Adhyaya 270

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि यत्र प्राची सरस्वती । तत्र स्थाने स्थितं लिंगं मंकीश्वरमिति श्रुतम्

ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी! मग जिथे सरस्वती पूर्वाभिमुख वाहते तिथे जावे. त्या स्थानी ‘मंकीश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध असे लिंग प्रतिष्ठित आहे.

Verse 2

तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि सर्वपातकनाशिनीम् । शृणु देवि महाभागे ह्याश्चर्यं यदभूत्पुरा

त्याची उत्पत्ती मी सांगतो, जी सर्व पातकांचा नाश करणारी आहे. हे महाभागे देवी! पूर्वी जे अद्भुत आश्चर्य घडले ते ऐक.

Verse 3

ऋषिर्मंकणको नाम स तेपे परमं तपः । प्राचीमेत्य यताहारो नित्यं स्वाध्यायतत्परः

मंकणक नावाचा एक ऋषी होता; त्याने परम तप केले. पूर्व दिशेला जाऊन, आहारसंयमी होऊन, तो नित्य स्वाध्याय व जपात तत्पर असे.

Verse 4

बहुवर्षसहस्राणि तस्यातीतानि भामिनि । कस्यचित्त्वथ कालस्य विद्धादस्य वरानने

हे भामिनी! त्याचे अनेक हजारो वर्षे निघून गेली. मग एका वेळी, हे वरानने! कुशाच्या टोकाने त्याची बोटे टोचली गेली.

Verse 5

कराच्छाकरसो जातः कुशाग्रेणेति नः श्रुतम् । स तं दृष्ट्वा महाश्चर्यं विस्मयं परमं गतः

आम्ही ऐकले आहे की कुशाच्या टोकाने टोचल्यावर त्याच्या हातातून साखरेसारखा मधुर रस निघाला. ते महान आश्चर्य पाहून तो परम विस्मयात गेला.

Verse 6

मेने सिद्धिं परां प्राप्तो हर्षान्नृत्यमथाकरोत् । तस्मिन्संनृत्यमाने च जगत्स्थावरजंगमम्

आपण परम सिद्धी प्राप्त केली असे त्याने मानले; हर्षाने तो नृत्य करू लागला. तो नाचताच स्थावर-जंगमांसह सारे जगत् हादरून गेले।

Verse 7

अनर्त्तत वरारोहे प्रभावात्तस्य वै मुनेः । ततो देवा महेंद्राद्या ब्रह्मविष्णुपुरस्सराः । ऊचुस्त्रिपुरहंतारं नायं नृत्येत्तथा कुरु

हे वरारोहे! त्या मुनीच्या प्रभावाने सर्व प्राणी नाचू लागले. तेव्हा महेंद्रादि देव, अग्रभागी ब्रह्मा-विष्णूंसह, त्रिपुरहंत्यास म्हणाले—“हा न नाचो; याला थांबविण्याचा उपाय कर.”

Verse 8

चलिताः पर्वताः स्थानात्क्षुभितो मकरालयः । धरणी खण्डशो देव वृक्षाश्च निधनं गताः

पर्वत आपल्या स्थानावरून हलले, मकरालय समुद्र क्षुब्ध झाला. हे देव! धरणी तुकडे-तुकडे झाली आणि वृक्ष नष्ट झाले.

Verse 9

उत्पथाश्च महानद्यो ग्रहा उन्मार्गसंस्थिताः । त्रैलोक्यं व्याकुलीभूतं यावत्प्राप्नोति संक्षयम्

महानद्या मार्ग सोडून वाहू लागल्या आणि ग्रहही नियत पथापासून ढळले. त्रैलोक्य व्याकुळ झाले, जणू संहारास येत आहे असे वाटले.

Verse 10

तावन्निवारयस्वैनं नान्यः शक्तो निवारणे

म्हणून तूच याला त्वरित आवर; याला थांबविण्यास दुसरा कोणी समर्थ नाही.

Verse 11

स तथेति प्रतिज्ञाय गत्वा तस्य समीपतः । द्विजरूपं समास्थाय तमृषिं वाक्यमब्रवीत्

तो “तथास्तु” असे म्हणत प्रतिज्ञा करून त्या मुनीजवळ गेला। द्विजरूप धारण करून त्या ऋषींना वचन बोलला।

Verse 12

को हर्षविषयः कस्मात्त्वयैतन्नृत्यते द्विज । तस्मात्कार्यं वदाशु त्वं परं कौतूहलं द्विजः

तुझ्या हर्षाचे कारण काय, आणि हे द्विजा, तू का नाचतोस? म्हणून लवकर सांग, काय कार्य आहे; हे ब्राह्मणा, मला फार कुतूहल आहे।

Verse 13

ऋषिरुवाच । किं न पश्यसि मे ब्रह्मन्कराच्छाकर सं च्युतम् । अत एव हि मे नृत्यं सिद्धोऽहं नात्र संशयः

ऋषी म्हणाले—हे ब्राह्मणा, माझ्या हातातून साखरेचा गोळा पडलेला तुला दिसत नाही काय? म्हणूनच मी नाचतो; निःसंशय मी सिद्ध झालो आहे।

Verse 14

ईश्वर उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भगवांस्त्रिपुरांतकः । अंगुष्ठं ताडयामास अंगुल्यग्रेण भामिनि

ईश्वर म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून भगवान त्रिपुरांतकांनी, हे सुंदरी, बोटाच्या टोकाने आपल्या अंगठ्यावर टक्‍कार दिली।

Verse 15

ततो विनिर्गतं भस्म तत्क्षणाद्धिमपांडुरम् । अथाब्रवीत्प्रहस्यैनं भगवान्भूतभावनः

मग तत्क्षणी हिमासारखे पांढरे भस्म बाहेर आले। नंतर भूतभावन भगवान हसत हसत त्याला म्हणाले।

Verse 16

पश्य मेंऽगुष्ठतो ब्रह्मन्भूरि भस्म विनिर्गतम् । न नृत्येऽहं न मे हर्षस्तथापि मुनिसत्तम

पाहा, हे ब्राह्मण! माझ्या अंगठ्यातून पुष्कळ भस्म बाहेर आले आहे. तरीही मी नाचत नाही, मला हर्षही होत नाही, हे मुनिश्रेष्ठ।

Verse 17

तद्दृष्ट्वा सुमहाश्चर्यं विस्मयं परमं गतः । अब्रवीत्प्रांजलिर्भूत्वा हर्षगद्गदया गिरा

ते अतिमहान आश्चर्य पाहून तो परम विस्मयात गेला. मग हात जोडून, हर्षाने गद्गदलेल्या वाणीने तो बोलला.

Verse 18

नान्यं देवमहं मन्ये त्वां मुक्त्वा वृषभध्वजम् । नान्यस्य विद्यते शक्तिरीदृशी धरणीतले

हे वृषभध्वज प्रभो! तुम्हांखेरीज मी दुसऱ्या कोणत्याही देवाला मानत नाही. धरणीतलावर अशी शक्ति अन्य कुणाची नाही.

Verse 19

भगवानुवाच । ज्ञातोऽस्मि मुनिशार्दूल त्वया वेदविदां वर । वरं वरय भद्रं ते नित्यं यन्मनसेप्सितम्

भगवान म्हणाले—हे मुनिशार्दूल, हे वेदज्ञांतील श्रेष्ठ! तू मला ओळखलेस. तुझे कल्याण असो; तुझ्या मनाला जे नित्य अभिष्ट आहे तो वर माग.

Verse 20

ऋषिरुवाच । प्रसादाद्देवदेवस्य नृत्येन महता विभो । यथा न स्यात्तपोहानिस्तथा नीतिर्विधीयताम्

ऋषी म्हणाले—हे विभो! देवदेवाच्या प्रसादाने मी महान नृत्य केले आहे. माझ्या तपाची हानी होऊ नये अशी नीती ठरवावी.

Verse 21

शंभुरुवाच । तपस्ते वर्द्धतां विप्र मत्प्रसादात्सहस्रधा । प्राचीमन्विह वत्स्यामि त्वया सार्द्धमहं सदा

शंभू म्हणाले—हे विप्र! माझ्या प्रसादाने तुझे तप सहस्रपटी वाढो. मी सदैव तुझ्यासह येथे पूर्वाभिमुख होऊन वास करीन.

Verse 22

सरस्वती महापुण्या क्षेत्रे चास्मिन्विशेषतः । सरस्वत्युत्तरे तीरे यस्त्यजेदात्मनस्तनुम्

सरस्वती महापुण्यवती आहे, विशेषतः या क्षेत्रात. जो सरस्वतीच्या उत्तर तीरावर देहत्याग करतो, तो या धाममहिमेने विशेष पुण्य प्राप्त करतो.

Verse 23

प्राचीने ह्यृषिशार्दूल न चेहागच्छते पुनः । आप्लुतो वाजिमेधस्य फलं प्राप्नोति पुष्कलम्

हे ऋषिशार्दूल! जो येथे स्नान करतो तो पुन्हा प्राची (संसारभ्रमण) कडे जात नाही. येथे निमज्जन केल्याने त्याला अश्वमेधयज्ञासमान विपुल फल मिळते.

Verse 24

नियमैश्चोप वासैश्च शोषयन्देहमात्मनः । जलाहारा वायुभक्षाः पर्णाहाराश्च तापसाः । तथा च स्थंडिलशया ये चान्ये नियताः पृथक्

नियम व उपवासांनी तापस आपले देह कृश करतात—कोणी जलाहार करतात, कोणी वायुभक्ष, कोणी पर्णाहार; तसेच भूमीवर शयन करणारे आणि इतरही वेगवेगळ्या नियमांत नियत असतात.

Verse 25

ये स्नानमाचरिष्यंति तीर्थेऽस्मिन्नियमान्विताः । ते यांति परमां सिद्धिं ब्रह्मणः परमं पदम्

जे नियमयुक्त होऊन या तीर्थात स्नान करतात, ते परम सिद्धीला पोहोचतात—ब्रह्माच्या परम पदाला प्राप्त होतात.

Verse 26

अस्मिंस्तीर्थे तु यो दानं त्रुटिमात्रं च कांचनम् । ददाति द्विजमुख्याय मेरुतुल्यं भवेत्फलम्

या तीर्थस्थानी जो कोणी द्विजमुख्यास सुवर्णाचा कणमात्रही दान देतो, त्याचे दानफळ मेरुपर्वतासमान महान होते।

Verse 27

अस्मिंस्तीर्थे तु ये श्राद्धं करिष्यंतीह मानवाः । एकविंशत्कुलोपेताः स्वर्गं यास्यंति ते ध्रुवम्

या तीर्थात जे मानव श्राद्ध करतात, ते एकवीस पिढ्यांसह निश्चयाने स्वर्गलोकास जातात।

Verse 28

पितॄणां वल्लभं तीर्थं पिंडेनैकेन तर्पिताः । ब्रह्मलोकं गमिष्यंति सुपुत्रेणेह तारिताः

हे तीर्थ पितरांना अत्यंत प्रिय आहे. एकाच पिंडाने तृप्त होऊन, सत्पुत्राने तारलेले पितर ब्रह्मलोकास जातात।

Verse 29

भूयश्चान्नं प्रयच्छंति मोक्षमार्गं व्रजंति ते

तसेच जे अन्नदान करतात, ते मोक्षमार्गावर प्रस्थान करतात।

Verse 30

अत्र ये शुभ कर्माणः प्रभासस्थां सरस्वतीम् । पश्यंति तेपि यास्यंति स्वर्गलोकं द्विजोत्तमाः

येथे जे शुभकर्मशील प्रभासस्थ सरस्वतीचे दर्शन घेतात, तेही, हे द्विजोत्तमा, स्वर्गलोकास जातात।

Verse 31

ये पुनस्तत्र भावेन नराः स्नानपरायणाः । ब्रह्मलोकं समासाद्य ते रमिष्यंति सर्वदा

जे पुरुष तेथे भावपूर्वक स्नानपरायण असतात, ते ब्रह्मलोकास प्राप्त होऊन सर्वदा आनंदाने रमतात।

Verse 32

दधि प्रदद्याद्योऽपीह ब्राह्मणाय मनोरमम् । सोऽप्यग्निलोकमासाद्य भुंक्ते भोगान्सुशोभनान्

जो कोणी येथे ब्राह्मणास मनोहर दही दान देतो, तोही अग्निलोकास जाऊन अतिशय शोभिवंत भोग भोगतो।

Verse 33

ऊर्णाप्रावरणं योऽपि भक्त्या दद्याद्द्विजोत्तमे । सोऽपि याति परां सिद्धिं मर्त्यैरन्यैः सुदुर्लभाम्

जो कोणी भक्तीने श्रेष्ठ द्विजास ऊनी आवरण दान देतो, तोही इतर मर्त्यांना अत्यंत दुर्लभ अशी परम सिद्धी प्राप्त करतो।

Verse 34

ये चात्र मलनाशाय विशेयुर्मानवा जलम् । गोप्रदानफलं तेषां सुखेन फलमादिशेत्

आणि जे लोक येथे मलनाशासाठी जलात प्रवेश करतात, त्यांना गोदानाचे फळ सहजपणे प्राप्त होते असे सांगावे।

Verse 35

भावेन हि नरः कश्चित्तत्र स्नानं समाचरेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते

खरोखरच, जो कोणी तेथे भावपूर्वक स्नान करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन विष्णुलोकात मान पावतो।

Verse 36

तर्पणात्पिंडदानाच्च नरकेष्वपि संस्थिताः । स्वर्गं प्रयांति पितरः सुपुत्रेणेह तारिताः

तर्पण व पिंडदान यांमुळे नरकात स्थित असलेले पितरही स्वर्गास जातात; येथे सुपुत्राने त्यांचा उद्धार होतो।

Verse 37

ते लभंतेऽक्षयांल्लोका न्ब्रह्मविष्ण्वीशशब्दितान् । भूयस्त्वन्नं प्रयच्छन्ति मोक्षमार्गं लभंति ते

ते ब्रह्मा-विष्णु-ईश असे नामांकित अक्षय लोक प्राप्त करतात; पुन्हा ते विपुल अन्नदान करतात—आणि अशा रीतीने मोक्षमार्ग मिळवतात।

Verse 38

स्वर्गनिश्रेणिसंभूता प्रभासे तु सरस्वती । नापुण्यवद्भिः संप्राप्तुं पुंभिः शक्या महानदी

प्रभासे सरस्वती जणू स्वर्गाच्या पायऱ्यांतून उत्पन्न झालेली महानदी आहे; पुण्यहीन पुरुषांना ती महानदी प्राप्त होऊ शकत नाही।

Verse 39

प्राची सरस्वती चैव अन्यत्रैव तु दुर्लभा । विशेषेण कुरुक्षेत्रे प्रभासे पुष्करे तथा

प्राची सरस्वती अन्यत्र दुर्मिळ आहे; विशेषतः कुरुक्षेत्र, प्रभास आणि पुष्कर येथे ती मिळते।

Verse 40

प्राचीं सरस्वतीं प्राप्य योन्यत्तीर्थं हि मार्गते । स करस्थं समुत्सृज्य कूर्परेण समाचरेत्

प्राची सरस्वतीला पोहोचून योन्यत्तीर्थ शोधावे; तेथे हातातील वस्तू सोडून कूर्पर-विधीने विधी करावा।

Verse 41

कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां स्नानं च विहितं सदा । पिण्याकेंगुदकेनापि पिंडं तत्र ददाति यः । पितॄणामक्षयं भूयात्पितृलोकं स गच्छति

कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस स्नान नेहमीच विधेय आहे। जो तेथे पिण्याक-मिश्रित पाण्यानेही पिंडदान करतो, तो पितरांना अक्षय फल देतो आणि पितृलोकास जातो।

Verse 42

सरस्वतीवाससमा कुतो रतिः सरस्वतीवाससमाः कुतो गुणाः । सरस्वतीं प्राप्य गता दिवं नराः पुनः स्मरिष्यंति नदीं सरस्वतीम्

सरस्वतीच्या तटवास्तवासारखा आनंद कुठे? सरस्वतीच्या धामवास्तवासारखे गुण कुठे? सरस्वतीला प्राप्त होऊन नर स्वर्गास जातात, तरीही पुन्हा पुन्हा सरस्वती नदीचे स्मरण करतात।

Verse 43

ईश्वर उवाच । उक्त्वैवं भगवान्देवस्तत्रैवांतरधीयत । सांनिध्यमकरोत्तत्र ततःप्रभृति शंकरः

ईश्वर म्हणाले— असे बोलून भगवान देव तेथेच अंतर्धान पावले। त्या वेळेपासून शंकरांनी त्या स्थानी आपले स्थायी सान्निध्य प्रस्थापित केले।

Verse 44

अत्र गाथा पुरा गीता विष्णुना प्रभविष्णुना । स्नेहार्द्रेण च चित्तेन धर्मपुत्रं प्रति प्रिये

हे प्रिये, येथे ती गाथा आहे जी प्राचीनकाळी प्रभविष्णु भगवान विष्णूंनी स्नेहाने आर्द्र झालेल्या चित्ताने धर्मपुत्रास उद्देशून गायिली होती।

Verse 45

मा गंगां व्रज कौंतेय मा प्रयागं च पुष्करम् । तत्र गच्छ कुरुश्रेष्ठ यत्र प्राची सरस्वती

हे कौन्तेय, गंगेकडे जाऊ नकोस; प्रयाग व पुष्करालाही जाऊ नकोस। हे कुरुश्रेष्ठ, जिथे प्राची सरस्वती आहे तिथे जा।

Verse 46

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । माहात्म्यं च सरस्वत्या भूयः किं श्रोतुमिच्छसि

हे प्रिये, तू मला जे विचारलेस ते सर्व मी तुला सांगितले. सरस्वतीचे माहात्म्यही कथिले—आता आणखी काय ऐकावयास इच्छितेस?

Verse 270

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये प्राचीसरस्वतीमंकीश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एक्याऐंशी सहस्र श्लोकांच्या संहितेतील सप्तम प्रभासखंडाच्या प्रथम ‘प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य’ मध्ये ‘प्राची सरस्वती व मंकीश्वर माहात्म्यवर्णन’ नामक २७०वा अध्याय समाप्त झाला.