Adhyaya 11

Verse 1

सूत उवाच । इति प्रोक्ता तदा देवि विस्मयोत्फुल्ललोचना । रोमांचकञ्चुका सुभ्रूः पुनः पप्रच्छ भूसुराः

सूत म्हणाले—हे सांगितल्यावर देवि विस्मयाने फुललेल्या नेत्रांची, रोमांचाने अंगावर शहारे आलेली, सुंदर भुवयांची, पुन्हा त्या दिव्य ऋषींना प्रश्न करू लागली.

Verse 2

देव्युवाच । धन्याऽहं कृतपुण्याऽहं तपः सुचरितं मया । यदेष क्षेत्र महिमा महादेवान्मया श्रुतः

देवी म्हणाली—मी धन्य आहे, मी पुण्यवती आहे; माझ्याकडून तपाचे उत्तम आचरण झाले, कारण महादेवांकडून मी या क्षेत्राची महिमा ऐकली आहे.

Verse 3

भगवन्देवदेवेश संसारार्णवतारक । पृष्टं तु यन्मया पूर्वं तत्सर्वं कथितं हर

हे भगवन्, देवदेवेश, संसारसागरातून तारून नेणाऱ्या! मी पूर्वी जे विचारले होते ते सर्व तुम्ही सांगितले आहे, हे हर.

Verse 4

पुनश्च देवदेवेश त्वद्वाक्यामृतरंजिता । न तृप्तिमधिगच्छामि देवदेव महेश्वर

तरीही, हे देवदेवेश, तुमच्या वचनामृताने रंजित होऊनही मला तृप्ती मिळत नाही—हे देवदेव, हे महेश्वर.

Verse 5

किंचित्प्रष्टुमनाश्चास्मि प्रभासक्षेत्रविस्तरम् । तन्मे कथय कामेश दयां कृत्वा जगत्प्रभो

मला प्रभास-क्षेत्राच्या विस्ताराविषयी थोडे अधिक विचारायचे आहे. हे कामेश, हे जगत्प्रभो, कृपा करून ते मला सांगावे.

Verse 6

ईश्वर उवाच । पृथिव्या मध्यगर्भस्थं जंबूद्वीपमिति स्मृतम् । तच्च वै नवधा भिन्नं वर्षभेदेन सुन्दरि

ईश्वर म्हणाले—पृथ्वीच्या मध्यगर्भात जंबूद्वीप असे प्रसिद्ध आहे. हे सुंदरी, ते वर्षभेदाने खरोखरच नऊ भागांत विभागलेले आहे.

Verse 7

तस्याद्यं भारतं वर्षं तच्चापि नवधा स्मृतम् । नवयोजनसाहस्रं दक्षिणोत्तरमानतः

त्यांपैकी प्रथम भारतवर्ष आहे; तेही नवधा मानले जाते. दक्षिण ते उत्तर असा त्याचा विस्तार नऊ सहस्र योजन आहे.

Verse 8

अशीतिश्च सहस्राणि पूर्वपश्चायतं स्मृतम् । उत्तरे हिमवानस्ति क्षीरोदो दक्षिणे स्मृतः

पूर्व-पश्चिम असा त्याचा विस्तार ऐंशी सहस्र (योजन) मानला आहे. उत्तरेस हिमवान आहे आणि दक्षिणेस क्षीरोद (समुद्र) स्मृत आहे.

Verse 9

एतस्मिन्नंतरे देवि भारतं क्षेत्रमुत्तमम् । कृतं त्रेता द्वापरं च तिष्यं युगचतुष्टयम्

हे देवि, या परिघातच भारत हे सर्वोत्तम क्षेत्र आहे. येथेच कृत, त्रेता, द्वापर आणि तिष्य (कलि) अशी चार युगे मानली जातात.

Verse 10

अत्रैवैषा युगावस्था चतुर्वर्णश्च वै जनः । चत्वारि त्रीणि च द्वे च तथैवैक शरच्छतम्

येथेच युगांची ही व्यवस्था आहे आणि येथेच लोक चतुर्वर्णांत व्यवस्थित आहेत. कृत, त्रेता, द्वापर व कलि—या युगांचे प्रमाण अनुक्रमे चार, तीन, दोन आणि एक ‘शरद्-शत’ असे सांगितले आहे.

Verse 11

जीवन्त्यत्र नरा देवि कृतत्रेतादिषु क्रमात् । यदेतत्पार्थिवं पद्मं चतुष्पत्रं मयोदितम्

हे देवी! येथे नर कृत, त्रेता इत्यादी युगांत क्रमाने (योग्य आयुष्य-धर्मासह) जगतात. मी वर्णन केलेले हे पार्थिव पद्म चतुष्पत्र, म्हणजे चार पाकळ्यांचे आहे.

Verse 12

वर्षाणि भारताद्यानि पत्राण्यस्य चतुर्द्दिशम् । भारतं केतुमालं च कुरु भद्राश्वमेव च

भारत इत्यादी वर्षे या (पृथ्वी-रूपी) पद्माच्या पाकळ्या आहेत, ज्या चारही दिशांना पसरलेल्या आहेत—भारत, केतुमाल, कुरु आणि भद्राश्व।

Verse 13

भारतं नाम यद्वर्षं दाक्षिणात्यं मयोदितम् । दक्षिणापरतो यस्य पूर्वेण च महोदधिः । हिमवानुत्तरेणास्य कार्मुकस्य यथा गुणः

‘भारतवर्ष’ नावाचा जो प्रदेश मी दक्षिणेकडील म्हणून सांगितला आहे, त्याच्या पूर्वेस तसेच दक्षिण व पश्चिमेस महोदधी (महासागर) आहे आणि उत्तरेस हिमवान आहे; म्हणून तो धनुष्याच्या दोरीसारखा आकार धारण करतो.

Verse 14

तदेतद्भारतं वर्षं सर्वबीजं वरानने । तत्कर्मभूमिर्नान्यत्र संप्राप्तिः पुण्यपापयोः

हे वरानने! हे भारतवर्ष सर्व फलप्राप्तीचे बीज आहे. हीच कर्मभूमी आहे; अन्यत्र कर्माने पुण्य-पापाची अशी प्राप्ती होत नाही.

Verse 15

देवानामपि देवेशि सदैवैष मनोरथः । अपि मानुष्यमाप्स्यामो भारते प्रत्युत क्षितौ

हे देवेशी! देवांनाही सदैव हाच प्रिय मनोरथ असतो— ‘भारतभूमीवरील पृथ्वीवर आम्हांस मानुष्यजन्म लाभो।’

Verse 16

भद्राश्वेऽश्वशिरा विष्णुर्भारते कूर्मसंस्थितः । वराहः केतुमाले च मत्स्यरूपस्तथोत्तरे

भद्राश्व-वर्षात विष्णु अश्वशिरा (हयग्रीव) रूपाने विराजमान; भारत-वर्षात कूर्मरूपेण स्थित; केतुमालात वराहरूपेण, आणि उत्तरेस मत्स्यरूपेण प्रकट होतो।

Verse 17

तेषु नक्षत्रविन्यासाद्विषयाः समवस्थिताः । चतुर्ष्वपि महादेवि विग्रहो नव पादकः

त्या प्रदेशांत नक्षत्रविन्यासानुसार विषय-प्रदेश व्यवस्थित आहेत. हे महादेवी! चारही दिशांत प्रकट विग्रह नव-पाद (नऊ भाग/पदे) असलेला आहे.

Verse 18

भारतो यो महादेवि कूर्मरूपेण संस्थितः । नक्षत्रग्रहविन्यासं तस्य ते कथयाम्यहम्

हे महादेवी! कूर्मरूपेण स्थित असलेल्या भारताचा नक्षत्र-ग्रहविन्यास मी आता तुला सांगतो.

Verse 19

प्राङ्मुखो भगवान्देवो कूर्मरूपी व्यवस्थितः । आक्रम्य भारतं वर्षं नवभेदमिदं प्रिये

हे प्रिये! पूर्वाभिमुख भगवान् देव कूर्मरूपाने स्थित होऊन भारतवर्ष व्यापून राहतो; हे प्रिय देश नव भेदांनी विभागलेले आहे.

Verse 20

नवधा संस्थितस्यास्य नक्षत्राणि निबोध मे । कृत्तिका रोहिणी सौम्यं तृतीयं कूर्मपृष्ठिगम्

या नवधा विभागलेल्या भारताचे नक्षत्र माझ्याकडून ऐक. कृत्तिका, रोहिणी आणि सौम्य (मृगशीर्ष)—ही तिन्ही कूर्माच्या पाठीवर स्थित मानली आहेत.

Verse 21

रौद्रं पुनर्वसुः पुष्यं नक्षत्रत्रितयं मुखे । आश्लेषाख्यं तथा पैत्रं फाल्गुनी प्रथमा प्रिये

रौद्र (आर्द्रा), पुनर्वसू आणि पुष्य—हे नक्षत्रत्रय कूर्माच्या मुखी आहे. त्यानंतर आश्लेषा, पैत्र (मघा) आणि प्रथम फाल्गुनी (पूर्वा), हे प्रिये.

Verse 22

नक्षत्रत्रितयं पादमाश्रितं पूर्वदक्षिणम् । फाल्गुनी चोत्तरा हस्तं चित्रा चर्क्षत्रयं स्मृतम्

पूर्व-दक्षिण पादावर नक्षत्रांचे त्रय स्थित आहे. तेथे उत्तरा फाल्गुनी, हस्त आणि चित्रा—ही तिन्ही स्मरणीय आहेत.

Verse 23

कूर्मस्य दक्षिणे कुक्षौ चर्क्षपादं तथाऽपरम् । स्वाती विशाखा मैत्रं च नैरृते त्रितयं स्मृतम्

कूर्माच्या दक्षिण कुक्षीत नक्षत्र-विन्यासाचा आणखी एक भाग आहे. नैऋत्य दिशेत स्वाती, विशाखा आणि मैत्र (अनुराधा) हे त्रय स्मरणीय आहे.

Verse 24

ऐंद्रं मूलं तथाषाढा पृष्ठे तु त्रितयं स्मृतम् । आषाढा श्रवणं चैव धनिष्ठा चात्र शब्दिता

पाठीवर ऐंद्र (ज्येष्ठा), मूल आणि आषाढा—हे त्रय स्मरणीय आहे. येथे आषाढा, श्रवण आणि धनिष्ठा यांचाही उल्लेख केला आहे.

Verse 25

नक्षत्रितयं पादे वायव्ये तु यशस्विनि । वारुणं चैव नक्षत्रं तथा प्रोष्ठपदाद्वयम्

हे यशस्विनी! वायव्य पादात नक्षत्रांचे त्रिक स्थित आहे—वारुण नक्षत्र (शतभिषज) आणि प्रोष्ठपदा युग्म (पूर्वा-उत्तरा)।

Verse 26

कूर्मस्य वामकुक्षौ तु त्रितयं संस्थितं प्रिये । रेवती चाश्विदैवत्यं याम्यं चर्क्षमिति त्रयम् । ईशपादे समाख्यातं शुभाशुभफलं शृणु

प्रिये! कूर्माच्या वाम कुक्षीत नक्षत्रांचे त्रिक स्थित आहे—रेवती, अश्विनीदैवत्य नक्षत्र आणि याम्य (दक्षिण) नक्षत्र—ही तीन। हे ईश-पादात सांगितले आहेत; आता शुभ-अशुभ फळ ऐक।

Verse 27

यस्यर्क्षस्य पतिर्यो वै ग्रहस्तद्धैन्यतो भयम् । तद्देशस्य महादेवि तथोत्कर्षे शुभागमः

हे महादेवी! ज्या नक्षत्राचा जो ग्रह अधिपती आहे, तो ग्रह पीडित झाला तर त्या देशास दैन्यजन्य भय येते; आणि तोच ग्रह उत्कर्षी असेल तर त्या प्रदेशात शुभ फलप्राप्ती होते।

Verse 28

एष कूर्मो मयाख्यातो भारते भगवानिह । नारायणो ह्यचिंत्यात्मा यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम्

अशा रीतीने मी भारतात या भगवान कूर्माचे वर्णन केले। हेच अचिंत्यस्वरूप नारायण आहेत, ज्यांच्यावर हे सर्व जग प्रतिष्ठित आहे।

Verse 29

मेषवृषौ हृदो मध्ये मुखे च मिथुनादिकौ । प्राग्दक्षिणे तथा पादे कर्कसिंहौ व्यवस्थितौ

हृदयाच्या मध्यभागी मेष व वृष स्थित आहेत, आणि मुखी मिथुनादी राशी आहेत। तसेच आग्नेय पादभागी कर्क व सिंह व्यवस्थित आहेत।

Verse 30

सिंहकन्यातुलाश्चैव कुक्षौ राशित्रयं स्मृतम् । धटोऽध वृश्चिकाश्चोभौ पादे दक्षिणपश्चिमे

सिंह, कन्या आणि तुला—या तीन राशी त्याच्या कुक्षीत (पार्श्वभागी) मानल्या आहेत. खाली दक्षिण-पश्चिम पादात कुंभ व वृश्चिक—दोन्ही स्थित आहेत.

Verse 31

पुच्छे तु वृश्चिकश्चैव सधनुश्च व्यवस्थितः । वायव्ये वामपादे च धनुर्ग्राहादिकं त्रयम्

पुच्छभागी वृश्चिक व धनु—दोन्ही व्यवस्थित आहेत. वायव्य (उत्तर-पश्चिम) दिशेस डाव्या पादावर धनुपासून आरंभ होऊन मकरादी त्रय रचले आहे.

Verse 32

कुम्भ मीनौ तथा चास्य उत्तरां कुक्षिमाश्रितौ । मीनमेषौ महादेवि पादे पूर्वोत्तरे स्थितौ

कुंभ व मीन हेही त्याच्या उत्तर कुक्षीत (पार्श्वभागी) आश्रित आहेत. हे महादेवि, मीन व मेष—पूर्वोत्तर पादात स्थित आहेत.

Verse 33

कूर्म्मदेशांस्तथर्क्षाणि देशेष्वेतेषु वै प्रिये । राशयश्च तथर्क्षेषु ग्रहा राशिव्यवस्थिताः

हे प्रिये, कूर्मदेशाचे विभाग व नक्षत्रे—या प्रदेशांत अशा रीतीने नेमली आहेत. तसेच नक्षत्रांत राशी, आणि राशीनुसार ग्रहांची व्यवस्था सांगितली आहे.

Verse 34

तस्माद्ग्रहर्क्षपीडासु देशपीडां विनिर्दिशेत् । तत्र स्नानं प्रकुर्वंति दानं होमादिकं तथा

म्हणून ग्रह व नक्षत्रांची पीडा झाल्यास, त्यानुसार देशपीडाही ठरवावी. तेथे लोक स्नान, दान तसेच होम इत्यादी कर्मे करतात.

Verse 35

स एष वैष्णवः पादो देवि मध्ये ग्रहोऽस्य यः । नारायणाख्योऽचिंत्यात्मा कारणं जगतः प्रभुः

हे देवी, हा वैष्णव पाद आहे; याच्या मध्यभागी स्थित ग्रह तोच नारायणनामा, अचिंत्यस्वरूप, जगत्कारण व प्रभू आहे.

Verse 36

भौमशुक्रबुधेंद्वर्कबुधशुक्रमहीसुताः । गुरुमंदासुराचार्या मेषादीनामधीश्वराः

मंगळ, शुक्र, बुध, चंद्र, सूर्य, पुन्हा बुध, शुक्र व मंगळ; तसेच गुरु, शनि आणि असुरांचे आचार्य—हे मेषादी राशींचे अधीश्वर सांगितले आहेत.

Verse 37

एवंविधो महादेवि कूर्मरूपी जनार्द्दनः । तस्य नैऋतपादे तु सौराष्ट्र इति विश्रुतः

हे महादेवी, अशा प्रकारे कूर्मरूपी जनार्दन वर्णिला आहे; त्याच्या नैऋत्य पादावर ‘सौराष्ट्र’ म्हणून प्रसिद्ध देश आहे.

Verse 38

स चैवं नवधा भिन्नः पुरभेदेन सुंदरि । तस्य यो नवमो भागः सागरस्य च सन्निधौ

हे सुंदरी, नगरभेदामुळे तो प्रदेश असा नऊ भागांत विभागला आहे; त्यातील नववा भाग समुद्राच्या अगदी सान्निध्यात आहे.

Verse 39

प्रभास इति विख्यातो मम देवि प्रियः सदा । योजनानां दशद्वे च विस्तीर्णः परिमण्डलम्

हे देवी, तो ‘प्रभास’ म्हणून विख्यात असून मला सदा प्रिय आहे; त्याचा परिमंडल विस्तार बारा योजनांचा आहे.

Verse 40

मध्येस्य पीठिका प्रोक्ता पंचयोजनविस्तृता । तन्मध्ये मद्ग्रहं देवि तिष्ठत्युदधिसंनिधौ

त्याच्या मध्यभागी पाच योजन विस्ताराची ‘पीठिका’ सांगितली आहे। हे देवी, त्याच्यातच समुद्रसन्निधानी माझे पवित्र धाम स्थित आहे।

Verse 41

तस्य मध्ये महादेवि लिंगरूपो वसाम्यहम्

त्याच्याच परम मध्यभागी, हे महादेवी, मी लिंगरूपाने वास करतो।

Verse 42

कृतस्मरात्पश्चिमतो धनुषां च शतत्रये । वसामि तत्र देवेशि त्वया सह वरानने

कृतस्मराच्या पश्चिमेस, तीनशे धनुष्य अंतरावर, हे देवेशी, हे वरानने, मी तिथे तुझ्यासह वास करतो।

Verse 43

तन्मे स्थानं महादेवि कैलासादपि वल्लभम् । गोचर्ममात्रं तत्रापि महागोप्यं वरानने

हे महादेवी, माझे ते स्थान कैलासापेक्षाही अधिक प्रिय आहे। जरी ते गोचर्माएवढे असले तरी ते अत्यंत गुप्त आहे, हे वरानने।

Verse 44

अकथ्यं देवदेवेशि तव स्नेहात्प्रकाशितम् । एतत्प्राभासिकं क्षेत्रं प्रभया दीपितं मम

हे देवदेवेशी, हे अकथ्य आहे; परंतु तुझ्या स्नेहामुळे ते प्रकट केले आहे. हे प्राभासिक क्षेत्र माझ्या प्रभेने प्रकाशित आहे.

Verse 45

तेन प्रभासमित्युक्तमादिकल्पे वरानने । द्वितीये तु प्रभा लब्धा सर्वैर्देवैः सवासवैः

हे वरानने! आदिकल्पी यामुळे याचे नाव ‘प्रभास’ असे पडले. दुसऱ्या युगात इंद्रासह सर्व देवांनी येथे दिव्य प्रभा प्राप्त केली.

Verse 46

मम प्रभाभा देवेशि तेन प्राभासिकं स्मृतम् । प्रभाववन्तो देवेशि यत्र संति महासुराः

हे देवेशि! ही माझ्याच तेजस्वी प्रभेची आभा आहे; म्हणून यास ‘प्राभासिक’ असे स्मरले जाते. हे देवांची स्वामिनी! जिथे महाबली, प्रभाववान महासुरही असतात.

Verse 47

अथवा तेन लोकेषु प्रभासमिति कीर्त्यते । प्रथमं भासते देवि सर्वेषां भुवि तेजसाम् । तीर्थानामादितीर्थं यत्प्रभासं तेन कीर्त्तितम्

किंवा याच कारणाने लोकांत हे ‘प्रभास’ म्हणून कीर्तित आहे. हे देवि! पृथ्वीवरील सर्व तेजांमध्ये हे प्रथम प्रकाशते. तीर्थांतील आदितीर्थ असल्याने यास ‘प्रभास’ म्हणतात.

Verse 48

प्रकृष्टं भानुरथवा भासितो विश्वकर्मणा । यत्र साक्षात्प्रभापातो जातः प्राभासिकं ततः

किंवा तेथे सूर्य अत्यंत उत्कृष्ट रीतीने तेजस्वी भासतो, जणू विश्वकर्म्यानेच प्रकाशित केला आहे. आणि जिथे साक्षात् ‘प्रभापात’ झाला, म्हणून ते ‘प्राभासिक’ म्हणतात.

Verse 49

अथवा दक्षसंशप्तेनेन्दुना निष्प्रभेणच । तत्र देवि प्रभा लब्धा तेन प्राभासिकं स्मृतम् । प्रोद्दधे भारती देवी ह्यौर्वाग्निं वडवानलम्

किंवा: दक्षाच्या शापाने निष्प्रभ झालेल्या चंद्राने, हे देवि, तेथेच पुन्हा प्रभा मिळविली; म्हणून ते ‘प्राभासिक’ म्हणून स्मरले जाते. तेथेच भारती देवीने और्वाग्नी—वडवानल—प्रकट केला.

Verse 50

अथवा तेन देवेशि प्रभासमिति कीर्त्यते । प्रकृष्टा भारती ब्राह्मी विप्रोक्ता श्रूयतेऽध्वनि । सदा यत्र महादेवि प्रभासं तेन कीर्तितम्

किंवा त्या कारणानेच, हे देवेशी, यास ‘प्रभास’ असे कीर्तिले जाते. जिथे मार्गावर विप्रांनी उच्चारलेली ब्राह्मी, प्रकृष्ट भारती (पवित्र वाणी) ऐकू येते; आणि जिथे सदा प्रभा वास करते, हे महादेवी, म्हणून ते प्रभास म्हणतात.

Verse 51

प्रोल्लसद्वीचिभिर्भाति सर्वदा सागरः प्रिये । तेन प्रभास नामेति त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

हे प्रिये, तेथे सागर उसळत्या लाटांनी सदैव उजळून दिसतो; म्हणून ‘प्रभास’ हे नाव त्रिलोकी प्रसिद्ध आहे.

Verse 52

प्रत्यक्षं भास्करो यत्र सदा तिष्ठति भामिनि । तेन प्रभास नामेति प्रसिद्धिमगमत्क्षितौ

हे भामिनि, जिथे भास्कर जणू प्रत्यक्षच सदैव स्थित असतो; म्हणून ‘प्रभास’ हे नाव पृथ्वीवर प्रसिद्ध झाले.

Verse 53

प्रकृष्टं भाविनां सर्वं कामं तत्र ददाम्यहम् । तेन प्रभासनामेति तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्

जे श्रद्धेने येतात त्यांना तेथे मी सर्व उत्कृष्ट कामना प्रदान करतो; म्हणून ‘प्रभास’ नावाचे ते तीर्थ त्रैलोक्यात प्रसिद्ध आहे.

Verse 54

कल्पभेदेन नामानि तथैव सुरसुन्दरि । निरुक्तभेदैर्बहुधा भिद्यंते कारणैः प्रिये । प्रभासमिति यन्नाम दातव्यं निश्चलं स्मृतम्

हे सुरसुंदरी, कल्पभेदाने नावेही तशीच बदलतात; आणि हे प्रिये, निरुक्तभेदांमुळे विविध कारणांनी नावे अनेक प्रकारे भिन्न होतात. तरीही जे नाव निश्चलपणे द्यावे, ते ‘प्रभास’—असे स्मरणात आहे.

Verse 55

अप्तत्त्वे संस्थितं देवि विष्णोराद्यकलेवरे । इति ते कथितं देवि संक्षेपात्क्षेत्रकारणम्

हे देवी! हे क्षेत्र अप्-तत्त्वात, विष्णूच्या आद्य स्वरूपात प्रतिष्ठित आहे. म्हणून, हे देवी, मी संक्षेपाने या पवित्र क्षेत्राचे कारण सांगितले आहे.

Verse 56

पुनस्ते कथयाम्यद्य यत्पृच्छसि वरानने । तद्ब्रूहि शीघ्रं कल्याणि यत्ते मनसि वर्तते

हे वरानने! आज पुन्हा तू जे विचारतेस ते मी तुला सांगीन. हे कल्याणी, लवकर सांग—तुझ्या मनात जे आहे ते बोल.

Verse 57

देव्युवाच । अस्मिन्कल्पे यथा जातं क्षेत्रं प्राभासिकं हर । तन्मे विस्तरतो ब्रूहि उत्पत्तिं कारणं तथा

देवी म्हणाली: हे हर! या कल्पात प्राभासिक क्षेत्र जसे उत्पन्न झाले, ते मला विस्ताराने सांग; त्याची उत्पत्ती व कारणही सांग.

Verse 58

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यथावत्क्षेत्रकारणम् । यच्छ्रुत्वा मानवो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः

ईश्वर म्हणाले: हे देवी, ऐक; मी या क्षेत्राचे कारण यथावत सांगतो. ते ऐकून मनुष्य भक्तीने सर्व पापांतून मुक्त होतो.

Verse 59

आदिक्षेत्रस्य माहात्म्यं रहस्यं पापनाशनम् । कथयिष्ये वरारोहे तव स्नेहेन भामिनि

हे वरारोहे, भामिनि! तुझ्यावरच्या स्नेहाने मी आदिक्षेत्राचे माहात्म्य—त्याचे रहस्य, पापनाशक—तुला सांगीन.

Verse 60

अस्मिन्कल्पे तु यद्देवि आदावेव वरानने । स्वायंभुवे मनौ तत्र ब्रह्मणः सृजतः पुरा

हे देवी, या कल्पाच्या अगदी आरंभी, हे वरानने, स्वायंभुव मनूच्या काळी, प्राचीनकाळी ब्रह्मा सृष्टी रचत असता।

Verse 61

दक्षिणाल्लोचनाज्जातः पूर्वं सूर्य इति प्रिये । ततः कालान्तरे तस्य भार्ये द्वे च बभूवतुः

हे प्रिये, ब्रह्माच्या उजव्या नेत्रातून प्रथम सूर्य उत्पन्न झाला; पुढे काळान्तराने त्याच्या दोन पत्नीही झाल्या।

Verse 62

तयोस्तु राज्ञी द्यौर्ज्ञेया निक्षुभा पृथिवी स्मृता । सौम्यमासस्य सप्तम्यां द्यौः सूर्येण च युज्यते

त्या दोघींमध्ये द्यौः ही राणी समजावी आणि निक्षुभा ही पृथ्वी म्हणून स्मरणात आहे। सौम्य मासाच्या सप्तमीला द्यौः सूर्याशी संयुक्त होते।

Verse 63

माघमासे तु सप्तम्यां मह्या सह भवेद्रविः । भूश्चादित्यश्च भगवान्गच्छते संगमं तदा

माघ महिन्याच्या सप्तमीला रवि पृथ्वीशी संयुक्त होतो. तेव्हा भगवान आदित्य आणि भू दोघेही संगमस्थानी जातात।

Verse 64

ऋतुस्नाता मही तत्र गर्भं गृह्णाति भास्करात् । द्यौर्जलं सूयते गर्भं वर्षास्वास्विह भूतले

तेथे ऋतुस्नाता पृथ्वी भास्करापासून गर्भ (बीज) धारण करते; आणि द्यौः जलरूप गर्भाला येथे भूतलावर पुन्हा पुन्हा वर्षारूपाने प्रसवते।

Verse 65

ततस्त्रैलोक्यवृत्त्यर्थं मही सस्यानि सूयते । सस्योपयोगात्संहृष्टा जुह्वत्याहुतिभिर्द्विजाः

मग त्रैलोक्याच्या पालनार्थ पृथ्वी धान्य-शस्य उत्पन्न करते. त्या अन्नाच्या उपयोगाने हर्षित होऊन द्विज यज्ञात आहुती अर्पित करतात.

Verse 66

स्वाहाकारस्वधाकारैर्यजंति पितृदेवताः । निःक्षुधः कुरुते यस्माद्गर्भौषधिसुधाऽमृतैः

‘स्वाहा’ व ‘स्वधा’ या उच्चारांनी पितृदेवतांची पूजा होते. आणि जी गर्भातील औषधी, सुधा व अमृततुल्य पोषणाने प्राण्यांना निरक्षुध करते, ती क्षुधानाशिनी म्हणून पूज्य आहे.

Verse 67

मर्त्यान्पितॄंश्च देवांश्च तेन भूर्निक्षुभा स्मृता । यथा राज्ञी च संजाता यस्य चेयं सुता मता

जी मर्त्य, पितर आणि देव यांनाही धारण-पोषण करते, म्हणून पृथ्वी ‘निक्षुभा’—क्षुधानिवारिणी—म्हणून स्मरली जाते. जशी राणी राजकुळात जन्मते, तशी जिच्यापासून ती उत्पन्न झाली त्याचीच कन्या मानली जाते.

Verse 68

अपत्यानि च यान्यस्यास्तानि वक्ष्याम्यशेषतः । मरीचिर्ब्रह्मणः पुत्रो मारीचः कश्यपः स्मृतः

आता मी तिची संतती सर्वथा न उरता सांगतो. मरीचि हा ब्रह्मदेवाचा पुत्र; आणि मरीचि-वंशात उत्पन्न कश्यप ‘मारीच’ म्हणून स्मृत आहे.

Verse 69

तस्माद्धिरण्यकशिपुः प्रह्रादस्तस्य चात्मजः । प्रह्रादस्य सुतो नाम्ना विरोचन इति स्मृतः

त्याच्यापासून हिरण्यकशिपु उत्पन्न झाला आणि त्याचा पुत्र प्रह्लाद. प्रह्लादाचा पुत्र ‘विरोचन’ या नावाने स्मृत आहे.

Verse 70

विरोचनस्य भगिनी संज्ञा या जननी तु सा । हिरण्यकशिपोः पौत्री दितेः पुत्रस्य सा स्मृता

विरोचनाची भगिनी जी ‘संज्ञा’ म्हणून प्रसिद्ध आहे, तीच माता झाली. ती हिरण्यकशिपूची पौत्री व दितीपुत्राच्या वंशात उत्पन्न झालेली अशी स्मरणात आहे.

Verse 71

सा विश्वकर्मणः पत्नी प्राह्लादी प्रोच्यते बुधैः

ती विश्वकर्म्याची पत्नी आहे; आणि पंडित तिला ‘प्राह्लादी’ असे म्हणतात.

Verse 72

अथ नाम्नातिरूपेति मरीचिदुहिता शुभा । पत्नी ह्यंगिरसः सा तु जननी च बृहस्पतेः

यानंतर मरीचीची शुभ कन्या ‘अतिरूपा’ या नावाने प्रसिद्ध झाली. ती अंगिरसाची पत्नी झाली आणि बृहस्पतीची जननीही आहे.

Verse 73

बृहस्पतेस्तु भगिनी विश्रुता ब्रह्मवादिनी । प्रभासस्य तु सा पत्नी वसूनामष्टमस्य वै

बृहस्पतीची भगिनी, ब्रह्मवाणी म्हणून विश्रुत, ती वसूंमधील आठवा प्रभास याची पत्नी झाली.

Verse 74

प्रसूता विश्वकर्माणं सर्वशिल्पवतां वरम् । स चैव नाम्ना त्वष्टा तु पुनस्त्रिदशवार्द्धकिः

तिने विश्वकर्म्याला जन्म दिला, जो सर्व शिल्पकारांमध्ये श्रेष्ठ आहे. तो ‘त्वष्टा’ या नावानेही प्रसिद्ध असून देवांचा दिव्य वास्तुकार म्हणूनही ओळखला जातो.

Verse 75

देवाचार्यस्य तस्येयं दुहिता विश्वकर्मणः । सुरेणुरिति विख्याता त्रिषु लोकेषु भामिनी

ही त्या दिव्य आचार्य विश्वकर्म्याची कन्या आहे. ‘सुरेणु’ या नावाने ती त्रैलोक्यात तेजस्विनी व विख्यात आहे.

Verse 76

प्रह्रादपुत्री या प्रोक्ता भार्या वष्टुस्तु सा स्मृता । तस्यां स जनयामास पुत्रीस्ता लोकमातरः

जी प्रह्लादाची कन्या म्हणून सांगितली जाते, तीच त्वष्ट्याची पत्नी मानली जाते. तिच्यापासून त्याने लोकमाता म्हणून पूज्य अशा कन्यांना जन्म दिला.

Verse 77

राज्ञी संज्ञा च द्यौस्त्वष्ट्री प्रभा सैव विभाव्यते । तस्यास्तु वलया छाया निक्षुभा सा महीयसी

ती राणी ‘संज्ञा’ असून तिला ‘द्यौः’, ‘त्वष्ट्री’ आणि ‘प्रभा’ असेही म्हणतात. तिच्यापासून ‘वलया’ व ‘छाया’, तसेच महान ‘निक्षुभा’ प्रकट झाली.

Verse 78

सा तु भार्या भगवती मार्तंडस्य महात्मनः । साध्वी पतिव्रता देवी रूपयौवनशालिनी

ती भगवती महात्मा मार्तंड (सूर्य) याची पत्नी आहे—साध्वी, पतिव्रता देवी, रूप-यौवनाने शोभणारी.

Verse 79

न तु तां नररूपेण भार्यां भजति वै पुरा । आदित्यस्येह तप्तत्वं महता स्वेन तेजसा

परंतु पूर्वी तो तो नररूप धारण करून तो पत्नीचा संग करीत नसे; कारण येथे आदित्य आपल्या महान तेजाने अत्यंत दाहक होता.

Verse 80

गात्रेष्वप्रतिरूपेषु मासिकांतमिवाभवत् । संज्ञा च रविणा दृष्टा निमीलयति लोचने । यतस्ततः सरोषोऽर्कः संज्ञां वचनमब्रवीत्

तिची अंगे अविकृतासारखी झाली, जणू मासिकांतपीडितेप्रमाणे। रविने संज्ञेला पाहताच ती डोळे मिटे. हे वारंवार पाहून क्रुद्ध अर्काने संज्ञेला वचन सांगितले.

Verse 81

रविरुवाच । मयि दृष्टे सदा यस्मात्कुरुषे नेत्रसंक्षयम् । तस्माज्जनिष्यसे मूढे प्रजासंयमनं यमम्

रवि म्हणाला—तू मला पाहिलीस की नेहमीच डोळ्यांना क्षय करितेस; म्हणून, हे मूढे, तू प्रजांचा संयम करणारा यम याला जन्म देशील.

Verse 82

ईश्वर उवाच । ततः सा चपला दृष्टिं देवी चक्रे भयाकुला । विलोलितदृशं दृष्ट्वा पुनराह च तां रविः

ईश्वर म्हणाला—तेव्हा ती देवी भयाकुल होऊन चंचल दृष्टी करू लागली. तिचे डोलणारे नेत्र पाहून रविने तिला पुन्हा सांगितले.

Verse 83

रविरुवाच । यस्माद्विलोलिता दृष्टिर्मयि दृष्टे त्वया पुनः । तस्माद्विलोलां तनयां नदीं त्वं प्रसविष्यसि

रवि म्हणाला—मला पाहताना तुझी दृष्टी पुन्हा डोलली; म्हणून तू ‘विलोला’ नावाची चंचल कन्या—एक नदी—प्रसवशील.

Verse 84

ईश्वर उवाच । ततस्तस्यास्तु संजज्ञे भर्तृशापेन तेन वै । यमश्च यमुना चेयं प्रख्याता सुमहानदी । तृतीयं च सुतं जज्ञे श्राद्धदेवं मनुं शुभम्

ईश्वर म्हणाला—तेव्हा पतीच्या त्या शापामुळे तिने यम आणि ही यमुना—प्रसिद्ध महानदी—यांना जन्म दिला. तसेच तिसरा पुत्र म्हणून तिने श्राद्धदेव शुभ मनूला जन्म दिला.

Verse 85

सापि संज्ञा रवेस्तेजो गोलाकारं महाप्रभम् । असहन्ती च सा चित्ते चिन्तयामास वै तदा

संज्ञाही रविच्या महातेजस्वी, गोलाकार महाप्रभ तेजास सहन न होऊन तेव्हा अंतःकरणात विचार करू लागली—आता काय करावे?

Verse 86

किं करोमि क्व यास्यामि क्व गतायाश्च निर्वृतिः । भवेन्मम कथं भर्ता कोपमर्क्कश्च नेष्यति

“मी काय करू? कुठे जाऊ? आणि निघून गेले तर मला शांतता कुठे मिळेल? माझा पती कसा प्रसन्न होईल, आणि क्रोधित अर्क (सूर्य) माझा पाठलाग कसा करणार नाही?”

Verse 87

इति संचिन्त्य बहुधा प्रजापतिसुता तदा । बहु मेने महाभागा पितृसंश्रयमेव च

अशा रीतीने अनेक प्रकारे विचार करून, प्रजापतीची महाभाग्यवती कन्या तेव्हा पित्याच्या आश्रयालाच श्रेष्ठ मानू लागली.

Verse 88

ततः पितृगृहं गन्तुं कृतबुद्धिर्यशस्विनी । छायामयीमात्मतनुं प्रत्यंगमिव निर्मिताम्

मग यशस्विनी देवीने पित्याच्या घरी जाण्याचा निश्चय करून, स्वतःच्या देहातून छायामयी तनू निर्माण केली—जणू अंगप्रत्यंगांची प्रतिकृतीच.

Verse 89

सम्मुखं प्रेक्ष्य तां देवीं स्वां छायां वाक्यमब्रवीत्

आपल्या त्या छायेला समोर पाहून, देवीने तिला हे वचन सांगितले.

Verse 90

संज्ञोवाच । अहं यास्यामि भद्रं ते स्वकं च भवनं पितुः । निर्विकारं त्वया त्वत्र स्थेयं मच्छासनाच्छुभे

संज्ञा म्हणाली—तुझे कल्याण होवो; मी पित्याच्या स्वगृही जाईन। हे शुभे, माझ्या आज्ञेने तू येथेच निर्विकार राहून स्थिर राहा।

Verse 91

इमौ च बालकौ मह्यं कन्या च वरवर्णिनी । संभाव्या नैव चाख्येयमिदं भगवते त्वया

हे दोन्ही बालक आणि ही उत्तम वर्णाची कन्या—माझ्याच प्रमाणे मानून त्यांची काळजी घे. आणि हे गुपित तू भगवंत (सूर्य) यांना कधीही सांगू नकोस।

Verse 92

पृष्टयापि न वाच्यं ते तथैतद्गमनं मम । तेनास्मि नामसंज्ञेति वाच्यसे तत्प्रतिष्ठया

विचारले तरीही हे आणि माझे जाणे तू सांगू नकोस. म्हणून त्या व्यवस्थेच्या प्रतिष्ठेने तुला ‘संज्ञा’ या नावानेच ओळखतील।

Verse 93

छायोवाच । आ केशग्रहणाद्देवि आ शापान्नैव कर्हिचित् । आख्यास्यामि मतं तुभ्यं गम्यतां यत्र वांछितम्

छाया म्हणाली—हे देवी, केशग्रहणापासून शापापर्यंत मी कधीही हे उघड करणार नाही. तुझ्या इच्छेप्रमाणेच वागेन; जिथे तुला हवे तिथे जा।

Verse 94

ईश्वर उवाच । इत्युक्ता सा तदा देवी जगाम भवनं पितुः । ददर्श तत्र त्वष्टारं तपसा धूतकल्मषम्

ईश्वर म्हणाले—असे सांगितल्यावर ती देवी तेव्हा पित्याच्या भवनास गेली. तेथे तिने तपाने धुतलेले कल्मष असलेला त्वष्टा पाहिला।

Verse 95

बहुमानाच्च तेनापि पूजिता विश्वकर्मणा । वर्षाणां च सहस्रं तु वसमाना पितुर्गृहे । तस्थौ पितृगृहे सा तु किंचित्कालमनिंदिता

महान मानाने विश्वकर्म्यानेही तिचे सादर पूजन करून सत्कार केला. निर्दोष देवी पित्याच्या घरी सहस्र वर्षे वास करून काही काळ तेथेच राहिली.

Verse 96

ततस्तां प्राह चार्वंगीं पिता नातिचिरोषिताम् । स्तुत्वा तु तनयां प्रेम्णा बहुमानपुरःसरम्

त्यानंतर पिता अल्पकाळच राहिलेल्या सुंदरांगिनी कन्येला म्हणाला. प्रेमाने व मान-सन्मानाने आधी तिची स्तुती करून मग तो बोलला.

Verse 97

विश्वकर्मोवाच । त्वामेव पश्यतो वत्से दिनानि सुबहून्यपि । मुहूर्तार्द्धसमानि स्युः किं तु धर्मो विलुप्यते

विश्वकर्मा म्हणाला—वत्से, तुला पाहत असता अनेक दिवसही मला अर्ध्या मुहूर्तासारखे वाटतात; पण धर्माचा क्षय होत आहे.

Verse 98

बांधवेषु चिरं वासो नारीणां न यशस्करः । मनोरथा बांधवानां नार्या भर्तृगृहे स्थितिः

स्त्रियांनी बांधवांकडे दीर्घकाळ राहणे यशस्कर मानले जात नाही. बांधवांची इच्छा हीच की नारी पतीच्या घरीच स्थिर राहावी.

Verse 99

सा त्वं त्रैलोक्यनाथेन भर्त्रा सूर्येण संयुता । पितुर्गृहे चिरं कालं वस्तुं नार्हसि पुत्रिके

तू त्रैलोक्यनाथ सूर्य या पतीशी संयुक्त आहेस. म्हणून, मुली, पित्याच्या घरी दीर्घकाळ राहणे तुला योग्य नाही.

Verse 100

तत्त्वं भर्तृगृहं गच्छ दृष्टोऽहं पूजितासि मे । पुनरागमनं कार्यं दर्शनाय शुचिस्मिते

म्हणून तू पतीच्या घरी जा. मी तुला पाहिले आहे आणि तू माझी पूजा केलीस. हे शुचि-स्मिते, माझ्या दर्शनासाठी पुन्हा येणे आवश्यक आहे.

Verse 101

ईश्वर उवाच । इत्युक्ता सा तदा पित्रा गच्छगच्छेति सा पुनः । संपूजयित्वा पितरं वडवारूपधारिणी

ईश्वर म्हणाले—पित्याने ‘जा, जा’ असे सांगितल्यावर ती पुन्हा, वडवा-रूप धारण केलेली, पित्याचे विधिवत् पूजन करून निघाली.

Verse 102

मेरोरुत्तरतस्तत्र वर्षं यद्धनुषाकृति । उत्तराः कुरवो लोके प्रख्याता ये यशस्विनि

मेरूच्या उत्तरेस धनुष्याकृती असे ते वर्ष (देश) आहे, जिथे जगप्रसिद्ध उत्तर कुरू वास करतात, हे यशस्विनी देवी.

Verse 103

तत्र तेपे तपः साध्वी निराहाराऽश्वरूपिणी । एतस्मिन्नंतरे देवि तस्याश्छाया विवस्वतः

तेथे ती साध्वी वडवा-रूप धारण करून निराहार तप करू लागली. याच दरम्यान, हे देवी, तिची छाया विवस्वान् (सूर्य) जवळ राहिली.

Verse 104

समीपस्था तदा देवी संज्ञाया वाक्यतत्परा । तस्यां च भगवान्सूर्यो द्वितीयायां दिवस्पतिः

तेव्हा देवी छाया संज्ञेच्या वचनांप्रती तत्पर होऊन जवळच राहिली. आणि त्या दुसरीतच भगवान सूर्य, दिवसपती, पतीभावाने वर्तू लागले.

Verse 105

संज्ञेयमिति मन्वानो रूपौदार्येण मोहितः । तस्यां च जनयामास द्वौ पुत्रौ कन्यकां तथा

“ही संज्ञा आहे” असे मानून, तिच्या रूपवैभवाने मोहित झालेल्या सूर्यदेवांनी तिच्या गर्भात दोन पुत्र आणि एक कन्या उत्पन्न केली।

Verse 106

पूर्वं यस्तु मनोस्तुल्यः सावर्णिस्तेन सोऽभवत् । यः सूर्यात्प्रथमं जातः पुत्रयोः सुरसुन्दरि

हे सुरसुंदरी! जो पूर्वी मनूसमान होता तो ‘सावर्णि’ म्हणून प्रसिद्ध झाला; आणि सूर्यापासून जन्मलेल्या दोन पुत्रांपैकी जो प्रथम जन्मला, तो (असा वर्णिला)।

Verse 107

द्वितीयो योऽभवच्चान्यः स ग्रहोऽभूच्छनैश्चरः । कन्या ऽभूत्तपती या तां वव्रे संवरणो नृपः

दुसरा जो अन्य पुत्र झाला, तो ग्रहदेव शनैश्चर (शनि) झाला. आणि जी कन्या जन्मली—तपती—तिला राजा संवरणाने वरण करून विवाह केला.

Verse 108

तापीनाम नदी चेयं विंध्यमूलाद्विनिःसृता । नित्यं पुण्यजला स्नाने पश्चिमोदधिगामिनी

ही नदी ‘तापी’ नावाने प्रसिद्ध असून ती विंध्यपर्वताच्या मूलभागातून प्रकट झाली आहे. तिच्या पाण्यात स्नान नित्य पुण्यकारक आहे आणि ती पश्चिम समुद्राकडे वाहते.

Verse 109

अन्या चैव तथा भद्रा जाता पुत्री महाप्रभा । संज्ञा तु पार्थिवी छाया आत्मजानां यथाकरोत्

आणखी एक कन्या ‘भद्रा’ जन्मली, ती महाप्रभेने तेजस्वी होती. परंतु संज्ञेची पार्थिव छाया (छाया) हिने त्या संततींशी आपल्या इच्छेनुसार वर्तन केले.

Verse 110

स्नेहं न पूर्वजातानां तथा कृतवती सती । लालनाद्युपभोगेषु विशेषमनुवासरम्

त्या सतीने पूर्वी जन्मलेल्या मुलांवर तसा स्नेह केला नाही. लाड‑पाळण व सुखसोयी यांत ती दिवसेंदिवस विशेष भेद करीत असे।

Verse 111

यथा स्वेष्वनुवर्तेत न तथान्येषु भामिनी । मनुस्तु क्षांतवांस्तस्या भविष्यो यो हि पार्वति

हे भामिनी! ती आपल्या मुलांची इच्छेप्रमाणे सेवा करी, पण इतरांची तशी नाही. तरीही, हे पार्वती, पुढे मनु होणाऱ्या मनुने तिचे वर्तन सहन केले.

Verse 112

मेरौ तिष्ठति सोऽद्यापि तपः कुर्वन्वरानने । सर्वं तत्क्षांतवान्मातुर्यमस्तस्या न चक्षमे

हे वरानने! तो आजही मेरू पर्वतावर तप करीत राहतो. आईकडून जे काही झाले ते त्याने सहन केले; पण यमाला ते सहन झाले नाही.

Verse 113

बहुशो याचमानस्तु छाययाऽतीव कोपितः । स वै कोपाच्च बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य वै बलात्

अनेकदा विनवूनही तो छायावर अत्यंत रागावला. राग व बाल्यचंचलता, आणि होऊ घातलेल्या नियतीच्या बळामुळे तो पुढे प्रवृत्त झाला.

Verse 114

ताडनाय ततः कोपात्पादस्तेन समुद्यतः । तथा पुनः क्षांतिमता न तु देहे निपातितः

मग रागाने मारण्यासाठी त्याने पाय उचलला. पण पुन्हा संयमी होऊन तो तिच्या देहावर तो पाय आपटला नाही.

Verse 115

पदा संतर्जयामास छायां संज्ञासुतो यमः

संज्ञापुत्र यमाने पायाने छायेला धमकाविले।

Verse 116

तं शशाप ततश्छाया क्रुद्धा सा पार्थिवी भृशम् । किंचित्प्रस्फुरमाणोष्ठी विचलत्पाणिपल्लवा

तेव्हा पृथ्वीवरील राणीप्रमाणे छाया अत्यंत क्रुद्ध होऊन त्यास शाप देऊ लागली; तिचे ओठ किंचित् फडफडत होते व कोवळी हस्तपल्लवे थरथरत होती।

Verse 117

छायोवाच । पितुः पत्नीममर्याद यन्मां तर्जयसे पदा । भुवि तस्मादयं पादस्तवाद्यैव पतिष्यति

छाया म्हणाली—“अरे अमर्याद! पित्याची पत्नी असलेल्या मला तू पायाने धमकावितोस; म्हणून आजच तुझा हाच पाय भूमीवर पडेल।”

Verse 118

ईश्वर उवाच । यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः । मनुना सह धर्मात्मा पित्रे सर्वं न्यवेदयत्

ईश्वर म्हणाले—त्या शापाने यमाचे मन फार व्याकुळ झाले; धर्मात्मा यम मनुसह पित्याजवळ सर्व वृत्तांत निवेदित झाला।

Verse 119

यम उवाच । तातैतन्महदाश्चर्यं न दृष्टमिह केनचित् । माता वात्सल्यमुत्सृज्य शापं पुत्रे प्रयच्छति

यम म्हणाला—“तात! हे मोठे आश्चर्य आहे, येथे कोणीही पाहिले नाही—की माता वात्सल्य सोडून पुत्राला शाप देते।”

Verse 120

स्नेहेन तुल्यमस्मासु माताद्य नैव वर्त्तते । विसृज्य ज्यायसो यस्मात्कनीयःसु बुभूषति

आज आमची माता आमच्यावर समस्नेह ठेवत नाही; कारण ती ज्येष्ठाला बाजूला सारून कनिष्ठावर कृपा करू इच्छिते।

Verse 121

तस्या मयोद्यतः पादो न तु देहे निपातितः । बाल्याद्वा यदि वा मोहात्तद्भवान्क्षंतुमर्हति

मी तिच्याविरुद्ध पाऊल उचलले होते, पण ते तिच्या देहावर पडले नाही. हे बालपणामुळे किंवा मोहामुळे झाले असेल तर आपण कृपया क्षमा करावी.

Verse 122

शप्तोऽहं तात कोपेन तया सुत इति स्फुटम् । अतो न मह्यं जननी सा भवेद्वदतां वर

तात, तिने रागाने मला स्पष्ट शाप दिला—‘तू माझा पुत्र आहेस.’ म्हणून ती माझी जननी होऊ शकत नाही, हे वदतांवर।

Verse 123

निगुर्णेष्वपि पुत्रेषु न माता निर्गुणा भवेत् । पादस्ते पततां पुत्र कथमेतत्तयोदितम्

पुत्र गुणहीन असले तरी माता गुणहीन होऊ नये. ‘पुत्रा, तुझा पाय पडो’—तिने असे कसे म्हटले?

Verse 124

तव प्रसादाच्चरणो न पतेद्भगवन्यथा । मातृशापादयं मेऽद्य तथा चिंतय गोपते

हे भगवन्, आपल्या प्रसादाने माझा चरण पडू नये. हे आज मातृशापातून उत्पन्न झाले आहे; हे गोपते, याचा यथोचित विचार करून उपाय ठरवा.

Verse 126

रविरुवाच । असंशयं महत्पुत्र भविष्यत्यत्र कारणम् । येन ते ह्याविशत्क्रोधो धर्मज्ञस्य महात्मनः

रवि म्हणाला—हे महापुत्रा, निःसंशय येथे काही महान कारण आहे; ज्यामुळे धर्मज्ञ महात्मा असलेल्या तुलाही क्रोधाने व्यापले आहे।

Verse 127

न युक्तमेतन्मिथ्या तु कर्तुं मातुर्वचस्तव । किंचित्ते संविधास्यामि पुत्रस्नेहादनुग्रहम्

तुझ्यासाठी मातृवचन खोटे ठरविणे योग्य नाही। पुत्रस्नेहाने मी तुझ्या हितासाठी काही उपाय करीन व अनुग्रह करीन।

Verse 128

कृमयो मांसमादाय प्रयास्यंति महीतलम् । कृतं तस्या वचः सत्यं त्वं च त्रातो भविष्यसि

कृमी मांस घेऊन भूमीत निघून जातील। अशा रीतीने तिचे वचन सत्य ठरेल आणि तूही वाचशील।

Verse 129

ईश्वर उवाच । आदित्यस्त्वब्रवीच्छायां किमर्थं तनयेषु वै । तुल्येष्वप्यधिकः स्नेह एकत्र क्रियते त्वया

ईश्वर म्हणाला—आदित्याने छायेला विचारले: ‘तुझे पुत्र समान असतानाही तू एकाच्यावर अधिक स्नेह का करतेस?’

Verse 130

नूनं न चैषां जननी त्वं संज्ञा क्वापि सा गता । विकलेष्वप्यपत्येषु न माता शापदा भवेत्

खरेच तू यांची खरी जननी नाहीस; संज्ञा कुठेतरी निघून गेली आहे. अपत्य विकल किंवा चुकले तरी माता शाप देणारी नसावी।

Verse 131

अपि दोषसहस्राणि यदि पुत्रः समाचरेत् । प्राणद्रोहेऽपि निरतो न माता पापमाचरेत् । तस्मात्सत्यं मम ब्रूहि मा शापवशगा भव

पुत्राने हजारो दोष केले, प्राणघातातही तो रत असला तरी मातेनं पाप करू नये। म्हणून मला सत्य सांग; शापाच्या वशात जाऊ नकोस।

Verse 132

ईश्वर उवाच । तं शप्तुमुद्यतं दृष्ट्वा छायासंज्ञा दिनाधिपम् । भयेन कंपती देवी यथावृत्तं महासती

ईश्वर म्हणाले—दिनाधिप शाप देण्यास उद्यत आहे असे पाहून छाया-संज्ञा देवी भयाने थरथर कापू लागली; ती महासती यथावृत्त सांगण्यास सिद्ध झाली।

Verse 133

सा चाह तनया त्वष्टुरहं संज्ञा विभावसो । पत्नी तव त्वया पत्या पतियुक्ता दिवाकर

ती म्हणाली—हे विभावसो! मी त्वष्ट्याची कन्या संज्ञा आहे. हे दिवाकर! मी तुझी पत्नी; तुला पती मानून तुझ्याशी संयुक्त आहे.

Verse 134

इत्थं विवस्वतः सा तु बहुशः पृच्छतोऽन्यथा । न वाचा भाषते क्रुद्धः शापं दातुं समुद्यतः

विवस्वानाने तिला अनेक प्रकारे वारंवार विचारले, तरी ती वाणीने उत्तर देईना. तेव्हा तो क्रुद्ध होऊन शाप देण्यास उद्यत झाला.

Verse 135

शापोद्यतकरं दृष्ट्वा सूर्यं छाया विवस्वतः । कथयामास तत्सर्वं संज्ञायाः सुविचेष्टितम्

सूर्य विवस्वान शाप देण्यासाठी हात उचलून उभा आहे असे पाहून छायाने सर्व काही सांगितले—संज्ञेच्या सुविचारित कृतींचा संपूर्ण वृत्तांत.

Verse 136

तच्छ्रुत्वा भगवान्सूर्यो जगाम त्वष्टुरालयम् । ततः संपूजयामास तदा त्रैलोक्यपूजितम्

हे ऐकून भगवान सूर्य त्वष्ट्याच्या आलयास गेले. तेथे त्यांनी त्रैलोक्यपूजित त्वष्ट्याचे विधिपूर्वक पूजन केले.

Verse 137

निर्दग्धुकामं रोषेण सान्त्वयामास पार्वति । भास्वंतं निजया दीप्त्या निजगेहमुपागतम् । क्व संज्ञेति च पृच्छन्तं कथयामास विश्वकृत्

रोषाने दग्ध होऊ पाहणाऱ्या कामदेवाला पार्वतीने शांत केले. मग स्वतःच्या तेजाने दीप्त भास्वान् आपल्या गृहात आले. ‘संज्ञा कुठे?’ असे विचारल्यावर विश्वकृत् यांनी त्यांना सांगितले.

Verse 138

विश्वकर्म्मोवाच । आगतैव हि मे वेश्म भवता श्रूयतां वचः । विख्यातं तेजसाऽढ्यं त इदं रूपं सुदुःसहम्

विश्वकर्मा म्हणाले—आपण माझ्या गृहात आला आहात; माझे वचन ऐका. तेजाने परिपूर्ण व विख्यात असे आपले हे रूप अत्यंत असह्य आहे.

Verse 139

असहन्ती ततः संज्ञा वने चरति वै तपः । द्रक्ष्यसे तां भवानद्य स्वभार्यां शुभचारिणीम्

ते सहन न झाल्याने संज्ञा वनात जाऊन तप करीत आहे. आज आपण आपल्या शुभाचारिणी पत्नीचे दर्शन घ्याल.

Verse 140

रूपार्थं चरतेऽरण्यं चरंती सुमहत्तपः । मतं मे ब्रह्मणो वाक्याद्यदि ते देव रोचते । रूपं निर्वर्त्तयाम्यद्य तव कांतं दिवस्पते

योग्य रूपासाठी ती अरण्यात राहून महान तप करीत आहे. ब्रह्माच्या वचनानुसार माझे मत असे—हे देव, हे दिवसपते, तुम्हास रुचल्यास आज मी तुमच्यासाठी मनोहर प्रिय रूप घडवीन.

Verse 141

ईश्वर उवाच । यतो हि भास्वतो रूपं प्रागासीत्परिमंडलम् । ततस्तथेति तं प्राह त्वष्टारं भगवान्रविः

ईश्वर म्हणाले—पूर्वी भास्वान् सूर्याचे रूप परिमंडलाकार होते; म्हणून भगवान् रविने त्वष्ट्यास “तथास्तु, तसेच होवो” असे उत्तर दिले.

Verse 142

विश्वकर्मात्वनुज्ञातः शाकद्वीपे विवस्वता । भृ मिमारोप्य तत्तेजः शातनायोपचक्रमे

विवस्वान् सूर्याची आज्ञा घेऊन शाकद्वीपात विश्वकर्म्याने सूर्याला फिरत्या यंत्रावर बसविले आणि त्या प्रचंड तेजाचे शमन करण्याची प्रक्रिया आरंभिली.

Verse 143

भ्रमताऽशेषजगतामधिभूतेन भास्वता । समुद्रा द्रविणोपेताश्चुक्षुभुश्च समन्ततः

अशेष जगतांचा अधिभूत असा तेजस्वी भास्वान् फिरविला जाताच, धन-रत्नांनी परिपूर्ण समुद्र सर्व बाजूंनी खवळून मंथनासारखे उसळू लागले.

Verse 144

भ्रमता खलु देवेशि सचंद्रग्रहतारकम् । अधोगति महाभागे बभूवाक्षिप्तमाकुलम्

हे देवेशि, तो फिरू लागल्यावर चंद्र, ग्रह व ताऱ्यांसह सर्व आकाशमंडल व्याकुळ होऊन जणू अधोगतीला ढकलले गेले असे गोंधळून गेले, हे महाभागे।

Verse 145

विक्षिप्तसलिलाः सर्वे बभूवुश्च तथा नदाः । व्यभिद्यंत तथा शैलाः शीर्णसानुनिबंधनाः

सर्व नद्यांचे पाणी उडून विखुरले; तसेच पर्वतही तडकून फुटू लागले—त्यांचे कडे व सांधे-बंध तुटून गेले.

Verse 146

ध्रुवाधाराण्यशेषाणि धिष्ण्यानि वरवर्णिनि । भ्राम्यद्रश्मिनिबद्धानि अधो जग्मुः सहस्रशः

हे वरवर्णिनी! ध्रुवाला आधार मानून स्थित असंख्य दिव्य धिष्ण्ये, फिरत्या किरणांनी बांधली जाऊन, सहस्रशः अधःपतन पावली।

Verse 147

व्यशीर्यंत महामेघा घोरारावविराविणः । भास्वद्भ्रमणविभ्रांतभूम्याकाशमहीतलम्

तेव्हा घोर गर्जना करणारे महामेघ विदीर्ण झाले; आणि भास्वताच्या परिभ्रमणामुळे भूमी, आकाश व महीतल सर्व भ्रमित होऊन डोलू लागले।

Verse 148

जगदाकुलमत्यर्थं तदाऽसीद्वरवर्णिनि । त्रैलोक्ये सकले देवि भ्रममाणे महर्षर्यः । देवाश्च ब्रह्मणा सार्द्धं भास्वंतमभितुष्टुवुः

हे वरवर्णिनी! तेव्हा जगत अत्यंत व्याकुळ झाले. हे देवि! सर्व त्रैलोक्य फिरत असताना, महर्षी आणि ब्रह्म्यासह देवगण भास्वताची स्तुती करू लागले।

Verse 149

देवा ऊचुः । आदिदेवोऽसि देवानां जातमेतत्स्वयं तव । सर्गस्थित्यंतकालेषु त्रिधा भेदेन तिष्ठसि

देव म्हणाले—आप देवांचेही आदिदेव आहात; हे सर्व आपल्या पासूनच स्वयं उत्पन्न झाले आहे. सृष्टी, स्थिती आणि प्रलयकाळी आपण त्रिविध भेदाने स्थित राहता।

Verse 151

ऋषयश्च ततः सप्त वसिष्ठात्रिपुरोगमाः । तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैः स्वस्ति स्वस्तीति वादिनः । वेदोक्तिभिरथाग्र्याभिर्वालखिल्याश्च तुष्टुवुः

त्यानंतर वसिष्ठ अग्रस्थानी असलेल्या सप्तर्षींनी विविध स्तोत्रांनी ‘स्वस्ति! स्वस्ति!’ असे म्हणत स्तुती केली; आणि वालखिल्यांनीही वेदोक्त श्रेष्ठ वचनांनी स्तवन केले।

Verse 152

वालखिल्या ऊचुः । नमस्त ऋक्स्वरूपाय सामरूपाय ते नमः । यजुःस्वरूपरूपाय साम्नां धामग ते नमः

वालखिल्य म्हणाले— ऋक्-स्वरूप असलेल्या तुला नमस्कार; साम-स्वरूप असलेल्या तुला नमस्कार। यजुः-स्वरूप असलेल्या तुला नमस्कार; सामांचे धाम असलेल्या तुला नमस्कार।

Verse 153

ज्ञानैकरूपदेहाय निर्धूततमसे नमः । शुद्धज्योतिःस्वरूपाय त्रिमूर्तायामलात्मने

ज्याचा देह ज्ञान-एकरूप आहे व ज्याने तम दूर केले आहे, त्याला नमस्कार। शुद्ध ज्योति-स्वरूप, त्रिमूर्ती, निर्मळ आत्म्यास नमस्कार।

Verse 154

वरिष्ठाय वरेण्याय सर्वस्मै परमात्मने । नमोऽखिलजगद्व्यापिरूपायानंतमूर्त्तये

सर्वश्रेष्ठ, वरेण्य, सर्वस्व परमात्म्यास नमस्कार। अखिल जगतात व्यापणाऱ्या स्वरूपाच्या अनंतमूर्तीस नमस्कार।

Verse 155

सर्वकारणभूताय निष्ठाय ज्ञान चेतसाम् । नमः सूर्यस्वरूपाय प्रकाशालक्ष्यरूपिणे

सर्व कारणांचे मूळ असलेल्या, ज्ञाननिष्ठ चित्तांचा दृढ आधार असलेल्या प्रभूस नमस्कार। सूर्य-स्वरूप, प्रकाशमय—तरीही अलक्ष्य रूप धारण करणाऱ्या प्रभूस नमस्कार।

Verse 156

भास्कराय नमस्तुभ्यं तथा दिनकृते नमः । सर्वस्मै हेतवे चैव संध्याज्यो त्स्नाकृते नमः

हे भास्करा, तुला नमस्कार; हे दिनकर्ता, तुला नमस्कार। सर्व हेतु असलेल्या प्रभूस नमस्कार; तसेच संध्या व ज्योत्स्ना निर्माण करणाऱ्यास नमस्कार।

Verse 157

त्वं सर्वमेतद्भगवञ्जगच्च भ्रमता त्वया । भ्रमत्याविश्वमखिलं ब्रह्मांडं सचराचरम् । त्वदंशुभिरिदं सर्वं स्पृष्टं वै जायते शुचि

हे भगवन्! हे चराचर जगत् सर्वस्वरूपा, तूच हे सर्व आहेस. तू भ्रमण करीताच अखिल विश्व व हे संपूर्ण ब्रह्मांड गतिमान होते. तुझ्या किरणांच्या स्पर्शाने हे सर्व पवित्र व तेजस्वी होते.

Verse 158

क्रियते त्वत्करस्पर्शैर्जलादीनां पवित्रता

तुझ्या करस्पर्शमात्राने जल इत्यादी सर्व पदार्थ पवित्र होतात.

Verse 159

होमदानादिको धर्मो नोपकाराय जायते । तात यावन्न संयोगि जगदेतत्त्वदंशुभिः

हे तात! जोवर हे जगत् तुझ्या दिव्य किरणांशी संयुक्त होत नाही, तोवर होम, दान इत्यादी कर्मे खरेच उपकारक धर्मरूपाने प्रकट होत नाहीत.

Verse 160

ऋचस्ते सकला ह्येतास्तथा यानि यजूंषि च । सकलानि च सामानि निपतंति त्वदंगतः

या सर्व ऋचा तुझ्याच आहेत; तसेच यजुः-मंत्रही तुझेच. आणि सर्व सामगान तुझ्याच अंगातून प्रकट होऊन प्रवाहित होतात.

Verse 161

ऋङ्मयस्त्वं जगन्नाथ त्वमेव च यजुर्मयः । यतः साममयश्चैव ततो नाथ त्रयीमयः

हे जगन्नाथ! तू ऋग्मय आहेस, तूच यजुर्मय आहेस; आणि तू साममयही असल्याने, हे नाथ, तू वेदत्रयीचा साक्षात् स्वरूप आहेस.

Verse 162

त्वमेव ब्रह्मणो रूपं परं चापरमेव च । मूर्त्तामूर्त्तं तथा सूक्ष्मं स्थूलं रूपेण संस्थितः

तूच ब्रह्माचे स्वरूप आहेस—परही आणि अपरही; तूच मूर्त-अमूर्त, सूक्ष्म-स्थूल, आपल्या विविध रूपांनी स्थित आहेस।

Verse 163

निमेषकाष्ठादिमयः कालरूपक्षणात्मकः । प्रसीद स्वेच्छया रूपं स्वं तेजः शमनं कुरु । त्वं देव जगतां हेतोर्दुःखं सहसि दुःसहम्

निमेष, काष्ठा इत्यादींनी बनलेला काळस्वरूप, क्षणात्मक समयरूप तू प्रसन्न हो. स्वेच्छेने आपले प्राकट्य मृदु कर, आपले तेज शांत कर. हे देव, जगताच्या हितासाठी तू असह्य दुःख सहन करतोस।

Verse 164

त्वं नाथ मोक्षिणां मोक्षो ध्येयस्त्वं ध्यायतां वरः । त्वं गतिः सर्वभूतानां कर्मकांडनिवर्तिनाम्

हे नाथ, मोक्ष इच्छिणाऱ्यांचा मोक्ष तूच आहेस; ध्यान करणाऱ्यांचा परम ध्येय तूच आहेस; आणि कर्मकांडापासून निवृत्त सर्व भूतांची गती-आश्रय तूच आहेस।

Verse 165

शं प्रजाभ्योऽस्तु देवेश शन्नोऽस्तु जगतांपते

हे देवेश, प्रजांना कल्याण असो; हे जगत्पते, आम्हालाही कल्याण असो।

Verse 166

त्वं धाता विसृजसि विश्वमेक एव त्वं पाता स्थितिकरणाय संप्रवृत्तः । त्वय्यंते लयमखिलं प्रयाति चैतत्त्वत्तोन्यो न हि तपनास्ति सर्वदाता

तूच एक धाता होऊन विश्वाची सृष्टी करतोस; तूच एक पाता होऊन त्याच्या स्थितीसाठी प्रवृत्त असतोस. शेवटी सर्व काही तुझ्यातच लय पावते; आणि तुझ्यावाचून न तपन (सूर्य) आहे, न सर्वदाता।

Verse 167

त्वं ब्रह्मा हरिहरसंज्ञितस्त्वमिन्द्रो वित्तेशः पितृपितरंबुपः समीरः । सोमोऽग्निर्गगनमहाधरादिरूपः किं न त्वं सकलमनोरथप्रदाता

तुम्ही ब्रह्मा, तुम्हीच हरि-हर म्हणून प्रसिद्ध; तुम्हीच इंद्र, तुम्हीच धनाधिपती. तुम्हीच पितर आणि त्यांचेही पिता; तुम्हीच जल आणि वायू. तुम्हीच सोम व अग्नी; तुम्हीच आकाश, महापर्वत इत्यादी सर्व रूप—मग सर्व मनोरथांचे दाते तुम्हीच कसे नाही?

Verse 168

यज्ञैस्त्वामनुदिनमात्मकर्म्मसक्ताः स्तुवन्तो विविधपदैर्द्विजा यजंति । ध्यायन्तः सविनयचेतसो भवन्तं योगस्थाः परमपदं प्रयांति मर्त्त्या

दररोज स्वकर्मात रत असलेले द्विज यज्ञांनी तुमची उपासना करतात आणि विविध पदांच्या स्तोत्रांनी तुमची स्तुती करतात. विनययुक्त चित्ताने तुमचे ध्यान करणारे, योगस्थ मर्त्य परम पदास प्राप्त होतात.

Verse 169

तपसि पचसि विश्वं पासि भस्मीकरोषि प्रकटयसि मयूखैर्ह्लादयतस्यंशुगर्भैः । सृजसि कमलजन्मा पालयस्यच्युताख्यः क्षपयसि च युगांते रुद्ररूपस्त्वमेकः

तपाने तुम्ही विश्व तापवता-पकवता, त्याचे पालन करता आणि भस्मही करता. आनंदगर्भ किरणांनी तुम्ही सर्व प्रकट करून प्रकाशमान करता. कमलजन्मा ब्रह्मा रूपाने सृष्टी करता, अच्युत विष्णु रूपाने पालन करता, आणि युगांती रुद्र रूपाने संहार करता—तरीही तुम्ही एकच आहात.

Verse 171

विवस्वते प्रणतजनानुकम्पिने महात्मने समजवसप्तसप्तये । सतेजसे कमलकुलालिबंधवे सदा तमःपटलपटावपाटिने

प्रणत जनांवर कृपा करणाऱ्या विवस्वानाला नमस्कार; समगतीने धावणाऱ्या सात अश्वांनी युक्त महात्म्याला नमस्कार. तेजस्वी, कमळकुलाच्या मधुमक्षिकासमूहाचा मित्र असणाऱ्यास नमस्कार; जो सदैव तमाच्या पडद्यांना फाडतो त्यास नमस्कार.

Verse 172

पावनातिशयसर्वचक्षुषे नैककामविषयप्रदायिने । भासुरामलमयूखमालिने सर्वभूतहितकारिणे नमः

अतिशय पावन, सर्वांचा नेत्रस्वरूप प्रभूला नमः; अनेक इच्छित विषय देणाऱ्यास नमः. भास्वर, निर्मळ किरणमालांनी विभूषित असणाऱ्यास नमः; सर्व भूतांचे हित करणाऱ्यास नमः.

Verse 173

अजाय लोकत्रयभावनाय भूतात्मने गोपतये वृषाय । नमो महाकारुणिकोत्तमाय सूर्याय वस्तुप्रभवालयाय

अज, त्रैलोक्याचे पालन करणारा, सर्वभूतांचा अंतरात्मा, प्रजांचा गोपता व धर्मस्वरूप वृषभ—अशा सूर्यदेवाला नमस्कार। महाकरुणेत श्रेष्ठ, सर्व तत्त्वांच्या उद्गमाचे आश्रयस्थान सूर्याला प्रणाम।

Verse 174

विवस्वते ज्ञानभृतेऽन्तरात्मने जगत्प्रतिष्ठाय जगद्धितैषिणे । स्वयंभुवे निर्मललोकचक्षुषे सुरोत्तमायामिततेजसे नमः

विवस्वान—ज्ञानधारी, अंतरात्मा; जगताची प्रतिष्ठा व जगतहितैषी; स्वयंभू, निर्मळ लोकचक्षु; देवांमध्ये श्रेष्ठ, अमित तेजस्वी—आपल्याला नमः।

Verse 175

क्षणमुदयाचलभालितार्च्चिः सुरगणगीतिगरिष्ठगीतः । त्वमुत मयूखसहस्रवज्जगति विकासितपद्मनाभः

क्षणातच तुझी ज्वालामय प्रभा उदयाचलाच्या मस्तकाला भूषविते; देवगण गंभीर स्तुतीगान करतात। सहस्र किरणांनी तू जग जागवितोस—जणू कमळ उमलते.

Verse 176

तव तिमिरासवपानमदाद्भवति विलोहितविग्रहता । मिहिरविभासतया सुतरां त्रिभुवनभावनमात्रपरः

तमरूपी मद्य पिल्याने आलेल्या मदामुळे तुझे विग्रह अरुणाभ भासते; पण मिहिरप्रभेने तू पूर्णतः त्रिभुवनाच्या पालनातच तत्पर असतोस.

Verse 177

रथमारुह्य समावयवं रुचिरविकलितदिव्यहयम् । सततमरिबले भगवंश्चरसि जगद्धितबद्धरसः

सुंदर, सुसंयोजित अवयवांच्या रथावर आरूढ होऊन, रुचिर व अविकल दिव्य अश्वांनी युक्त, हे भगवन्, तू सतत संचार करतोस—शत्रुबळ दमन करीत, जगतहितात अनुरक्त.

Verse 178

अमृतमयेन रसेन समं विबुधपितॄनपि तर्प्पयसे । अरिगणसूदन तेन तव प्रणतिमुपेत्य लिखामि वपुः

तुझ्या अमृतमय रसाने तू देवांनाही व पितरांनाही समान रीतीने तृप्त करतोस। हे अरिगणसूदन, म्हणून मी भक्तिभावाने तुझ्या चरणी प्रणाम करून, आपल्या अंतःकरणातून ही स्तुती अर्पित करीत आहे।

Verse 179

शुभसमवर्णमयं रचितं तव पदपांसुपवित्रतमम् । नतजनवत्सल मां प्रणतं त्रिभुवनपावन पाहि रवे

हे रवे, तुझ्या चरणांची धूळ परम पवित्र करणारी आहे; शुभ व समस्वर शब्दांनी विणलेली ही स्तुती तुला अर्पित आहे। हे नतजनवत्सल, तुझ्या चरणी नतमस्तक झालेल्या मला रक्षण कर—हे त्रिभुवनपावन।

Verse 180

इति सकलजगत्प्रसूति भूतं त्रिभुवनभावनधामहेतुमेकम् । रविमखिलजगत्प्रदीपभूतं त्रिदशवरं प्रणतोऽस्मि देवदेवम्

अशा प्रकारे मी त्या एकमेव रवीला प्रणाम करतो—जो सकल जगताची उत्पत्ती आहे, त्रिभुवन धारण करणारे एकमेव कारण व धाम आहे; जो अखिल विश्वाचा दीपक आहे, देवांमध्ये श्रेष्ठ आणि देवांचा देव आहे।

Verse 181

ईश्वर उवाच । हाहाहूहश्च गन्धर्वो नारदस्तुंबरुस्तथा । उपगातुं समारब्धा गांधर्वकुशला रविम्

ईश्वर म्हणाले—हाहा व हूहू हे गंधर्व, तसेच नारद आणि तुंबरूही—गांधर्वविद्येत निपुण—रवीचे स्तवन गाण्यास आरंभले।

Verse 182

षड्जमध्यमगांधारग्रामत्रयविशारदाः । मूर्छनाभिश्च तानैश्च सुप्रयोगैः सुखप्रदम्

ते षड्ज, मध्यम आणि गांधार—या तीन ग्रामांत पारंगत होते; आणि मूर्छना, तान व उत्तम प्रयोगांनी मनास सुख देणारे गायन करीत होते।

Verse 183

सप्तस्वरविनिर्वृत्तं यतित्रयविभूषितम् । सप्तधातुसमायुक्तं षड्जाति त्रिगुणाश्रयम्

ते गीत सप्तस्वरांतून उद्भवले, यतित्रयाने विभूषित होते। सप्तधातूंनी युक्त, षड्जातींमध्ये स्थित आणि त्रिगुणांवर आश्रित होते।

Verse 184

चतुर्गीतसमायुक्तं चतुवर्णसमुत्थितम् । चतुर्वर्णप्रतीकारं सप्तालंकारभूषितम्

ते चार प्रकारच्या गीतांनी युक्त, चतुर्वर्णांतून उद्भवले होते। चतुर्वर्णांचे प्रतीक धारण करून, सप्त अलंकारांनी अलंकृत होते।

Verse 185

त्रिस्थानशुद्धं त्रिलयं सम्यक्कालव्यवस्थितम् । चित्ते चित्ते च नृत्ये च रसेषु लयसंयुतम्

ते त्रिस्थानांत शुद्ध, त्रिलययुक्त आणि काळात सम्यक्‌ व्यवस्थित होते। चित्त-भावात, नृत्यात आणि रसांत त्याचा लयसंयोग होता।

Verse 186

चतुर्विंशद्गुणैर्युक्तं जगुर्गीतं च गायनाः । विश्वार्ची च घृताची च उर्वश्यथ तिलोत्तमा

गायकांनी चतुर्विंशति गुणांनी युक्त असे ते गीत गायिले। विश्वार्ची, घृताची, उर्वशी आणि तिलोत्तमा ह्याही त्यात सहभागी झाल्या।

Verse 187

मेनका सहजन्या च रंभा चाप्सरसां वरा । चतुर्विधपदं तालं त्रिप्रकारं लयत्रयम्

मेनका, सहजन्या आणि रंभा—अप्सरांमध्ये श्रेष्ठ—ह्यांनी चतुर्विध पदयुक्त ताल, त्रिप्रकार आणि लयत्रयासह (नृत्य केले)।

Verse 188

यतित्रयं तथाऽतोद्यं नाट्यं चैव चतुर्विधम् । ननृतुर्जगतामीशे लिख्यमाने विभावसौ

तीन यतींसह, वाद्यांच्या निनादासह आणि चतुर्विध नाट्यकलेसह ते जगदीश्वराच्या समोर नृत्य करू लागले. विभावसु अग्निदेव जणू ते दृश्य लिहीत आहेत असे साक्षीभूत झाले।

Verse 189

भावान्भावविशारद्यः कुर्वन्त्यो विधिवद्बहून् । देवदुन्दुभयः शंखाः शतशोऽथ सहस्रशः

भावविशारद त्या स्त्रिया विधिपूर्वक अनेक शुभ भाव-आचरणे करीत होत्या. तेव्हा देवदुंदुभी आणि शंख शेकड्यांनीच नव्हे तर हजारोंनीही निनादू लागले।

Verse 190

अनाहता महादेवि नेदिरे घननिस्वनाः । गायद्भिश्चैव गंधर्वैर्नृत्यद्भिश्चाप्सरोगणैः

हे महादेवी! तेथे अनाहत, घनगंभीर नाद घुमू लागले. गंधर्व गात होते आणि अप्सरांचे गण नृत्य करीत होते।

Verse 191

अवाद्यंत ततस्तत्र वेणुवीणादिझर्झराः । पणवाः पुष्कराश्चैव मृदंगपटहानकाः

मग त्या सभेत वेणू, वीणा इत्यादी झर्झर वाद्ये वाजू लागली. पणव, पुष्कर, मृदंग, पटह आणि आनकही निनादू लागले।

Verse 192

तूर्यवादित्रघोषैश्च सर्वं कोलाहलीकृतम् । ततः कृतांजलिपुटा भक्तिनम्रात्ममूर्त्तयः

तूर्य-वाद्यांच्या घोषाने सर्वत्र उत्सवी कोलाहल माजला. मग ते हात जोडून अंजली धरून, भक्तीने नम्र झालेले देह-मन घेऊन उभे राहिले।

Verse 193

ततः कलकले तस्मिन्सर्वदेवसमागमे । संवत्सरं भ्रमस्थस्य विश्वकर्मा रवेस्ततः

त्यानंतर सर्व देवांच्या त्या कोलाहलमय समागमात, सतत भ्रमणशील रवि (सूर्य) याची सेवा विश्वकर्म्याने पूर्ण एक वर्ष केली।

Verse 194

तेजसः शातनं चक्रे स्तूयमानस्य दैवतैः । देवं चक्रे समारोप्य भ्रामयामास सूत्रभृत्

देवतांनी स्तुती करत असताना विश्वकर्म्याने त्या तेजाचे शातन (कमीकरण) केले। देवाला चक्रावर बसवून, सूत्रधारी त्यास फिरवू लागला।

Verse 195

मृत्पिंडवत्कुलालस्य संस्पृशन्क्षुरधारया । पतंगस्य स्तवं कुर्वन्विश्वकर्मा दिवस्पतेः

जसा कुंभार मातीच्या गोळ्याला तीक्ष्ण धार लावून घडवितो, तसा दिवसपती पतंग (सूर्य) याची स्तुती करीत विश्वकर्मा त्याचे तेज सावधपणे छीलत-घडवीत होता।

Verse 196

तेजसः षोडशं भागं मण्डलस्थमधारयत् । शातितं तस्य तत्तेजो यावत्पादौ वरानने

त्या तेजाचा सोळावा भाग त्याने सूर्य-मंडलात धारण केला. हे वरानने, त्याचे तेज केवळ पायांपर्यंतच कमी केले गेले।

Verse 197

यत्तस्य ऋङ्मयं तेजस्तत्प्रभासेऽपतत्प्रिये । यजुर्मयेन देवेशि भाविता द्यौर्महाप्रभोः

हे प्रिये, त्याचे जे ऋग्मय तेज होते ते प्रभासात पडले. आणि हे देवेशी, यजुर्मय अंशाने महाप्रभोची द्यौ (स्वर्ग) समर्थ व तेजस्वी झाली।

Verse 198

स्वर्गं साममयेनापि भूर्भुवःस्वरितिस्थितम् । ततस्तैस्तेजसो भागैर्दशभिः पंचभिस्तथा

साममय अंशानेही भूर्, भुवः व स्वः अशा त्रिविध स्थितीत असलेला स्वर्गलोक प्रतिष्ठित झाला. नंतर त्या तेजाचे दहा व पाच असे भाग होऊन पुढील निर्मिती घडली.

Verse 199

तेन वै निर्मितं चक्रं विष्णोः शूलं हरस्य च । महाप्रभं महाकायं शिबिका धनदस्य च

त्यानेच विष्णूचे चक्र व हराचे (शिवाचे) शूल घडविले; तसेच धनद (कुबेर) याची महाप्रभ, विशालकाय शिबिकाही निर्माण केली.

Verse 200

दण्डः प्रेतपतेः शक्तिर्देवसेनापतेस्तथा । अन्येषां च सुराणां च अस्त्राण्युक्तानि यानि वै

प्रेतपती (यम) याचा दंड, देवसेनापती (कार्त्तिकेय) याची शक्ती, तसेच इतर देवतांची जी जी अस्त्रे सांगितली आहेत—ती सर्व त्यानेच घडविली.

Verse 201

यक्षविद्याधराणां च तानि चक्रे स विश्वकृत् । ततः षोडशमं भागं बिभर्त्ति भगवान्रविः । तत्तेजो रविभागश्च खस्थो विचरति प्रिये

त्या विश्वकर्म्याने यक्ष व विद्याधरांसाठीही ती (उपकरणे/अलंकार) घडविली. नंतर भगवान् रवि त्या तेजाचा सोळावा भाग धारण करतो; आणि हे प्रिये, रविभागाचे ते तेज आकाशात संचारते.

Verse 202

इति शातिततेजाः स श्वशुरेणातिशोभनम् । वपुर्दधार मार्त्तंडः पुष्पबाणमनोरमम्

अशा रीतीने श्वशुराने तेज शमविल्यावर मार्त्तंड (सूर्य) याने पुष्पगुच्छासारखे मनोहर व अत्यंत शोभन असे रूप धारण केले.

Verse 204

अपापां सर्वभूतानां तपसा नियमेन च । सा च दृष्ट्वा तमायांतं परपुंसो विशंकया । जगाम संमुखं तस्य अश्वरूपधरस्य च

ती निष्पाप, सर्वभूतांच्या हितासाठी तप व नियम-व्रतांनी युक्त होती. त्याला येताना पाहून परपुरुष असे समजून शंका धरली आणि अश्वरूप धारण केलेल्या त्याच्या समोरासमोर गेली.