे द्विजांनो, लोकहितासाठी द्वापरयुगात याचे संक्षेपण करण्यात आले.
Verse 79
भविष्याणां च कल्पानां श्रूयते यत्र विस्तरः । तद्ब्रह्माण्डं पुराणं तु ब्रह्मणा समुदाहृतम्
ज्यात भविष्यकालीन कल्पांचा विस्तार ऐकू येतो, तेच ब्रह्माण्डपुराण; ते ब्रह्मदेवांनीच उच्चारले आहे.
Verse 80
पाद्मे पुराणे यत्प्रोक्तं नारसिंहोपवर्णनम् । तच्चाष्टादशसाहस्रं नारसिंहमिहोच्यते
पद्मपुराणात सांगितलेले नरसिंह-उपवर्णन अठरा हजार (श्लोकांचे) असून येथे ते ‘नरसिंह’ (पुराण/खण्ड) म्हणून ओळखले जाते.
Verse 81
नन्दिने यत्र माहात्म्यं कार्तिकेयेन वर्णितम् । लोके नन्दिपुराणं वै ख्यातमेतद्द्विजोत्तमाः
हे द्विजोत्तमांनो, ज्यात कार्तिकेयांनी नंदीला माहात्म्य सांगितले आहे, तो ग्रंथ जगात ‘नंदीपुराण’ म्हणून प्रसिद्ध आहे.
Verse 82
यत्र साम्बं पुरस्कृत्य भविष्यति कथानकम् । प्रोच्यते तत्पुनर्लोके सांबमेव मुनिव्रताः
हे दृढव्रत मुनीहो! जिथे साम्बाला अग्रस्थानी ठेवून जी कथा सांगितली जाईल, तीच पुन्हा लोकी ‘साम्ब’ या नावानेच प्रसिद्ध होईल।
Verse 83
एवमादित्यसंज्ञं तु तत्रैव परिपठ्यते । अष्टादशभ्यस्तु पृथक्पुराणं यच्च दृश्यते । विजानीध्वं द्विजश्रेष्ठास्तदेतेभ्यो विनिर्गतम्
अशा रीतीने तेथेच ‘आदित्य’ या नावाने त्याचे पठण होते. आणि अठरा पुराणांहून वेगळे जे स्वतंत्र पुराण दिसते—हे द्विजश्रेष्ठांनो! ते यांच्याच (अठरां) मधून उत्पन्न झाले आहे, असे जाणावे।
Verse 84
पञ्चाङ्गानि पुराणस्य चाख्यानमितरत्स्मृतम् । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुवंशचरितं पुराणं पञ्चलक्षणम्
पुराणाची पाच अंगे आहेत; यांखेरीज जे काही कथन आहे ते उपाख्यान म्हणून स्मृत आहे. सर्ग, प्रतिसर्ग, वंश, मन्वंतर आणि वंशानुवंशाचे चरित्र—ही पुराणाची पाच लक्षणे आहेत।
Verse 85
ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्राणां माहात्म्यं भुवनस्य च । संहारश्च प्रदृश्येत पुराणं पञ्चलक्षणम्
त्यात ब्रह्मा, विष्णु, अर्क (सूर्य) आणि रुद्र यांचे माहात्म्य, तसेच भुवनांचे स्वरूप व संहारही दिसून येतो—म्हणून पुराण पंचलक्षण म्हणतात।
Verse 86
धर्मश्चार्थश्च कामश्च मोक्षश्च परिकीर्त्यते । सर्वेष्वपि पुराणेषु तद्विरूढे च यत्फलम्
धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष—हे सर्व सर्व पुराणांत परिकीर्तित आहेत; आणि त्या उपदेशांचे योग्यरीत्या आचरण केल्यास जे फळ उत्पन्न होते, तेही सांगितले आहे।
Verse 87
सात्विकेषु च कल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरेः । राजसेषु च माहात्म्यमधिकं ब्रह्मणो विदुः
सात्त्विक कल्पांत हरीचे माहात्म्य अधिक असते; आणि राजस कल्पांत ब्रह्म्याचे माहात्म्य अधिक असे विद्वान मानतात।
Verse 88
तद्वदग्रे च माहात्म्यं तामसेषु शिवस्य हि । संकीर्णे च सरस्वत्याः पितॄणां च निगद्यते
तसेच तामस कल्पांत शिवाचेच अग्रगण्य माहात्म्य असते; आणि संकीर्ण कल्पांत सरस्वती व पितरांची महिमा सांगितली जाते।
Verse 89
चतुर्भिर्भगवान्विष्णुर्द्वाभ्यां ब्रह्मा तथा रविः । अष्टादशपुराणेषु शेषेषु भगवाञ्छिवः
अठरा पुराणांपैकी चार पुराणांत भगवान विष्णूची प्रधान स्तुती आहे; दोन-दोन पुराणांत ब्रह्मा व तसेच सूर्याची; आणि उरलेल्या पुराणांत भगवान शिवाची।
Verse 90
वेदवन्निश्चलं मन्ये पुराणं वै द्विजोत्तमाः । वेदाः प्रतिष्ठिताः सर्वे पुराणे नात्र संशयः
हे द्विजोत्तमांनो! मी पुराणाला वेदासारखे अचल व प्रमाण मानतो. सर्व वेद पुराणात प्रतिष्ठित आहेत—यात संशय नाही।
Verse 91
बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं चालयिष्यति । इतिहासपुराणैस्तु निश्चलोऽयं कृतः पुरा
वेद अल्पश्रुताला घाबरतो—‘हा मला चळवेल.’ पण इतिहास-पुराणांनी तो पूर्वीच स्थिर व अचल केला आहे।
Verse 92
यन्न दृष्टं हि वेदेषु न दृष्टं स्मृतिषु द्विजाः । उभयोर्यत्र दृष्टं च तत्पुराणेषु गीयते
हे द्विजांनो! जे वेदांत दिसत नाही, स्मृत्यांतही आढळत नाही; आणि जे उभयांतही दिसते—तेच पुराणांत गेय व उपदिष्ट केले जाते।
Verse 93
यो वेद चतुरो वेदान्सांगोपनिषदो द्विजः । पुराणं नैव जानाति न च स स्याद्विचक्षणः
जो द्विज चारही वेद साङ्ग व उपनिषदांसह जाणतो, पण पुराण जाणत नाही—तो खरोखरच विचक्षण ठरत नाही।
Verse 94
अष्टादशपुराणानि कृत्वा सत्यवतीसुतः । भारताख्यानमकरोद्वेदार्थैरुपबृंहितम्
सत्यवतीपुत्र (व्यास) यांनी अठरा पुराणे रचून, नंतर वेदार्थांनी समृद्ध असे ‘भारत’ नावाचे आख्यान रचले।
Verse 95
लक्षेणैकेन तत्प्रोक्तं द्वापरान्ते महात्मना । वाल्मीकिना च यत्प्रोक्तं रामोपाख्यानमुत्तमम्
महात्म्याने द्वापरयुगाच्या अंतकाळी ते एक लक्ष श्लोकांच्या प्रमाणात सांगितले; आणि वाल्मिकींनीही उत्तम रामोपाख्यान कथन केले।
Verse 96
ब्रह्मणा विहितं यच्च शतकोटिप्रविस्तरम् । आह तन्नारदायैव तेन वाल्मीकये पुनः
आणि जे ब्रह्म्याने शतकोटी विस्ताराने विन्यस्त केले होते, ते त्यांनी नारदांना सांगितले; आणि नारदांनी तेच पुन्हा वाल्मीकींना सांगितले।
Verse 97
वाल्मीकिना च लोके तु धर्मकामार्थसाधकम्
वाल्मीकींनीही लोकहितार्थ त्यास धर्म, काम व अर्थ साधणारे म्हणून प्रकट केले।
Verse 98
एवं सपादाः पञ्चैते लक्षाः पुण्याः प्रकीर्तिताः । पुरातनस्य कल्पस्य पुराणे तु विदुर्बुधाः
अशा रीतीने सव्वा पाच लक्ष ही संख्या पुण्य म्हणून कीर्तित झाली; आणि पंडित पुराणात तिला प्राचीन कल्पाची मानतात।
Verse 99
इतिहासपुराणानि भिद्यन्ते काल गौरवात् । स्कान्दं तथा च ब्रह्माण्डं पुराणं लैङ्गमेव च
काळाच्या भारामुळे इतिहास व पुराणे विभागली जातात; तसेच स्कंद, ब्रह्मांड आणि लिंगपुराणही निरनिराळ्या विभागांत आढळतात।
Verse 100
वाराहकल्पे विप्रेन्द्रास्तेषां भेदः प्रवर्तते । अष्टादशप्रकारेण ब्रह्माण्डं भिन्नमेव हि
हे विप्रेंद्रांनो! वाराहकल्पात त्यांचे विभाग प्रवर्ततात; आणि ब्रह्मांडपुराण तर खरोखर अठरा प्रकारांनी विभक्त आहे।
Verse 101
अष्टादशपुराणानि तेन जातानि भूतले । लैङ्गमेकादशविधं प्रभिन्नं द्वापरे शुभम्
त्याच्यामुळे भूतलावर अठरा पुराणे प्रकट झाली; आणि शुभ लिंगपुराण द्वापरयुगात अकरा प्रकारांनी विस्तृतपणे विभक्त झाले।
Verse 102
स्कान्दं तु सप्तधा भिन्नं वेद व्यासेनधीमता । एकाशीतिसहस्राणि शतं चैकं तु संख्यया
धीमान व्यासांच्या मते स्कंदपुराण सात विभागांत विभक्त आहे; आणि संख्येने त्यात एक्याऐंशी हजार एकशे श्लोक आहेत।
Verse 103
तस्याऽद्यो यो विभागस्तु स्कन्दमाहात्म्यसंयुतः । माहेश्वरः समाख्यातो द्वितीयो वैष्णवः स्मृतः
त्या पुराणाचा पहिला विभाग स्कंद-माहात्म्ययुक्त असून ‘माहेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; दुसरा विभाग ‘वैष्णव’ म्हणून स्मरणात आहे।
Verse 104
तृतीयो ब्रह्मणः प्रोक्तः सृष्टिसंक्षेपसूचकः । काशीमाहात्म्यसंयुक्तश्चतुर्थः परिपठ्यते
तिसरा विभाग ब्रह्माचा सांगितला असून तो सृष्टीचा संक्षिप्त निर्देश करतो; चौथा विभाग काशी-माहात्म्ययुक्त म्हणून पठित होतो।
Verse 105
रेवायाः पञ्चमो भागः सोज्जयिन्याः प्रकीर्तितः । षष्ठः कल्पो नागरश्च तीर्थमाहात्म्यसूचकः
पाचवा भाग रेवा (नर्मदा) व उज्जयिनीचा म्हणून कीर्तित आहे; सहावा ‘नागरकल्प’ असून तो तीर्थ-माहात्म्य सूचित करतो।
Verse 106
सप्तमो यो विभागोऽयं स्मृतः प्राभासिको द्विजाः । सर्वे द्वादशसाहस्रा विभागाः संप्रकीर्तिताः
हे द्विजांनो, हा सातवा विभाग ‘प्राभासिक’ म्हणून स्मरणात आहे; अशा रीतीने बारा हजार श्लोकांचे सर्व विभाग यथावत् कीर्तिले गेले।
Verse 107
अस्मिन्प्राभासिकः सर्वो वर्ण्यते क्षेत्रविस्तरः । तीर्थानां चैव माहात्म्यं माहात्म्यं शंकरस्य च
या प्राभासिक खंडात या पवित्र क्षेत्राचा सर्व विस्तार वर्णिला आहे; तसेच तीर्थांची महिमा आणि शंकर (शिव) यांचेही माहात्म्य सांगितले आहे।
Verse 108
अन्येषां चैव देवानां माहात्म्यं च प्रकीर्त्यते । इति भेदः पुराणानां संक्षेपात्कथितो द्विजाः
इतर देवतांची महिमाही येथे कीर्तिली जाते. अशा रीतीने, हे द्विजहो, पुराणांतील भेद संक्षेपाने सांगितला आहे।
Verse 109
इममष्टादशानां तु पुराणानामनुक्रमम् । यः पठेद्धव्यकव्येषु स याति भवनं हरेः
जो देवयज्ञ व पितृश्राद्धकाळी अठरा पुराणांचा हा अनुक्रम पठण करतो, तो हरि (विष्णु) यांच्या धामास प्राप्त होतो।